Tarix təkrarlanır: Milyonlarla insan küçələrə çıxdı Sonun başlanğıcı, yoxsa böyük teatr?

İranda Ayətullah Xameneinin dəfn mərasimi ilə bağlı böyük iddialar səslənir. Deyirlər ki, milyonlarla insan küçələrə çıxıb. Hətta bu izdihamın dünya tarixində ən böyük olduğu iddia olunur. Daha da irəli gedərək bu mənzərəni rejimə xalq dəstəyi kimi təqdim edirlər.

Amma tarix başqa şey deyir.

Diktatura rejimlərində izdiham azad seçim deyil. Bu, çox vaxt səfərbərlik, təzyiq, qorxu və idarə olunan kütlə deməkdir. İnsanlar belə mərasimlərə həmişə könüllü gəlmir. Bəzən gəlməyə məcbur edilir, bəzən isə gəlməmək risklidir.

1953-cü ildə Stalinin dəfnində milyonlarla insan iştirak etdi. Bu, tarixin ən böyük izdihamlarından biri idi. Amma həmin izdiham faciəyə çevrildi. Moskvanın mərkəzində insanlar sıxlıqdan ayaq altında qaldı, müxtəlif hesablamalara görə yüzlərlə insan həyatını itirdi. Sovet hakimiyyəti bu faktı uzun müddət gizlətdi. Çox keçmədi ki, onun qurduğu kult dağıldı, cinayətləri ifşa olundu və sistem dəyişməyə başladı.

Mao Zedongun ölümündə də milyonlar küçələrə çıxdı. İzdiham böyük idi, amma real vəziyyət haqqında məlumatlar ciddi şəkildə nəzarət altında saxlanıldı. Bu səbəbdən kütlənin arxasında baş verənlər tam məlum deyil. Cəmi bir neçə il sonra onun siyasəti tənqid edildi və Çin tamamilə başqa siyasi kurs götürdü.

Bu gün İranda baş verənlər də eyni modelin davamıdır. Rəsmi məlumatlara görə böyük izdiham var, amma bu izdihamın içində baş verənlər barədə şəffaf informasiya yoxdur. Kütləvi ölüm hadisələri ilə bağlı təsdiqlənmiş məlumat olmasa da, belə sistemlərdə həqiqətin nə dərəcədə gizlədildiyini tarix dəfələrlə göstərib.

Kütləvi mərasimlər dövlət tərəfindən təşkil olunur, media tərəfindən şişirdilir və siyasi mesaj kimi təqdim edilir. Bu, legitimlik deyil. Bu, nümayişdir.

Bəziləri bu izdihamı rejimin gücü kimi göstərməyə çalışır. Əslində isə izdiham gücü yox, qorxunu göstərir. Çünki güclü sistem özünü sübut etmək üçün kütlə toplamaz.

Əgər İran xalqı bu qədər razıdırsa, niyə ölkədən qaçış var, niyə etirazlar baş verir, niyə sistem getdikcə daha sərt olur?

Diktatorların dəfn mərasimləri həmişə izdihamlı olur. Amma tarix göstərir ki, bu izdiham onların gücünü yox, çox vaxt sonunun yaxınlaşdığını gizlədir.

İzdiham aldatmamalıdır. Çünki diktaturada ən böyük yalan səssizliyin razılıq kimi təqdim olunmasıdır…

Elbəyi Həsənli