Icma.az, Milli.az portalına istinadən məlumat yayır.
Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Aralıq seçkilərə üç gün qalmış respublikaçılar Kanzası, Texası və Alyaskanı müdafiə edirlər. Nümayəndələr Palatası onlar üçün demək olar ki, itirilib, Senatın taleyi isə hakim partiyanın onilliklər boyu uduzmadığı ştatlarda həll olunacaq.
Oktyabrın 30-da, cümə günü İllinoys ştatının Uill dairəsinin seçicisi kimi qeydiyyatda qalan Roma Papası XIV Lev doldurulmuş bülleteni poçtla göndərdi. Tarixdə ilk dəfə vəzifədə olan pontifik dünyəvi seçkilərdə səs verdi. Həmin gün Texasda vaxtından əvvəl səsvermə məntəqələri bağlandı, bütün ölkə üzrə isə bu ana qədər 43 milyondan çox amerikalı seçimini etmişdi; bu templə ümumi fəallıq aralıq seçkilərə 1914-cü ildən bəri ən çox seçicinin gəldiyi 2018-ci ilin rekordunu üstələyə bilər.
Bu payızın ən səs-küylü sensasiyası isə Vatikanda deyil. ABŞ Senatına sonuncu dəfə 1932-ci ildə, Franklin Ruzveltin ilk qələbəsi dalğasında demokrat göndərmiş Kanzas bu gün nəticəsi proqnozlaşdırılmayan ştatlar siyahısındadır. Ölkənin ən böyük birləşmiş metodist kilsəsinin təsisçisi və uzun illər pastoru olmuş Adam Hamilton bir sıra müstəqil sorğularda fəaliyyətdə olan senator Rocer Marşalı qabaqlayır. Respublikaçıların Senat seçki komitəsinə rəhbərlik edən Tim Skott Kanzasdakı yarışın "istədiyimdən daha rəqabətli" olduğunu etiraf etmək məcburiyyətində qaldı.
Hakim partiya 1964-cü ildən bəri demokrat prezidentə səs verməmiş ştata milyonlarla dollar köçürəndə söhbət artıq aralıq seçkilərdəki adi geri çəkilmədən getmir. Qarşımızda tamamilə konkret ünvanı olan etimad böhranı var: Pensilvaniya prospekti, 1600.
Müharibə, benzin və 2,7 milyard: rekord antireytinq haradan yarandı
2026-cı il fevralın 28-də Amerika və İsrail aviasiyası İrana ilk zərbələri endirdi. Prezident kampaniyanın bir neçə həftə çəkəcəyini vəd edirdi. Səkkiz ay keçdi. Müharibədən əvvəl dünya neft və qazının təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazı normal işə qayıtmadı, aprel atəşkəsi namus sözü üzərində dayanır, avqustun 31-də isə İran boğazdakı adaya hücuma cavab olaraq regiondakı Amerika hərbi obyektlərinə zərbə endirdi.
Amerika Avtomobil Assosiasiyasının məlumatına görə, ABŞ-da bir qallon adi benzinin orta qiyməti üç dollardan bir qədər azdan dörd dollardan bir qədər çoxa yüksəldi. Ərazisinin böyük hissəsində avtomobilin ictimai nəqliyyatı əvəz etdiyi ölkədə yanacaqdoldurma məntəqəsindəki artıq dollar seçicinin sifariş vermədiyi müharibənin gündəlik xatırlatmasına çevrilir. Avqustun 14-də Nyu-York yaxınlığındakı Qarden-Sitidə mitinqdə çıxış edən Tramp benzinə "bir az daha çox" ödəməyə hazırlığı Tehranın nüvə silahı əldə etməməsi üçün məqbul qiymət adlandırdı. Arqument işləmədi. Ümummilli ölçmələrin məlumatına görə, yalnız hər beşinci amerikalı müharibənin xərclərinə dəydiyini düşünür, respublikaçılar arasında isə belə düşünənlər yalnız yarıdır.
Prezidentin orta çəkili bəyənilmə reytinqi 36 faizə düşdü, amerikalıların 60 faizindən çoxu onun işini bəyənmir. Müntəzəm ümummilli izləmələrin birində sentyabrda göstərici Trampın bütün siyasi karyerasının minimumu olan 32 faizə qədər düşürdü. Həmin izləmə Ağ Ev üçün daha həyəcanlı bir şeyi qeydə aldı: bir sentyabr həftəsi ərzində prezidentdən razı olan respublikaçıların payı 82 faizdən 73 faizə qədər azaldı. Elektoratın nüvəsi hələ qaçmır, lakin ilk dəfə nəzərəçarpacaq dərəcədə sarsıldı.
Müharibəyə və inflyasiyaya korrupsiya əlavə olundu. Oktyabrın iri sorğularından birinin məlumatına görə, seçicilərin 60 faizini o, son dərəcə narahat edir. Milyarderlər reytinqlərinin tərtibçiləri hesablayıblar ki, 2024-cü il seçkilərindəki qələbədən bəri Trampın sərvəti ən azı 2,7 milyard dollar artıb. Vaşinqton bataqlığını qurudacağı vədi ilə hakimiyyətə gəlmiş prezident üçün bahalaşan benzinlə bahalaşan ailə biznesinin birləşməsi zəhərli oldu. Qiymətlərin ümumi inflyasiyadan nəzərəçarpacaq dərəcədə sürətlə artdığı səhiyyə seçicilərin təxminən yarısını narahat edir və mənzərəni tamamlayır.
Hazırkı kampaniyanın az qala ideal tarixi əkizi var. 2006-cı ilin payızında ölkəni İraq müharibəsinə cəlb etmiş kiçik Corc Buş aralıq seçkilərə təxminən 37 faiz reytinqlə gedirdi. Demokratlar o zaman Nümayəndələr Palatasında 31, Senatda isə altı yer alaraq 1994-cü ildən bəri ilk dəfə hər iki palatanı ələ keçirdilər. 2006-cı il noyabrın 8-də, səsvermənin ertəsi səhəri mətbuat konfransında Buş partiyasının "əzişdirildiyini" etiraf etdi. İyirmi il sonra dekorasiyalar dəyişdi, süjet isə əvvəlki kimi qaldı: qısa vəd edilmiş Yaxın Şərq müharibəsi uzun olur və onun hesabını seçici prezidentin partiyasına təqdim edir.
Senatın hesabı: səslərin 51 faizi hələ 51 kürsü deyil
Prezidentdən narazılıq özlüyündə mandatlara çevrilmir. Sosial sorğuların aparıcı aqreqatoru Konqres seçkilərində demokratlara orta dəstəyi 51 faizdən çox, respublikaçılara isə 43 faizdən az səviyyədə göstərir. "Pyu" Tədqiqat Mərkəzinin məlumatına görə, səs verməyə qəti niyyəti olanlar arasında fərq daha genişdir: 35 faizə qarşı 59 faiz. Bununla belə, Senat xəritəsi elə qurulub ki, hətta belə üstünlük yuxarı palataya nəzarətə zəmanət vermir.
Demokratların bu barədə təzə dərsi var. 2018-ci ildə onlar Nümayəndələr Palatası üzrə ümummilli səsverməni təxminən doqquz bəndlik fərqlə qazandılar, aşağı palatada 41 yer aldılar və bununla belə, Senatda iki kürsü itirdilər, çünki o vaxtkı xəritə onları mühafizəkar ştatlarda müdafiə olunmağa məcbur edirdi.
Hazırda 100 kürsüdən 53-ü respublikaçılara məxsusdur. Hər iki ildən bir Senatın üçdə biri yenidən seçilir, bu il Ohayo və Floridadakı növbədənkənar seçkilər nəzərə alınmaqla 35 yer təhlükə altındadır və onlardan 22-ni respublikaçılar müdafiə edir. Demokratlara ən azı dörd yer xalis artım lazımdır. 50-yə 50 bölgüsü çoxluğu hakim partiyada saxlayacaq: bu halda həlledici səs Senatın sədri kimi vitse-prezident Cey Di Vensə məxsusdur.
Demokratların çoxluğa yolu müdafiədən başlayır. Senator Gəri Pitersin təqaüdə çıxdığı Miçiqanda Marist Kollecinin ehtimal olunan seçicilər arasında son ölçməsinə görə Əbdül Əl-Seyid keçmiş konqresmen Mayk Rocersi 48-ə qarşı 50 hesabı ilə qabaqlayır. Corciyada Con Ossoff respublikaçı Mayk Kollinzi orta hesabla səkkiz-doqquz bənd qabaqlayır. Nyu-Hempşirdə Cin Şahinin boşaltdığı yerə konqresmen Kris Pappas 2008-ci ildə məhz Şahinə uduzmuş keçmiş senator Con Sununudan təxminən yeddi bənd fərqlə gedir.
Ələ keçirmək üçün ən etibarlı şansı Şimali Karolina verir. Tom Tillisin namizədliyini irəli sürməkdən imtina etməsindən sonra keçmiş qubernator Roy Kuper Respublikaçılar Partiyası Milli Komitəsinin keçmiş sədri Maykl Uotlini orta hesabla on bənd qabaqlayır, İlon Universitetinin yekun seçkiqabağı ölçməsi isə ona 13 bənd üstünlük verdi. Elə orada ifadəli bir sürüşmə qeydə alınıb: 2025-ci ilin fevralında ştatda Trampın işini sakinlərin 45 faizi bəyənirdi, 2026-cı ilin oktyabrında isə 34 faizi.
Men ayrıca söhbətə layiqdir. İyun ayındakı demokratların ilkin seçkilərində burada 72,3 faiz nəticə ilə Qreyem Platner qalib gəldi, lakin sonradan o, namizədliyini geri götürdü və partiya qurultayının təxminən 600 nümayəndəsi onun əvəzinə meşəbəyi və ştat senatının keçmiş sədri Troy Ceksonu irəli sürdü. O vaxtdan Syuzan Kollinzin qərargahı Ceksonu partiya zirvəsinin himayəsində olan şəxs adlandırır. Marist Kollecinin son ölçməsi Ceksona 47 faizə qarşı 49 faiz verir, demokrat və respublikaçı sosioloji firmaların birgə sorğusu isə 49-a 49 bərabərlik göstərir. Kollinzi dəfn etməyə tələsməzdim. 2020-ci ildə demək olar ki, bütün sorğular ona məğlubiyyət proqnozlaşdırırdı, o isə elə birinci turda 51 faizlə qalib gəldi.
Ohayo demokratlar üçün bir il əvvəl göründüyündən daha cəlbedici görünür. 2007-2025-ci illərdə Senatda oturmuş və 2024-cü ildə Berni Morenoya uduzmuş Şerrod Braun qubernatorun 2025-ci ilin yanvarında vitse-prezidentliyə getmiş Vensin yerinə təyin etdiyi Con Hasteddən kürsünü alaraq geri qayıtmağa çalışır. Sorğular üzrə orta hesabla Braun üç yarım bənd öndədir, qubernator vəzifəsi uğrunda yarışda isə demokrat Emi Ekton oktyabr ölçmələrinin birində Vivek Ramasvamini səkkiz bənd qabaqlayırdı.
Tutaq ki, demokratlar sadalanan altı yarışın hamısını qazanacaqlar. O zaman onların düz 50 yeri olacaq. Bu, azdır. Dördüncü qazancı respublikaçıların hələ bir il əvvəl müdafiə belə qurmadığı yerlərdə axtarmaq lazım gələcək: Texasda, Alyaskada, Kanzasda və ya Nebraskada.
Alyaskada ştatın yerli xalqlarının Konqresdəki ilk nümayəndəsi, keçmiş konqresvumen Meri Peltola sentyabrın sonundan bəri bircə sorğuda da senator Den Sallivandan geri qalmır; onun üstünlüyü iki ilə yeddi bənd arasında tərəddüd edir, reytinqli səsvermənin final raundunda isə oktyabr ölçmələrinin biri ona 48 faizə qarşı 50,1 faiz verir. 2020-ci ildə Sallivan 13 bəndlik üstünlüklə qalib gəlmişdi. Gözdən qaçırmaq asan olan detal: bülletendə senatorla eyni ad və soyadı daşıyan daha bir respublikaçı Den Sallivan var və namizədlərin sıralandığı ştatda belə qarışıqlıq faizin bir neçə onda birinə başa gələ bilər.
Nebraska başqa növ sürpriz hazırlayıb. Müstəqil namizəd, keçmiş həmkarlar ittifaqı lideri Den Osborn 2024-cü ildə Trampın 20 bənddən çox fərqlə qalib gəldiyi ştatda Deb Fişerə təxminən yeddi bənd uduzmuşdu. İndi o, keçmiş qubernator Pit Rikets ilə rəqabət aparır və orta göstəricilər demək olar ki, bərabərdir: 45,3 faizə qarşı 45,9 faiz. Oktyabrın 5-də Tramp Riketsi dəstəkləmək üçün şəxsən Qrand-Aylendə uçmuşdu. Osborn qalib gəlsə, Senatda hansı fraksiya ilə işləyəcəyi sualı açıq qalır və komitə sədrlərini kimin təyin edəcəyi bu suala cavabdan asılı ola bilər.
Proqnozçular qiymətləndirmələrdə ayrılırlar. Aparıcı müstəqil modellərdən biri oktyabrın 26-da demokratlara Senata nəzarət üçün 57 faiz şans verirdi və onlar üçün 51 yer proqnozlaşdırırdı. "Kalşi" proqnozlar bazarının iştirakçıları oktyabrın 22-də eyni şansları 68 faiz qiymətləndirirdilər. 11 bəndlik fərq izah ediləndir: model tarixi statistikaya və fundamental göstəricilərə əsaslanır, bazar isə vaxtından əvvəl səsvermənin məlumatlarına daha tez reaksiya verir.
Texas: Pakston Pakstona qarşı
Demokratlar Texasda ştat səviyyəsində seçkiləri 1994-cü ildən bəri qazanmayıblar. Otuz iki il siyasətdə təbiət qanunu hissinin formalaşdığı müddətdir. Bu il qanun çat verdi.
Ştat qanunverici məclisinin deputatı, San-Antoniodan olan keçmiş məktəb müəllimi və ilahiyyat seminariyasının tələbəsi, demokrat Ceyms Talariko Hyuston Universitetinin iki min ehtimal olunan seçici arasında keçirdiyi oktyabr sorğusunda Texasın baş prokuroru Ken Pakstonu 46-ya qarşı 48 hesabı ilə qabaqlayır. Müstəqil seçicilər arasında onun üstünlüyü darmadağın kimi görünür: 32 faizə qarşı 60 faiz. Bütün sorğular üzrə orta göstərici Talarikoya 45,8 faizə qarşı 48,4 faiz verir.
Bu yarışın açarı həmin sorğunun həmin sətrindədir. Respublikaçı qubernator Qreq Ebbott demokrat Cina İnoxosanı üç bənd qabaqlayır. Belə çıxır ki, texaslıların əhəmiyyətli hissəsi eyni zamanda respublikaçı qubernatora və respublikaçı senator namizədinin əleyhinə səs verməyə hazırdır. Texasda respublikaçı brendi əvvəlki kimi güclüdür, zəif həlqə konkret namizəd oldu. Pakston 2023-cü ildə Texas nümayəndələr palatasında impiçmenti yaşadı və ştat senatı tərəfindən bəraət aldı, illərlə qiymətli kağızlarla fırıldaqçılıq işini özü ilə sürüdü və Dallas və ya Ostin ətrafındakı mötədil seçici üçün onun siması dincəlmək istədiyi hər şeyi təcəssüm etdirir. Kiçik Corc Buşun qardaşlarından biri açıq şəkildə Talarikoya səs verməyə çağırdı.
Pul da eyni şeydən danışır. Mövcud məlumatlara görə, respublikaçı strukturlar Pakstonun seçilməsinə təxminən 240 milyon dollar xərcləyib ki, bu da demokratların Talarikoya qoyuluşlarını beş dəfədən çox üstələyir. İlon Mask xüsusi olaraq Pakstonun kampaniyası üçün yaradılmış siyasi fəaliyyət komitəsinə 10 milyon dollar yönəltdi. Partiya onun qalası olmalı olan ştatı saxlamaq üçün dörddə bir milyard xərcləyəndə, bu, özlüyündə diaqnozdur.
Fəallıq intriqanı qızışdırır. Texasda 2022-ci il seçkiləri ərəfəsindəkindən 7,7 faiz çox, rekord sayda, 19 milyon seçici qeydiyyatdadır. Harris dairəsi vaxtından əvvəl səsvermənin ilk günü 127 mindən çox insan qəbul edərək aralıq seçkilər üçün rekord qoydu. Vaxtından əvvəl səsvermənin sonuna olan məlumatlara görə, texaslılar dörd il əvvəlkindən 1,75 milyon çox, 5,8 milyondan çox bülleten təqdim ediblər. Latın amerikalıların əhalinin 90 faizindən çoxunu təşkil etdiyi sərhədyanı dairələrdə vaxtından əvvəl fəallıq ayrı-ayrı hallarda artıq 2022-ci ilin ümumi fəallığını üstələyib.
Burada dürüst bir qeyd zəruridir. 2018-ci ildə Beto O'Rurk da heyranlıq doğururdu, o da rekord növbələr yığırdı və ayrı-ayrı sorğularda da liderlik edirdi, nəticədə isə Ted Kruza 2,6 bənd uduzdu. Bu payız vaxtından əvvəl səsvermənin ilk yeddi günü ərzində qeydiyyatdan keçmiş seçicilərin 23,4 faizi səs verib, 2018-ci ildə isə 24,3 faizi. Ştatdakı respublikaçı analitiklər qeyd edirlər ki, nəticəni sonuncu respublikaçı ilkin seçkilərində səs vermiş, lakin hələ məntəqələrə gəlməmiş 2,1 milyon nəfər müəyyən edəcək. Texas sorğuları tarixən demokratları iki-üç bənd artıq qiymətləndirir.
Cerrimendering tələsi: respublikaçılar dairələri öz başlarına bəla olaraq necə doğradılar
2025-ci ilin yayında Tramp Texas respublikaçılarından yeni siyahıyaalmanı gözləmədən onilliyin ortasında seçki xəritəsini yenidən çəkməyi xahiş etdi. Avqustda ştatın qanunverici məclisi partiyaya Nümayəndələr Palatasında beş yer əlavə etməli olan xəritəni qəbul etdi. Federal hakimlər kollegiyası noyabrda onu qanunsuz irqi cerrimendering kimi blokladı, lakin ABŞ Ali Məhkəməsi Texasa yeni sərhədlərdən istifadə etməyə icazə verdi. Kaliforniya güzgü kimi cavab verdi: 2025-ci il noyabrın 4-də seçicilər təxminən üçdə iki səslə müstəqil komissiyanı dairələrin bölünməsindən müvəqqəti kənarlaşdıran və demokratlara potensial beş yer bağışlayan 50 saylı Təklifi bəyəndilər.
Cerrimenderingin mahiyyəti sadədir. Müxalifət tərəfdarları nəhəng artıqlıqla qalib gəldikləri minimal sayda dairədə cəmləşdirilir, qalanları isə hər yerdə azlıqda qalacaq şəkildə səpələnir. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, respublikaçılar ümumilikdə xəritələrin yenidən çəkilməsindən 15-16 əlavə yer sıxıb çıxarmağa, demokratlar isə təxminən altı yerə hesablayırdılar.
Texnikanın zəif yeri mütəxəssislərə ingiliscə "sarsaq" mənasını verən sözdən yaranmış istehzalı adla, "dammimendering" kimi məlumdur. 2024-cü ilin seçki nisbətlərinə görə çəkilmiş xəritə nisbətlər dəyişərsə, tələyə çevrilir. Üstünlüyünü maksimum sayda dairəyə yayan partiya onların hər birində fərqi nazik edir və əlverişsiz dalğa zamanı yerləri topa-topa itirir.
Respublikaçıların hesabladığı beş yeni Texas dairəsindən üçü artıq təhlükə altına düşüb. 2024-cü ildə Trampın təxminən on bənd üstünlüklə qalib gəldiyi San-Antoniodakı 35-ci dairə göstəricidir. Demokrat Conni Qarsiya orada respublikaçı Karlos De La Kruza gözlənilmədən sıx mübarizə sırıdı. Ağ Evin 2024-cü ildə sağa meyl etmiş latın amerikalıların həmişəlik orada qalacağına mərci benzin və ərzaq qiymətlərinə çırpılıb dağılır.
Aşağı palatada ümumi vəziyyət respublikaçılar üçün ağırdır. Tam tərkibdə onların 215-ə qarşı 220 yeri var, yəni demokratlara üç kürsü xalis artım kifayətdir. Ən nüfuzlu reytinqlərdən biri oktyabrın 23-də 19 yarışı demokratların xeyrinə dəyişdi və indi onların 12-dən 22-dək yer artımını ən ehtimal olunan hesab edir ki, bu da partiyaya 227-dən 237-dək kürsü verir. Yuxarıda xatırlanan model demokratların aşağı palataya şanslarını 238 yer proqnozu ilə 79 faiz, proqnozlar bazarı isə 91 faiz qiymətləndirir.
Gizlədilən prezident
Respublikaçıların əsas problemi öz lideridir. Partiyanın namizədləri açıq şəkildə Trampa sədaqətə and içir, əslində isə ondan uzaq durmağa çalışırlar. Amerika jurnalistlərinin hesablamalarına görə, 62 rəqabətli dairədən 41-də respublikaçı namizədlər mühüm məsələlərdə prezidentlə fikir ayrılığındadır. Respublikaçılar Trampın adı çəkilən reklama reklam büdcələrinin 1 faizindən azını xərcləyirlər.
Demokratlar düz əksinə davranırlar. Prezidentin xatırlanması onların reklam xərclərinin təxminən 20 faizini tutur, demokrat çarxlarında belə xatırlanmaların ümumi sayı isə 180 mini keçib. Strategiya şəffafdır: aşağı palatadakı yerlər uğrunda 435 ayrıca toqquşmanı və 35 Senat yarışını Trampa etimad barədə vahid ümummilli referenduma çevirmək.
Bununla belə, Trampın özü mitinqlərlə səfərlərini davam etdirir və səfərlərinin marşrutu çaxnaşmanı istənilən sosiologiyadan dəqiq üzə çıxarır. Oktyabrın 5-də o, Nebraskanın Qrand-Aylend şəhərində çıxış etdi. Oktyabrın 13-də Alyaskanın Uasilla şəhərində, Sallivanın yanında. Vitse-prezident Vens Marşalı xilas etmək üçün Kanzas-Sitinin ətrafındakı Oleyt şəhərinə yollandı. 2024-cü ildə Pensilvaniya və Viskonsinə hücum çəkən prezident 2026-cı ildə respublikaçıların onilliklər boyu avtomatik qalib gəldiyi ştatları saxlamağa məcbur olub.
Maskın yarım milyardı məntəqədəki növbəyə qarşı
Pul hakim partiyanın aşkar üstünlüyünü saxladığı yeganə sahə olaraq qalır. İşgüzar mətbuatın hesablamalarına görə, hazırkı dövrdə respublikaçılar demokratların 800 milyonuna qarşı təxminən 1,3 milyard dollar xərcləyiblər. Finişə Respublikaçılar Partiyası Milli Komitəsinin kassasında 680 milyon dollardan çox, demokratlarda isə təxminən 480 milyon dollar qalmışdı. Senatda respublikaçı çoxluğun lideri Con Tunla bağlı super siyasi fəaliyyət komitəsi müttəfiqləri ilə birlikdə 500 milyon dollardan çox vəsait topladığını elan etdi ki, bu da rekord oldu.
Kampaniyanın əsas sponsoru dünyanın ən varlı adamı oldu. Burada iki qiymətləndirməni müqayisə etmək vacibdir. İlon Maskın super siyasi fəaliyyət komitəsinin nümayəndəsinin oktyabrın 12-də təsdiqlədiyi məlumatlara görə, iş adamı həmin ana qədər hazırkı dövrdə 366 milyon dollar xərcləyib, onlardan 276 milyonu iyuldan başlayaraq. Bu məbləğdən 158 milyonu Tunun Senat Rəhbərliyi Fonduna, 76 milyonu Maskın özünün "Amerika" siyasi fəaliyyət komitəsinə, 20 milyonu Nümayəndələr Palatasının spikeri Mayk Consonun analoji fonduna gedib. Daha sonrakı köçürmələri və hələ federal hesabatlara düşməmiş pulları nəzərə alan digər hesablamalar az qala yarım milyard məbləğ adlandırır. Fərq maliyyələşdirmə sisteminin özünün qeyri-şəffaflığı ilə izah olunur.
Tənqidçilər Maskın motivlərini dövlət müqavilələrinin, ilk növbədə "SpeysEks" şirkəti üçün saxlanılmasında və artırılmasında görürlər. O, 2024-cü ildə Trampın əsas donoru idi, federal idarələrin təmizlənməsində iştirak etdi, sonra prezidentlə açıq şəkildə dalaşdı və eyni şəkildə açıq barışdı. Demokratların ən səxavətli donorları Corc Soros və Maykl Blumberq birlikdə təkcə Maskın xərclədiyinin yarısından azını qoyublar.
Pul hər şeyi həll etmir. Senat Rəhbərliyi Fondunun Kanzas və Nebraskaya köçürdüyü milyonlar Mendə və Şimali Karolinada xərclənməyəcək və bu mənada dünənki qalaları müdafiə etməyə göndərilən hər dollar fəlakət siqnalı kimi işləyir. Corciyada Ossoff bir rübdə rekord 14 milyon dollar topladı. Maliyyə üstünlüyü tərəddüd edənləri səfərbər etməyə kömək edir, lakin seçicinin qəzəbli olduğu və məntəqədə özünün növbədə dayandığı yerdə acizdir.
Liderı olmayan partiya: Texasda İncil, Miçiqanda ümumi tibbi sığorta
Sorğulardakı üstünlük demokratların əsas zəifliyini ləğv etmir. Partiyanın tanınmış lideri yoxdur və o, 2028-ci il prezident ilkin seçkilərindən tez görünməyəcək. Konqresdəki fraksiyaların rəhbərliyi bir il yarım ərzində Trampın siyasətinə qarşı durmağın effektiv üsulunu tapmadı, Amerikanın hər iki ən böyük partiyası isə çoxdan altında bir-birini istisna edən ideologiyaların yola getdiyi çətir brendlərinə çevrilib.
Demokrat çətiri bu gün çox rəngarəng publikanı örtür. Mötədillər sistemi sındırmadan iqtisadiyyatı və səhiyyəni islahat etmək istəyirlər. Güclənən demokratik sosialistlər ümumi dövlət tibbi sığortası, bütöv sahələrin deprivatizasiyası və gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsini tələb edirlər. Partiyanın isteblişmenti NATO-nu və İsrailə hərbi yardımı dəstəkləyir, sol qanad isə dünyada Amerika varlığının azaldılmasında və Binyamin Netanyahu hökumətinə hərbi yardımın dayandırılmasında israr edir.
İki Senat namizədi bu parçalanmanı istənilən bəyannamədən daha əyani göstərir. Texasda Talariko xristian inancını vurğulayır, moizə dili ilə danışır və radikal iqtisadi şüarlardan qaçır. Miçiqanda Əl-Seyid müsəlman, həkim və Detroit səhiyyə departamentinin keçmiş rəhbəri, ümumi tibbi sığortanın tərəfdarı və İsrailə hərbi yardımın sərt tənqidçisidir. Onların mövqeləri immiqrasiya, enerji subsidiyaları və Yaxın Şərq üzrə fərqlənir və Əl-Seyidi Texasda namizəd kimi təsəvvür etmək Talarikonu Miçiqan mütərəqqilərinin lideri kimi təsəvvür etmək qədər çətindir.
Miçiqan hekayəsi xüsusilə ibrətamizdir. İyulda, ilkin seçkilərə bir həftə qalmış ştatın ən böyük müəllimlər həmkarlar ittifaqının sifariş etdiyi sorğu göstərirdi ki, Rocers Əl-Seyidi yeddi bənd qabaqlayır, mötədil Heyli Stivensə qarşı isə demək olar ki, bərabər gedir. Partiya isteblişmenti çaxnaşma içində idi. Avqustun 4-də Əl-Seyid yenə də ilkin seçkiləri qazandı, oktyabra qədər isə önə çıxdı və oktyabrın 24-də onun lehinə təşviqat aparmaq üçün Detroitə Barak Obama gəldi. Tramp əleyhinə dalğa partiya zirvəsinin keçilməz hesab etdiklərini belə yuxarı çıxaracaq qədər güclü oldu.
Bununla belə, demokratik sosialistlər hələ partiyanı hücumla almırlar. Onların namizədləri iştirak etdikləri 25 dairədən yalnız 7-sində ilkin seçkiləri qazandılar. Demokratların hazırkı uğurları çox müxtəlif simalara söykənir: Kanzasda pastor, Miçiqanda müsəlman həkim, Mendə meşəbəyi, Şimali Karolinada keçmiş qubernator. Partiya ümumi rəqiblə birləşmiş yerli brendlər koalisiyası kimi qalib gəlir və bu, eyni zamanda həm onun gücü, həm də ləngiyən təsirli minasıdır.
Heqset ovu: demokratlar ilk həftələrdə nə edəcəklər
Nümayəndələr Palatasında demokratların rəhbərliyi Trampın özünə impiçmenti müzakirə etməyə tələsmir. Prezident birinci müddətində, 2019 və 2021-ci illərdə artıq iki dəfə bu prosedurdan keçib və iki dəfə Senatda respublikaçı çoxluq tərəfindən bəraət alıb. Hətta hər iki palataya nəzarət olsa belə, demokratlar kənarlaşdırma üçün lazım olan üçdə iki, yəni 67 səs toplaya bilməzlər.
İdarəsini administrasiyanın müharibə nazirliyi adlandırdığı müdafiə naziri Pit Heqset tamamilə başqa məsələdir. Oktyabrda seçkiqabağı mitinqdə demokrat azlığın lideri Hakim Ceffris vəd etdi ki, yeni çoxluq ilk növbədə "Pit Heqseti şəhərdən qovacaq". Zəmin hazırdır: aprelda demokratlar naziri Konqresin icazəsi olmadan İranla müharibə başlatmaqda ittiham edən altı impiçment maddəsi təqdim etdilər. Çoxluq dəyişərsə, Nəzarət komitəsinə rəhbərlik edəcək Robert Qarsiya birbaşa bəyan edir ki, Heqsetin hökumətdə yeri yoxdur, nazirə iddialar siyahısına isə ordu rəhbərliyindəki təmizləmələr və hərbi cinayətlərdə ittihamlar daxildir.
Ən maraqlısı respublikaçı düşərgəsində baş verir. May ayında ilkin seçkilərdə uduzmuş respublikaçı konqresmen Tomas Massi sentyabrda Heqsetin impiçmenti barədə öz qətnaməsini təqdim etdi. Spiker Mayk Conson palatanı seçkiqabağı tətilə vaxtından əvvəl buraxdı və səsvermə pozuldu. Massi noyabrın 9-dan sonra "axsaq ördəklər" sessiyasında ona qayıdacağını qısa qeyd-şərtlə vəd etdi: əgər Heqset həmin ana qədər hələ nazir olarsa. Pentaqonun başlatdığı müharibəyə görə dairələrini uduzmuş respublikaçılar üçün belə səsvermə hesablaşmağın rahat yoluna çevriləcək.
Senat çoxluğu demokratlara impiçmentdən qat-qat ciddi alətlər verərdi. Yuxarı palataya nəzarət administrasiyaya və məhkəmə sisteminə təyinatları bloklamaq, 2027-ci maliyyə ili üçün müdafiə büdcəsini girov saxlamaq və and altında çağırış hüququ ilə istintaqlar aparmaq hüququ deməkdir. Senat demokratları artıq anlatdılar ki, Heqsetin getməsi "axsaq ördəklər" sessiyasında əsas müdafiə qanun layihələri üzrə əməkdaşlıqlarının qiyməti olacaq. Hətta öz partiyası ilə də demək olar ki, məsləhətləşmədən qərar qəbul etməyə alışmış Tramp ikinci müddətində ilk dəfə ona "xeyr" deyə bilən qanunverici hakimiyyətlə üzləşəcək.
Müxalifət üçün təhdid daxildən gəlir. Aşağı palatadakı dar çoxluq hər fraksiyanı bloklayıcı paket sahibinə çevirir. Mütərəqqilər rəhbərliyə dəstəyi İsrail və ya səhiyyə üzrə sərt tələblərlə, Trampın qalib gəldiyi dairələrdən olan mötədillər isə intiqam kimi görünən istintaqlardan imtina ilə şərtləndirə bilər. Hakimiyyətlə birlikdə qaliblər qaçılmaz daxili çəkişmə alacaqlar.
Cənubi Qafqaz: Konqresin dəyişməsi Bakıda necə əks-səda verəcək
Regionumuz üçün noyabrın 3-də keçiriləcək seçkilərin tamamilə praktiki ölçüsü var. 2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Trampın iştirakı ilə sülhə yol açan sənədlər imzaladılar, razılaşmaların əsas elementi isə Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistanın cənubu vasitəsilə Naxçıvanla birləşdirən Beynəlxalq Sülh və Firavanlıq naminə Tramp Marşrutu oldu. Elə o zaman Tramp otuz il Azərbaycana Amerika yardımını məhdudlaşdırmış 1992-ci il Azadlığa Dəstək Aktına 907-ci düzəlişin qüvvəsinin dayandırılmasının uzadılması haqqında fərman imzaladı.
Düzəliş 1992-ci ildə, erməni silahlı qüvvələrinin Azərbaycan torpaqlarını işğal etdiyi vaxt qəbul edildi, lakin cəzalandırılan Ermənistan olmadı. Prezident onun qüvvəsini dayandıra bilər, düzəlişi ləğv etməyə isə yalnız Konqres qadirdir. 2025-ci ilin dekabrında respublikaçı konqresvumen Anna Paulina Luna 907-ci düzəlişin tam ləğvi barədə qanun layihəsi təqdim etdi. 2026-cı il iyunun 17-də Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov bu mövzunu konqresmen Abraham Hamade ilə müzakirə etdi. 2025-ci ilin oktyabrında senator Adam Şiffin müdafiə büdcəsinə Azərbaycan əleyhinə düzəlişi uğursuzluğa uğradı və Vaşinqtonda çoxları bunu Kapitoli təpəsində erməniyönlü lobbinin zəifləməsinin əlaməti kimi qəbul etdi.
Demokrat çoxluğu bu mexanikanı dəyişəcək. Xarici işlər və silahlı qüvvələr komitələri də daxil olmaqla əsas komitələrin sədrləri ənənəvi olaraq erməniyönlü səslərin daha ucadan səsləndiyi demokratlar olacaq. 2027-2028-ci illərdə 907-ci düzəlişin tam ləğvi şansları kəskin azalır, müdafiə büdcəsini Azərbaycan əleyhinə şərtlərə bağlamaq cəhdləri isə müntəzəm hal alacaq. Bununla belə, icra xətti qorunur: düzəlişin qüvvəsini dayandırmaq hüququ 2029-cu ilin yanvarınadək prezidentdə qalır, Tramp Marşrutu isə hər iki partiyaya aydın olan məntiqə söykənir: Rusiya və İrandan yan keçən tranzit, Avrasiya kommunikasiyalarında Amerika varlığı, dondurulmuş münaqişə əvəzinə möhkəm sülh. Bakı demokrat komitə sədrləri ilə dialoqu administrasiya ilə qurulduğu kimi predmetli qurmalı olacaq. Azərbaycanın bunun üçün kifayət qədər arqumenti var: İran müharibəsi şəraitində İranla həmsərhəd olan və Avropanı Xəzər qazı ilə təmin edən ölkə Vaşinqton üçün razılığa gəlməyin sərfəli olduğu tərəfdaşa çevrilir.
Bundan sonra nə olacaq: tarixlərlə proqnoz
Mənim proqnozum belədir. Demokratlar 229-dan 236-dək yer alaraq Nümayəndələr Palatasını götürəcək və 2027-ci il yanvarın 3-də Hakim Ceffris spiker olacaq. Senatda onlar respublikaçılardan Şimali Karolinanı, Ohayonu, Meni və Alyaskanı alaraq müstəqillərlə birlikdə 51 yer toplayacaqlar. Texas və Kanzas respublikaçılarda qalacaq, lakin üç bənddən az üstünlüklə və gecənin əsas siyasi hadisəsi məhz bu rəqəmlər olacaq. Hesablamanın reytinqli səsvermə və poçt bülletenləri nəzərə alınmaqla aparıldığı Alyaskada yekun nəticə noyabrın ikinci yarısından tez məlum olmayacaq, buna görə də amerikalılar Senatdakı dəqiq bölgünü iki-üç həftə gecikmə ilə öyrənəcəklər.
Pit Heqset vəzifəsində 2027-ci il aprelin 1-nə qədər qalmayacaq: ya Tramp onu özü qurban verəcək, ya da Nümayəndələr Palatası impiçmentə səs verəcək. 907-ci düzəliş 2028-ci ilin sonunadək ləğv edilməyəcək, baxmayaraq ki, onun qüvvəsinin dayandırılması qorunacaq. İlk növbədə Kollinzin artıq bir dəfə sosioloqları rüsvay etdiyi Mendə və dalğanın sorğu səhvlərinə tarixi düzəlişin imkan verdiyindən yüksək ola biləcəyi Texasda yanıla bilərəm.
Noyabrın 4-nə keçən gecə, Bakı vaxtı ilə səhər saat dörd yarım radələrində Şimali Karolina və Ohayoda məntəqələr bağlanacaq. Daha yarım saatdan sonra Kanzas və Mendən ilk rəqəmlər, saat altıya qədər isə Texasın qərb dairələrindən rəqəmlər daxil olmağa başlayacaq. Sonuncu olaraq, Bakı vaxtı ilə səhər saat doqquzda Alyaskada məntəqələr bağlanacaq. Əgər bu saata qədər Kanzasda demokrat Adam Hamilton öndə olarsa, bu o deməkdir ki, Kanzas-Siti ətrafından olan pastor Kanzasın Senata göndərdiyi sonuncu demokrat Corc Makgillin yolunu təkrarlayır; bu, ölkənin böhran və işsizliklə öhdəsindən gələ bilməyən prezidentin əleyhinə səs verdiyi 1932-ci ilin noyabrında olmuşdu.
Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)