Fərqli olmaq istəyi, yoxsa dəb? Azərbaycanda ad seçiminin yeni tendensiyası ARAŞDIRMA

Son illər Azərbaycanda uşaqlara verilən adlar əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli fərqlənib. Ənənəvi adlarla yanaşı, mənası çoxlarına məlum olmayan, tələffüzü çətin və ya cəmiyyətdə nadir rast gəlinən adlara da üstünlük verilir. Bəzən valideynlər övladlarının adının hamıdan fərqli olmasını istəyir, bəzən isə xarici serialların, sosial şəbəkələrin, məşhurların və ya dini-tarixi motivlərin təsiri altında seçim edirlər. Nəticədə cəmiyyət arasında “qəribə adlar” kimi tanınan adların sayı artır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, ad sadəcə insanı fərqləndirən söz deyil, həm də onun şəxsiyyətinin formalaşmasında müəyyən rol oynayan amillərdən biridir. Uşağın adı həmyaşıdları tərəfindən asan tələffüz olunmursa, lağ obyektinə çevrilirsə və ya mənası anlaşılmırsa, bu, onun özünəinamına, məktəb mühitində münasibətlərinə və psixoloji vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, qeyri-adi adın mütləq mənfi nəticə doğurduğunu demək də düzgün olmaz. Əgər ad müsbət məna daşıyır və uşağın sosial adaptasiyasına mane olmursa, fərqlilik onun üstünlüyünə də çevrilə bilər.

Araşdırmalar göstərir ki, valideynlərin ad seçimində fərqlənmək istəyi əsas səbəblərdən biridir. Bundan başqa, xarici dillərə marağın artması, populyar film və serial qəhrəmanları, sosial media fenomenləri, dini inanclar, ailə ənənələri və hətta gələcəkdə xaricdə yaşamaq planları da seçimə təsir edən amillər sırasındadır. Bəzi valideynlər isə övladına dünyasını dəyişmiş yaxınlarının adını verməklə həmin insanın xatirəsini yaşatmağa çalışırlar.

Azərbaycanda uşağa ad qoyulması qanunvericiliklə də tənzimlənir. Valideynlər ad seçməkdə sərbəst olsalar da, uşağın mənafeyinə zidd olan, gülünc səslənən və ya cinsinə uyğun gəlməyən adların qeydiyyatına icazə verilmir. Rəsmi qadağan olunmuş ad siyahısı olmasa da, ad seçərkən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının hazırladığı şəxs adları lüğətindən və müvafiq dövlət orqanlarının tövsiyələrindən istifadə edilir.

Mövzu təkcə Azərbaycan üçün aktual deyil. Bir sıra ölkələrdə uşaqlara verilən adlarla bağlı daha sərt qaydalar tətbiq olunur. Məsələn, Almaniya, İslandiya, Fransa və Yeni Zelandiyada uşağın gələcək həyatına mənfi təsir göstərə biləcək və ya onun hüquqlarını poza biləcək adların qeydiyyatına icazə verilmir.

Bəs Azərbaycanda valideynlər niyə getdikcə daha fərqli adlara üstünlük verirlər? Bu, sadəcə dəbdir, yoxsa cəmiyyətin dəyişən dəyərlərinin göstəricisidir? Qeyri-adi ad uşağın gələcəyinə, psixoloji inkişafına və cəmiyyətdə qəbul olunmasına necə təsir edir? Mövzu ətrafında psixoloqların, sosioloqların, dilçilərin və hüquqşünasların fikirləri bu suallara daha dolğun cavab verə bilər.

Lakin ölkələrin bu məsələyə yanaşması fərqlidir. Azərbaycanda valideynlər ad seçimində kifayət qədər sərbəstdirlər və yalnız uşağın mənafeyinə zidd, gülünc və ya cinsinə uyğun olmayan adların qeydiyyatına məhdudiyyət qoyulur. Dünyanın bəzi ölkələrində isə qaydalar daha sərtdir. Məsələn, İslandiyada uşağa veriləcək ad xüsusi komissiya tərəfindən qiymətləndirilir. Ad həm island dilinin qrammatikasına uyğun olmalı, həm də uşağın gələcək həyatında problem yaratmamalıdır. Almaniyada qeydiyyat orqanları hesab etsə ki, seçilən ad uşağın gələcəkdə lağ obyektinə çevrilməsinə və ya cinsinin müəyyən edilməsində çətinlik yaratmasına səbəb ola bilər, həmin adın qeydiyyatından imtina edilə bilər. Fransada isə prokurorluq uşağın maraqlarına zidd hesab edilən adlarla bağlı məhkəməyə müraciət etmək hüququna malikdir. Yeni Zelandiyada isə “King”, “Prince”, “Justice” kimi rəsmi titul və vəzifələri ifadə edən adların uşaqlara verilməsi qadağandır.

Digər tərəfdən, ABŞ, Kanada və Böyük Britaniya kimi ölkələrdə valideynlərə daha geniş seçim azadlığı verilir. Buna görə də bu ölkələrdə bəzən rəqəmlərdən, simvollardan və ya tamamilə uydurulmuş sözlərdən ibarət adlara da rast gəlinir. Bununla belə, həmin ölkələrdə də adın uşağın hüquqlarını poza biləcəyi və ya təhqiredici xarakter daşıdığı hallarda dövlət müdaxilə edə bilir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, fərqli ad seçmək valideynlərin özünüifadə forması olsa da, qərar qəbul edilərkən ilk növbədə uşağın gələcəyi nəzərə alınmalıdır. Çünki ad insanı ömür boyu müşayiət edir. Uşaq məktəbə başlayanda, iş həyatına qədəm qoyanda və cəmiyyətə inteqrasiya edəndə adı onun haqqında formalaşan ilk təəssüratlardan birinə çevrilir. Bu baxımdan dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi, Azərbaycanda da müzakirə olunan əsas məsələ valideynin seçim azadlığı ilə uşağın gələcək maraqları arasında düzgün tarazlığın qorunmasıdır.

Məsələn, rəsmi qeydiyyat məlumatlarında Siratullox, Ciyərxan, Dominik, İton, Ayasofya, Əskinaz, Zeytunə, Lənkəran, Tarif, Badam, Qəribə, Qəribəli, Xosaxan, Qarakişi, Məhluqəzəhra, Səmərqənd, Tükəzban, Ramon, Pavel, Alan, Dağlar kimi adlar yer alıb. Bu adların əksəriyyəti cəmi bir və ya bir neçə uşağa verilib və valideynlərin fərqli ad seçmək istəyinin artdığını göstərir.

Ayşən Vəli