Mövsümüdür, amma qiyməti düşmür meyvə tərəvəz niyə bahadır? ARAŞDIRMA

Yay ayları Azərbaycanda meyvə-tərəvəz bolluğu ilə seçilir. Adətən, mövsümi məhsulların bazara kütləvi şəkildə daxil olması qiymətlərin də aşağı düşməsinə səbəb olur. Lakin bu il istehlakçılar bəzi meyvə və tərəvəzlərin qiymətində gözlənilən ucuzlaşmanı görmədi. Əksinə, mövsümün bəzi dövrlərində gilas, albalı, ərik, şaftalı, giləmeyvə və digər məhsullar kifayət qədər baha satıldı. Bu isə “Məhsul mövsümündədirsə, niyə bahadır?” sualını gündəmə gətirdi.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Əslində, qiymət artımını yalnız məhsulun azlığı ilə izah etmək mümkün deyil. Burada hava şəraitindən tutmuş fermerin xərclərinə, məhsulun daşınmasına, ixracına və bazardakı satış zəncirinə qədər bir neçə amil rol oynayır.

Bu il yaz aylarında qeyri-sabit hava şəraiti kənd təsərrüfatına da təsirsiz ötüşmədi. Güclü yağışlar, dolu, temperatur dəyişiklikləri və digər əlverişsiz hava hadisələri bəzi meyvələrin çiçəkləmə və məhsuldarlıq dövrünə mənfi təsir göstərdi. Nəticədə müəyyən məhsullar üzrə gözlənilən həcmdə məhsul əldə olunmadı. Bazarda məhsulun olması isə əvvəlki illə müqayisədə onun bol olması demək deyil.

Digər tərəfdən, kənd təsərrüfatında istehsal xərclərinin artması da qiymətlərə təsir edən əsas amillərdəndir. Fermer yalnız məhsulu yetişdirmir. Toxum, gübrə, dərman preparatları, suvarma, yanacaq, işçi qüvvəsi, məhsulun yığılması, qablaşdırılması və daşınması üçün də xərc çəkir. Bu xərclər artdıqca məhsulun maya dəyəri yüksəlir və nəticədə bu artım bazar qiymətində özünü göstərir.

Məsələnin digər tərəfi isə məhsulun fermerdən istehlakçıya qədər keçdiyi yoldur. Meyvə-tərəvəz birbaşa tarladan alıcının səbətinə düşmür. Məhsul əvvəlcə fermerdən tədarükçüyə, oradan topdansatış məntəqəsinə, daha sonra bazara və ya marketə gedir. Hər mərhələdə daşınma, saxlanma, çeşidləmə, qablaşdırma və digər xərclər yaranır. Məhsul tez xarab olduğuna görə itki riski də qiymətin formalaşmasına təsir edir.

Burada xüsusilə diqqət çəkən məqam fermerlə istehlakçı arasındakı qiymət fərqidir. Bəzən fermer məhsulu nisbətən aşağı qiymətə satdığını bildirir, amma həmin məhsul mağaza və bazarlarda daha yüksək qiymətə təqdim olunur. Bu baxımdan “tarladan piştaxtaya qədər” olan qiymət zəncirinin araşdırılması vacibdir. Məhsulun son qiymətində kimin nə qədər payının olduğu ortaya çıxarılmadan bahalaşmanın səbəbini tam müəyyənləşdirmək çətindir.

İxrac da qiymət məsələsində nəzərə alınmalı amillərdəndir. Azərbaycan meyvə-tərəvəz ixrac edən ölkələrdən biridir. Yerli məhsulun xarici bazarlarda daha yüksək qiymətə satılması fermer üçün əlverişli ola bilər. Lakin ixrac həcminin artması daxili bazara yönələn məhsulun miqdarına da müəyyən təsir göstərə bilər.

Əsas problem haradadır?

Beləliklə, bu yay mövsümi meyvə-tərəvəzin baha olmasını bir səbəblə izah etmək mümkün deyil. Əlverişsiz hava şəraiti, bəzi məhsullarda məhsuldarlığın azalması, istehsal xərclərinin artması, logistika, ixrac və tarladan piştaxtaya qədər uzanan satış zənciri qiymətlərə birlikdə təsir göstərir.

Əslində, məsələnin ən vacib tərəfi yalnız “meyvə-tərəvəz niyə bahadır?” sualı deyil. Daha əhəmiyyətli sual budur: fermerin aldığı qiymətlə istehlakçının ödədiyi qiymət arasında nə qədər fərq var?

Bu fərq dəqiq hesablandığı halda, bazardakı bahalaşmanın hansı hissəsinin real istehsal xərclərindən, hansı hissəsinin logistika və satış prosesindən, hansı hissəsinin isə ticarət marjasından qaynaqlandığını daha aydın görmək mümkün olacaq.

Çünki mövsümi məhsulun bol olması avtomatik olaraq ucuz olması demək deyil. Ucuzluq üçün yalnız məhsulun çoxluğu yox, onun istehsalçıdan istehlakçıya səmərəli və minimum əlavə xərclə çatdırılması da vacibdir.

Ayşən Vəli