Gununsesi saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.
Hər il qəbul imtahanlarının nəticələri elan olunanda cəmiyyətdə, xüsusilə də təhsil mütəxəssisləri və valideynlər arasında eyni sual müzakirə olunur: “Niyə I qrupun, xüsusilə də son illərin ən aktual istiqaməti olan Riyaziyyat-İnformatika (Rİ) ixtisas qrupunun abituriyentləri arasında 700 bal toplayanlar demək olar ki, görünmür? Niyə potensiallı uşaqlar belə həlledici mərhələdə daşa dəyirlər?”
Səthi yanaşdıqda bunu şagirdlərin tənbəlliyi və ya imtahan suallarının “həddindən artıq çətin” olması ilə izah edirlər. Lakin reallıq tamamilə başqadır. Problem tək bir səbəbdən qaynaqlanmır; bu, məktəbdaxili qiymətləndirmənin çürüməsindən tutmuş, müəllim hazırlığı və DİM tələbləri arasındakı dözülməz uyğunsuzluğa qədər uzanan zəncirvari sistem böhranıdır.
İndi isə problemlərə baxaq.
Summativ Qiymətləndirmə Problemi və “WhatsApp” Mədəniyyəti
Məktəblərdə tədrisin keyfiyyətini ölçməli olan summativ qiymətləndirmələr bu gün öz funksiyasını tamamilə itirib. Əsas səbəb müəllimlərin əksəriyyətinin peşəkar və orijinal sual hazırlamaqdan yayınmasıdır.
Summativ vaxtı gəlib çatanda müəllimlərin böyük bir kütləsi hazırlıqlı olmaq əvəzinə, WhatsApp və Facebook qruplarında “keçən ilin hazır summativlərini” axtarmağa başlayır. Nəticədə, hələ imtahan keçirilməmişdən əvvəl suallar və cavablar sosial şəbəkə qruplarında yayılır. Şagirdlər həmin “hazır cavabları” əzbərləyib imtahana girir və nəticədə süni şəkildə yüksək qiymətlər alırlar. Reallıqda isə bu rəqəmlər biliyin deyil, kopyalama mədəniyyətinin məhsuludur.
1.1. Summativlər ilə DİM Proqramı Üst-Üstə Düşmür
Yuxarıdakı problemlə yanaşı, məktəb daxilində keçirilən summativ testlərin məzmunu ilə Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) qəbul imtahanı standartları tamamilə fərqli müstəvilərdədir. Məktəb summativləri çox vaxt yaddaşa əsaslanan, əzbərçiliyə yönəlmiş sadə suallardan ibarətdir. Şagird məktəbdə bu yüngül summativlərdən “5” alaraq özünü hazırlıqlı hesab edir. Lakin DİM imtahanına gəldikdə qarşılaşdığı analitik, məntiqi və dərin praktiki tələblər qarşısında çıxılmaz vəziyyətə düşür. Summativlərin DİM proqramı ilə uzlaşmaması abituriyentlərdə yanlış təhlükəsizlik hissi yaradır.
Tanış-biliş və Himayəçilik Faktorları
Məktəb daxili qiymətləndirməni zəiflətən digər amil subyektivizmdir. Kiminsə qohumu, tanışı və ya nüfuzlu bir şəxsin övladı olan şagirdlərə qiymət yazılarkən bilik meyarları arxa plana keçir. Müəllim və ya rəhbərlik tərəfindən edilən bu cür güzəştlər nəticəsində realda zəif olan şagirdin jurnalında yüksək qiymətlər əksini tapır. Bu isə statistikada süni “əlaçı” ordusu yaradır.
Məktəbin Şagirdlərə Güzəşt Edilməsi (“Hazırlıq” Alibibi)
Təəssüf ki, müasir məktəb reallığında şagirdin sinifdə oxumasından çox, hansı repetitor yanına getməsi önəmlidir. Məktəb rəhbərliyi və fənn müəllimləri şagirdin həmin 1-ci qrup istiqamətində repetitor yanında hazırlaşdığını bildikdə, dərsdəki boşluqlarına göz yumur, davamiyyətinə güzəşt edir və qiymətlərini süni şəkildə şişirdirlər. Şagird düşünür ki: “Məktəbdə onsuz da qiymətim yazılır, deməli, dərsə gəlməsəm də olar”. Bu yanaşma məktəbin təhsil ocağı kimi funksiyasını sıfıra endirir.
Təhsil Nazirliyi və DİM Proqram Uyğunsuzluğu (Kadr və Tələb Ziddiyyəti)
Ən ağrılı problemlərdən biri də kadr hazırlığı ilə qəbul imtahanı tələbləri arasındakı uçurumdur. MİQ (Müəllimlərin İşə Qəbulu) imtahanından keçib məktəbə müəllim təyin olunan şəxslərin əksəriyyətinin proqram çərçivəsində dərin praktiki kodlaşdırma bacarıqları tələb olunmur və ya bu səviyyədə yoxlanılmır.
Nəticədə, məktəbdə dərs deyən müəllim şagirdə proqram kodu yazmağı, alqoritmik düşüncəni peşəkar səviyyədə öyrədə bilmir. Lakin həmin şagird DİM-in qəbul imtahanına gəldikdə ondan birbaşa kod yazma və tətbiqi proqramlaşdırma bacarıqları tələb olunur. Müəllimin özünün keçmədiyi, məktəbdə öyrədilməyən bir şeyi şagirdindən tələb etmək isə açıq-aşkar sistem qüsurudur.
Məktəb Derslikləri ilə DİM Tələblərinin Fərqi
Mövcud məktəb dərsilikləri məzmun və izah baxımından natamamdır. Dərsliyin dili çox vaxt sadə nəzəriyyə ilə məhdudlaşır, real imtahan formatına uyğun analitik nümunələr və praktiki məsələlər daşımır. Lakin DİM proqramı tamamilə praktiki, riyazi-məntiqi tətbiqlərə və analitik təhlilə əsaslanır. Dərsliklə öyrənən şagird imtahanda tamamilə fərqli, daha mürəkkəb məntiqi bloklarla qarşılaşır.
Nəticədə isə süni statistika ilə real imtahan nəticələri arasındakı fərq ortaya çıxır.
Bu faktorların hamısını bir araya gətirdikdə tablolama aydın görünür: Təhsil Nazirliyindən DİM-ə ötürülən statistikada hər şey əla görünür. Kağız üzərində x sayda məzun gəncin böyük əksəriyyətinin “əlaçı” olduğu qeyd olunur. DİM də bu statistikaya əsasən imtahan suallarının səviyyəsini və strategiyasını müəyyənləşdirir.
Bəs DİM haradan bilsin ki, bu qiymətlər tanışlığa, WhatsApp-da paylaşılan hazır summativ cavablara və şagirdin repetitora getməsinə görə verilən “5”lərə əsaslanır?
Dövlət imtahanı isə subyektivizm tanımır, güzəştə getmir və reallığı qəddar şəkildə şagirdin üzünə vurur. Məhz buna görə də hər il I qrupda, xüsusilə də yeni Rİ (Riyaziyyat-İnformatika) istiqamətində nəticələr ürəkaçan olmur, 700 bal zirvəsi əlçatmaz olaraq qalır.
Əgər biz bu acınacaqlı vəziyyəti dəyişmək istəyiriksə, ilk növbədə məktəbdaxili qiymətləndirmədə şəffaflığı bərpa etməli, summativləri nəzarətə götürməli, məktəb dərsliklərini DİM-in real tələblərinə uyğunlaşdırmalı və ən əsası, məktəblərdə praktiki İnformatika (kodlaşdırma) tədrisini kağız üzərindən çıxarıb real laboratoriya səviyyəsinə qaldırmalıyıq.
Günay