Icma.az, Azertag portalına istinadən məlumatı açıqlayır.
Brüssel, 1 fevral, AZƏRTAC
Son aylarda beynəlxalq maliyyə bazarlarında müşahidə olunan proseslər Avropa paytaxtlarında ciddi suallar doğurur: Avropa İttifaqı ABŞ dollarının qlobal hökmranlığına real alternativ yaratmağa həqiqətən hazırdırmı və bunun iqtisadi bədəli nə qədər ola bilər? Avronun dollar qarşısında sürətlə möhkəmlənməsi uzun illərdir arzulanan “qlobal avro anı”nı gündəmə gətirsə də, bu proses eyni zamanda Avropa iqtisadi modelinin zəif tərəflərini açıq şəkildə üzə çıxarır.
ABŞ dolları İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış “Bretton Woods” sistemindən bəri dünyanın əsas ehtiyat valyutası statusunu qoruyur. Qlobal ticarətin böyük hissəsi dollarla aparılır, mərkəzi bankların valyuta ehtiyatlarının təxminən 57 faizi məhz bu valyutada saxlanılır. Bu status Vaşinqtona onilliklər boyu ucuz borclanmaq, böyük büdcə kəsirlərini nisbətən ağrısız maliyyələşdirmək və sanksiyalar vasitəsilə geosiyasi təsirini genişləndirmək imkanı verib. Avropa üçün isə bu reallıq həm asılılıq, həm də potensial risk mənbəyi kimi qiymətləndirilir.
Məhz bu səbəbdən Avropa siyasətçiləri və mərkəzi bankirləri uzun müddətdir ki, avronun qlobal ehtiyat valyutasına çevrilməsi ideyasını dəstəkləyirlər. Daha aşağı borclanma xərcləri, maliyyə sabitliyi və ABŞ sanksiyalarından qismən qorunma bu ambisiyanın əsas cazibə nöqtələridir. Lakin bazarların məntiqi sadədir: investorlar və hökumətlər yalnız güclü və etibarlı valyutaya üstünlük verirlər. Bu isə avronun bahalaşmasını qaçılmaz edir.
Avronun dollar qarşısında 1,20 həddini aşması Avropada, xüsusilə də Almaniyada narahatlıqla qarşılanıb. İxrac yönümlü iqtisadi modelə malik Almaniya üçün güclü valyuta məhsulların xarici bazarlarda bahalaşması deməkdir. Almaniya kansleri Fridrix Merts açıq şəkildə bildirib ki, dolların məzənnəsi alman ixrac sənayesi üçün əlavə yük yaradır. Bu narahatlıq təsadüfi deyil: son illərdə Avropa ixracatçıları artıq yüksək istehsal xərcləri, Çinlə rəqabət və ABŞ-ın ticarət tarifləri səbəbindən çətin dövr keçirirlər.
Avronun möhkəmlənməsi yalnız ixracı zəiflətmir, eyni zamanda inflyasiya dinamikasına da təsir göstərir. Güclü valyuta idxalı ucuzlaşdırır, bu isə Avropa Mərkəzi Bankının (AMB) 2 faizlik inflyasiya hədəfini risk altına qoya bilər. Təsadüfi deyil ki, avro 1,20 səviyyəsini keçən kimi bir sıra AMB rəsmiləri mümkün müdaxilələr barədə xəbərdarlıq etməyə başladılar. Fransa Mərkəzi Bankının rəhbəri Fransua Villerua de Qallo və Avstriyalı həmkarı Martin Koxer açıq şəkildə bildiriblər ki, avronun bahalaşması faiz dərəcələri üzrə qərarlarda nəzərə alınacaq amillərdən biridir.
Burada əsas paradoks ortaya çıxır: əgər Avropa avronu qlobal ehtiyat valyutasına çevirmək istəyirsə, onun möhkəmlənməsinə də razı olmalıdır. ING-nin qlobal makroiqtisadiyyat rəhbəri Karsten Brjeskinin qeyd etdiyi kimi, Avropa aktivlərinə maraq artdıqca məzənnə də yüksələcək. Lakin bu, qısamüddətli perspektivdə iqtisadi artımı məhz zəif məzənnə hesabına təmin edən avrozonanın maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir.
Digər tərəfdən, güclü avro Çin amilini də gündəmə gətirir. Pekin adətən yuanın dollarla nisbətən sabit qalmasına çalışır. Nəticədə avronun bahalaşması Çin mallarını Avropa bazarında daha da ucuz edir. Avro-yuan məzənnəsinin son 12 ilin ən yüksək səviyyəsinə yaxınlaşması Avropa sənayesi üçün əlavə təzyiq deməkdir. Bu, artıq ucuz Çin rəqabətindən əziyyət çəkən Avropa istehsalçıları üçün ciddi problemdir.
Bütün bunlar Avropanın struktur problemlərini daha aydın göstərir. Avrozona daimi ticarət profisiti versə də, onun iqtisadi artımı qısa müddətdə böyük ölçüdə əlverişli məzənnədən asılıdır. ABŞ maliyyə naziri Skott Bessentin ironik şəkildə qeyd etdiyi kimi, avro 1,20-ni keçərsə, avropalılar onun həddən artıq güclü olmasından şikayətlənməyə başlayacaqlar. Bu, “nə istədiyinə diqqət et” prinsipi ilə səsləşir.
Strateji baxımdan isə sual daha dərindir. Avropa həqiqətən də dolların yerini tutmaq istəyirmi, yoxsa sadəcə alternativ yaratmaqla ABŞ-la münasibətlərdə manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışır? Qlobal ehtiyat valyutası olmaq təkcə üstünlüklər deyil, həm də məsuliyyət deməkdir: açıq və dərin maliyyə bazarları, vahid fiskal siyasətə yaxınlaşma, böhran dövrlərində beynəlxalq likvidliyin təmin edilməsi. Avropa İttifaqı isə hələ də bu sahələrdə tam inteqrasiya olunmayıb.
Nəticə etibarilə, avronun güclənməsi Avropa üçün həm fürsət, həm də riskdir. Bu proses dolların hökmranlığında çatların yarandığını göstərsə də, eyni zamanda Avropa iqtisadi modelinin həssaslığını üzə çıxarır. Avropa qarşısında seçim dayanır: ya qlobal valyuta ambisiyalarının iqtisadi bədəlini qəbul etmək, ya da daha ehtiyatlı, mərhələli strategiya seçmək. Hər iki halda aydın olan budur ki, güclü avro sadəcə maliyyə göstəricisi deyil, Avropanın gələcək iqtisadi və siyasi yolunu müəyyən edən əsas faktorlardan birinə çevrilib.
Vüqar Seyidov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Brüssel