Yeniazerbaycan saytından alınan məlumatlara görə, Icma.az xəbər verir.
Şamo Qasımov
YAP Laçın rayon təşkilatının sədr müavini
Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə şəxsiyyətlər və elə tarixi mərhələlər vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız bir dövrün hadisələri ilə məhdudlaşmır, dövlətin gələcək inkişaf istiqamətlərini də müəyyənləşdirir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti və Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasəti müasir Azərbaycanın dövlətçilik salnaməsində bir-birini tamamlayan iki mühüm mərhələ kimi xarakterizə olunur. Bu mərhələlərdə əsas xətt Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi və siyasi potensialının artırılması, milli maraqların qorunması və ölkənin ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi olmuşdur.
Heydər Əliyev öz xalqını mürəkkəb tarixi-siyasi sınaqlardan keçirərək Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəm əsaslarını formalaşdıran siyasi xadim kimi tarixə düşmüşdür. Onun fəaliyyətinin müxtəlif mərhələləri - sovet Azərbaycanına rəhbərlik etdiyi illər, keçmiş SSRİ rəhbərliyində çalışdığı dövr və müstəqil Azərbaycanın rəhbəri kimi fəaliyyəti - vahid dövlətçilik düşüncəsi ilə bir-birini tamamlamışdır.
1969-cu ildə Azərbaycana rəhbərliyə gələn Heydər Əliyev qısa müddətdə respublikanın sosial-iqtisadi həyatında genişmiqyaslı dəyişikliklərə nail olmuşdur. Rəsmi məlumatlarda həmin dövrdə sənaye müəssisələrinin yaradılması, neft, energetika, kənd təsərrüfatı, elm, təhsil və digər sahələrin inkişaf etdirilməsi nəticəsində Azərbaycanın Sovet İttifaqının qabaqcıl respublikalarından birinə çevrildiyi qeyd olunur. Həmin illərdə yaradılmış sənaye və infrastruktur potensialının sonrakı müstəqillik dövründə ölkənin inkişafı üçün mühüm baza təşkil etdiyi də vurğulanır.
Heydər Əliyevin fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri iqtisadi inkişafla yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına diqqət yetirməsi idi. Azərbaycan dilinin, milli mədəniyyətin, tarixi yaddaşın və milli kadr potensialının inkişafına göstərilən diqqət sonrakı dövlətçilik mərhələsinin ideoloji və mənəvi əsaslarından birinə çevrildi. Onun rəhbərliyi dövründə formalaşdırılmış insan kapitalı, sənaye infrastrukturu və idarəçilik təcrübəsi müstəqillik illərində Azərbaycanın qarşısında dayanan bir sıra mürəkkəb məsələlərin həllində mühüm rol oynadı. Prezident İlham Əliyevin Heydər Əliyevin 90 illiyi münasibətilə çıxışında da həmin dövrün sənaye, kənd təsərrüfatı, elm, təhsil və infrastruktur sahələrində yaratdığı potensial xüsusi qeyd edilmişdir.
Heydər Əliyevin siyasi irsinin ən mühüm mərhələlərindən biri isə 1993-cü ildə xalqın təkidli tələbi ilə yenidən Azərbaycana rəhbərliyə qayıtması ilə bağlıdır. Müstəqilliyin ilk illərində ölkədə mürəkkəb ictimai-siyasi vəziyyət, iqtisadi çətinliklər, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi və dövlət institutlarının zəifliyi Azərbaycanın gələcəyi üçün ciddi təhlükələr yaradırdı. Belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və ölkənin inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsi baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
Bu mərhələdə müstəqil Azərbaycanın hüquqi və siyasi əsaslarının formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi. Konstitusiya layihəsini hazırlayan komissiyaya Ulu Öndər Heydər Əliyev rəhbərlik edirdi. Bununla yanaşı, iqtisadi islahatlar, özəlləşdirmə, dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, milli ordunun formalaşdırılması və xarici siyasətin yeni prinsiplər əsasında qurulması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirildi.
Müstəqil Azərbaycanın iqtisadi gələcəyinin müəyyənləşdirilməsində Heydər Əliyevin neft strategiyası xüsusi yer tutur. 1994-cü il sentyabrın 20-də “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində işlənməsinə və ölkənin dünya iqtisadi sisteminə daha sıx inteqrasiyasına imkan yaratdı. Rəsmi məlumatlara görə, müqavilə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının birgə işlənməsini və hasilatın pay bölgüsü prinsipi əsasında fəaliyyət göstərilməsini nəzərdə tuturdu.
Bu strategiyanın mahiyyəti yalnız neft hasilatından gəlir əldə etməkdən ibarət deyildi. Azərbaycanın enerji ehtiyatlarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması, alternativ nəqli marşrutlarının yaradılması, ölkənin iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətinin artırılması uzunmüddətli dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Sonrakı illərdə bu siyasətin davam etdirilməsi Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsinə və beynəlxalq enerji layihələrində fəal iştirakına şərait yaratdı.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası da əsas istiqamətlərdən biri idi. Onun hakimiyyəti dövründə atəşkəsə nail olunması Azərbaycanın iqtisadi və hərbi potensialını gücləndirmək, dövlət quruculuğunu sürətləndirmək və beynəlxalq müstəvidə ölkənin mövqelərini möhkəmləndirmək üçün imkan yaratdı. Beləliklə, Heydər Əliyevin yaratdığı dövlətçilik modeli yalnız həmin dövrün problemlərinin həllinə deyil, gələcək strateji hədəflərin reallaşdırılmasına da hesablanmışdı.
2003-cü ildən etibarən Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu siyasi kurs yeni mərhələdə davam etdirildi. Bu dövrdə Azərbaycanın iqtisadi potensialının artırılması, qeyri-neft sektorunun inkişafı, infrastrukturun yenilənməsi, müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl siyasət həyata keçirildi.
Azərbaycanın xarici siyasətində fəallığın artması ölkənin beynəlxalq təşkilatlarda rolunun genişlənməsində də özünü göstərdi. Azərbaycan 2019-2023-cü illərdə Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etdi və təşkilatın sədrliyinin 2023-cü ilin sonunadək uzadılması ilə bağlı qərar üzv dövlətlərin yekdil dəstəyi ilə qəbul edildi. Bu fakt Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyada artan fəallığını göstərən nümunələrdən biridir.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldilməsi də son illərin mühüm siyasi hadisələrindəndir. 2021-ci il iyunun 15-də Şuşada imzalanan Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında siyasi, iqtisadi, müdafiə, enerji, nəqliyyat, humanitar və digər sahələrdə əməkdaşlığın yeni hüquqi-siyasi çərçivəsini müəyyənləşdirdi.
Bütün bu proseslər Azərbaycanın əsas strateji hədəfi - ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası üçün siyasi, iqtisadi və hərbi potensialın formalaşdırılması ilə paralel aparıldı. 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində həlledici mərhələyə çevrildi. Müharibə nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsini işğaldan azad etdi, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması isə 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanat əsasında təmin edildi.
Lakin 2020-ci il Zəfəri ilə proses başa çatmadı. Azərbaycanın qarşısında dövlət suverenliyinin bütün ərazidə təmin edilməsi və ölkənin ərazi bütövlüyünün tam bərpası vəzifəsi dayanırdı. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan ərazisində dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi Prezidentin rəsmi çıxışlarında bildirildi. Beləliklə, uzun illər ərzində Azərbaycanın dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olmuş ərazi bütövlüyünün və suverenliyin təmin edilməsi ilə bağlı yeni reallıq yarandı.
Bu reallığın ən mühüm nəticələrindən biri isə azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesinin başlanmasıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələr yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasını deyil, həmin ərazilərin müasir iqtisadi, sosial və nəqliyyat sisteminə inteqrasiyasını nəzərdə tutur.
Böyük Qayıdış proqramı bu prosesin əsas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan Respublikasının I Dövlət Proqramında minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizləmə, yaşayış məntəqələrinin salınması, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin qurulması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası, əhalinin doğma torpaqlarına qayıdışı və yeni iş yerlərinin yaradılması kompleks şəkildə nəzərdə tutulur. Böyük Qayıdış Azərbaycanın 2030-cu ilədək milli prioritetlərindən biri kimi müəyyənləşdirilib.
Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda şəhər və kəndlərin yeni konsepsiyalar əsasında qurulması, yolların, elektrik və su təsərrüfatının, məktəblərin, tibb müəssisələrinin, sosial obyektlərin və istehsal sahələrinin yaradılması istiqamətində işlər aparılır. Füzuli, Zəngilan və Laçında beynəlxalq hava limanlarının istifadəyə verilməsi, yeni avtomobil yollarının və digər nəqliyyat infrastrukturlarının yaradılması regionun ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirən mühüm layihələr sırasındadır.
Ağdamın yenidən qurulması bu prosesin miqyasını nümayiş etdirən nümunələrdəndir. Şəhərdə yol, enerji, su, dəmir yolu və avtovağzal infrastrukturu, təhsil və idarəetmə obyektləri, hotellər və digər layihələr həyata keçirilir. Ağdama keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı 2025-ci il martın 27-dən başlayıb. Kəlbəcərdə isə keçmiş məcburi köçkünlərin şəhərə qayıdışı 2025-ci il avqustun 20-dən etibarən başlanıb.
Laçının timsalında da bu quruculuq siyasətinin nəticələri aydın görünür. Şəhərdə yaşayış məhəllələri, sosial obyektlər, yollar və turizm infrastrukturu yaradılır. Laçın Beynəlxalq Hava Limanının 2025-ci il mayın 28-də istifadəyə verilməsi regionun nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm hadisə oldu.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuğun başqa mühüm xüsusiyyəti “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” yanaşmalarının tətbiqidir. Burada məqsəd sadəcə dağıdılmış obyektləri əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq deyil, müasir texnologiyalar, enerji səmərəliliyi, rəqəmsal idarəetmə, ekoloji yanaşmalar və dayanıqlı şəhərsalma prinsipləri əsasında yeni yaşayış mühiti yaratmaqdır.
Bütün bunlar Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqların tərkib hissəsidir. Bu reallıqlar bir tərəfdən ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin təmin olunmasını, digər tərəfdən isə azad edilmiş ərazilərin iqtisadi və sosial həyata yenidən qoşulmasını əhatə edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası Azərbaycanın regional nəqliyyat və enerji imkanlarını da genişləndirir. Yeni yolların, hava limanlarının və digər kommunikasiya xətlərinin qurulması regionun gələcək iqtisadi əlaqələrində Azərbaycanın rolunu artıran amillərdəndir.
Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi yalnız hərbi və siyasi nəticələrlə deyil, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, diplomatik və humanitar imkanlarla da ölçülür. Ölkənin müxtəlif beynəlxalq platformalarda fəallığı, enerji layihələrində iştirakı, Türk dünyası ilə əlaqələrin genişlənməsi və regional nəqliyyat layihələrində rolu müasir Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir.
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas nəticələrindən biri müstəqil Azərbaycan dövlətinin möhkəm siyasi, iqtisadi və hüquqi əsaslarının yaradılması olmuşdursa, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həmin potensialın yeni tarixi mərhələdə reallaşdırılması, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin təmin olunması, azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı quruculuq prosesinin başlanması müasir dövlətçilik tarixinin mühüm hadisələridir.
Azərbaycanın müstəqilliyinin əbədiliyi yalnız bir şüar deyil, dövlət institutlarının möhkəmliyi, iqtisadi potensial, milli həmrəylik, müdafiə qabiliyyəti, beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelər və ərazi bütövlüyünün təmin olunması kimi konkret amillərlə bağlı strateji məsələdir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin formalaşdırdığı dövlətçilik irsi və Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasətin müxtəlif mərhələlərdə yaratdığı nəticələr Azərbaycanın qarşısında yeni inkişaf perspektivləri açır.
Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yenidən həyat qurulur, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı davam edir, şəhərlər və kəndlər yenidən salınır. Azərbaycanın üçrəngli bayrağı isə vaxtilə işğal altında olmuş ərazilərdə dalğalanır. Bütün bunlar müstəqil Azərbaycan dövlətinin keçdiyi mürəkkəb və şərəfli yolun nəticələrindən biridir.
Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda görülmüş işlərin mahiyyətində dövlətçilik ənənələrinin qorunması, milli iradənin ifadəsi və gələcəyə hesablanmış inkişaf strategiyası dayanır. Heydər Əliyevin siyasi irsi bu yolun mühüm tarixi əsaslarından birini təşkil edir. İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə əldə olunan nəticələr isə həmin dövlətçilik xəttinin yeni tarixi şəraitdə davam etdirilməsinin nümunələrini ortaya qoyur.
Müasir Azərbaycan qarşısında duran əsas vəzifə əldə edilmiş nəticələri qorumaq, yeni reallıqlardan səmərəli istifadə etmək, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun dayanıqlı inkişafını təmin etmək və müstəqil dövlətin gələcək nəsillər üçün daha güclü əsaslar üzərində inkişafını davam etdirməkdir. Azərbaycanın müstəqilliyinin əbədiliyi də məhz bu davamlı dövlətçilik və inkişaf xəttinin gələcəyə ötürülməsi ilə bağlıdır.