Hərbi qələbədən tam suverenliyə: Azərbaycanın üçmərhələli strategiyası TƏHLİL

Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin tam bərpası ardıcıl hərbi və siyasi addımların nəticəsidir. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılan qələbə, sonrakı dövrdə hərbi üstünlüyün diplomatik nəticələrlə möhkəmləndirilməsi və 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri vahid strategiyanın bir-birini tamamlayan mərhələlərini təşkil edir. Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışı bu prosesin məqsədlərini və mərhələlər arasındakı əlaqəni aydın göstərir.

Bu ardıcıllıqda əsas məqam hərbi qələbənin son hədəf kimi qəbul edilməməsidir. Azərbaycan 2020-ci ildə işğalın əsas dayaqlarını dağıtdıqdan sonra bütün ölkə ərazisində suverenliyin təmin olunması istiqamətində fəaliyyətini davam etdirdi. Beləliklə, döyüş meydanında əldə olunan nəticə siyasi, hüquqi və təhlükəsizlik müstəvilərində tamamlandı.

Birinci mərhələ: Ermənistan üzərində qələbə və kapitulyasiya

2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam edən Vətən müharibəsi uzun illər mövcud olmuş hərbi-siyasi vəziyyəti dəyişdi. Azərbaycan Ordusunun uğurları, xüsusilə Şuşanın azad edilməsi Ermənistanı müharibəni davam etdirmək imkanlarından məhrum etdi. Noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanat Azərbaycanın hərbi qələbəsini siyasi sənədlə təsbit etdi, Ağdam, Kəlbəcər və Laçının qaytarılmasını təmin etdi.

Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın öz gücü ilə işğala son qoyduğunu və bunun regional nəticələr doğurduğunu bildirib: “Azərbaycan özü təkbaşına həm işğala son qoymuşdur, eyni zamanda, bölgədə yeni reallıqlar yaratmışdır”.

Birinci mərhələnin strateji əhəmiyyəti yalnız ərazilərin azad olunması ilə məhdudlaşmırdı. Ermənistanın işğal üzərində qurduğu siyasət hərbi dayağını itirdi. Danışıqların əvvəlki çərçivəsi dəyişdi, Azərbaycanın mövqeyi isə əməli nəticələrlə möhkəmləndi. Müharibə göstərdi ki, işğalın müddətinin uzanması onun nəticələrinin Azərbaycan tərəfindən qəbul ediləcəyi demək deyil.

Dövlət başçısı müharibə dövründə təzyiqlərin Azərbaycanın iradəsini dəyişə bilmədiyini vurğulayıb: “Ancaq heç kim bizi yolumuzdan döndərə bilmədi”.

Bununla belə, 10 noyabr bəyanatı bütün ölkə ərazisində suverenliyin təmin olunması prosesini tamamlamırdı. Qarabağın bir hissəsində qanunsuz silahlı birləşmələr və separatçı idarəçilik qalırdı. Bu vəziyyət Azərbaycanın qarşısında növbəti vəzifəni müəyyənləşdirirdi: hərbi qələbəni tam suverenliyə çevirmək.

İkinci mərhələ: tam suverenlik üçün hərbi və siyasi zəmin

2020-ci il noyabrın 10-dan 2023-cü il sentyabrın 20-dək olan dövrü Zəfərin nəticələrinin möhkəmləndirilməsi və yekun hədəfə hazırlıq mərhələsi kimi qiymətləndirmək olar. Azərbaycan bu müddətdə həm beynəlxalq müstəvidə fəaliyyət göstərdi, həm də Qarabağda strateji mövqelərini yaxşılaşdırdı. Hərbi və diplomatik addımlar bir-birini tamamlayaraq sonrakı əməliyyatın şərtlərini formalaşdırdı.

Prezident İlham Əliyev müharibədən sonra ərazi bütövlüyünün tam bərpası istiqamətində fəaliyyətin fasiləsiz aparıldığını bildirib: “Biz bir gün belə ara vermədik, bu şərəfli missiyamızın həyata keçirilməsində biz bir gün də istirahət etmədik”.

Bu mərhələdə qısamüddətli hərbi əməliyyatların məqsədi strateji mövqeləri gücləndirmək və gələcək təhlükəsizlik tədbirlərinin daha az itki ilə həyata keçirilməsinə şərait yaratmaq idi. Prezidentin çıxışında həmin əməliyyatlar 20 sentyabrın nəticələrini şərtləndirən addımlar kimi təqdim olunur. Bu yanaşma hərbi fəaliyyətin ayrıca epizodlardan deyil, ümumi məqsədə xidmət edən qərarlardan ibarət olduğunu göstərir.

Siyasi müstəvidə mühüm nəticələrdən biri Ermənistanın 2022-ci ilin oktyabrında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması oldu. Dövlət başçısının qiymətləndirməsinə görə, bu, Qarabağdakı erməni silahlı birləşmələrinin işğalçı qüvvələr olduğunu təsdiqləyirdi.

Prezident həmin tanınmanın Azərbaycanın mövqeyini daha da möhkəmləndirdiyini qeyd edib: “Ondan sonra o bölgəni tam nəzarətə götürmək, qanunsuz silahlı birləşmələri zərərsizləşdirmək və tərk-silah etmək üçün artıq hüquqi zəmin daha da möhkəmləndi”.

Burada əsas fərq Azərbaycanın suveren hüquqlarının yaranması deyil, mövcud hüquqların Ermənistan tərəfindən də tanınması idi. Qarabağ beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın ərazisi kimi qəbul olunurdu. Ermənistanın tanınması isə onun siyasi mövqeyi ilə Qarabağda qanunsuz silahlı mövcudluq arasındakı ziddiyyəti daha aydın göstərdi.

Üçüncü mərhələ: suverenliyin tam bərpası və nəticələrin möhkəmləndirilməsi

2023-cü il sentyabrın 20-də antiterror tədbirlərinin nəticəsi olaraq qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilahı barədə razılıq əldə edildi. Separatçı idarəçiliyə son qoyulması ilə Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin təmin olunmasının qarşısındakı əsas maneə aradan qalxdı. Bununla 2020-ci ildə başlayan proses yekun strateji nəticəyə çatdı.

Prezident İlham Əliyev 20 sentyabrın dövlətçilik baxımından əhəmiyyətini vurğulayaraq həmin tarixdə ərazi bütövlüyü və suverenliyin bərpa olunduğunu bildirib: “Çünki məhz 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan separatizmə son qoydu, işğala son qoydu, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdi”.

Xarici hərbi kontingentin çıxarılması isə sonrakı dövrdə tamamlandı. Rusiya sülhməramlılarının Azərbaycan ərazisindən çıxarılması 2024-cü il iyunun 12-də başa çatdı. Bu səbəbdən bütün xarici silahlı qüvvələrin çıxarılmasını 20 sentyabr tarixinə aid etmək deyil, həmin Zəfərin nəticələrinin davamı kimi təqdim etmək daha dəqiqdir.