Azərbaycanın neft hasilatı azalır Büdcə və manat üçün nə dəyişəcək?

Azərbaycanın neft hasilatında azalma tendensiyası davam edir. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası (EIA) 2027-ci ildə ölkədə gündəlik orta neft hasilatının 530 min barel olacağını proqnozlaşdırıb.

Bu göstərici əvvəlki ayın proqnozu ilə eyni saxlanılıb. Lakin son illərin rəqəmləri ilə müqayisə göstərir ki, Azərbaycanın neft hasilatı tədricən aşağı düşür.

Neft hasilatının azalması yalnız enerji sektorunun problemi deyil. Bu proses dövlət büdcəsinin gəlirləri, Dövlət Neft Fondunun imkanları, manatın məzənnəsi və sosial xərclərin maliyyələşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

Azərbaycanın neft hasilatında azalma hansı səbəblərlə bağlıdır? Bu tendensiya ölkə iqtisadiyyatı üçün nə deməkdir?

2027-ci ildə hasilat rüblər üzrə necə dəyişəcək?

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının noyabr ayında açıqladığı “Short-Term Energy Outlook” hesabatında Azərbaycanın 2027-ci il üzrə gündəlik orta neft hasilatı 530 min barel səviyyəsində proqnozlaşdırılıb.

Qurumun proqnozuna əsasən, hasilat il ərzində belə olacaq:

-2027-ci ilin birinci rübü – gündəlik 540 min barel;

-İkinci rüb – 530 min barel;

-Üçüncü rüb – 520 min barel;

-Dördüncü rüb – 520 min barel.

Beləliklə, ilin birinci yarısı ilə müqayisədə ikinci yarısında gündəlik hasilatın daha aşağı səviyyəyə düşəcəyi gözlənilir. Qeyd edək ki, EIA oktyabr proqnozunda da 2027-ci il üçün 530 min barel göstəricisini açıqlamışdı. Noyabr hesabatında bu rəqəm dəyişdirilməyib.

Azərbaycanın neft hasilatı son illərdə nə qədər azalıb?

Son illərin göstəriciləri ölkənin neft hasilatında uzunmüddətli azalma tendensiyasını ortaya qoyur.

EIA-nın məlumatlarında 2024-cü ildə Azərbaycanda gündəlik neft və digər maye karbohidrogenlərin hasilatı təxminən 600 min barel, 2025-ci ildə 570 min barel səviyyəsində göstərilir. 2026-cı il üçün proqnoz 550 min bareldir. 2027-ci ildə 530 min barel proqnozu reallaşarsa, bu, 2024-cü illə müqayisədə gündəlik hasilatın təxminən 70 min barel azalması demək olacaq. Başqa sözlə, üç il ərzində hasilatın təxminən 12 faiz azalması gözlənilir.

Bu tendensiyanın əsas səbəblərindən biri Azərbaycanın uzun müddətdir istismar edilən böyük neft yataqlarında hasilatın təbii azalmasıdır. Xüsusilə “Azəri-Çıraq-Günəşli” (AÇG) yataqlarında uzunmüddətli istismar prosesi hasilatın qorunması üçün əlavə texniki və investisiya tədbirlərini zəruri edir.

Yeni quyuların qazılması, mövcud quyuların məhsuldarlığının artırılması və yataqların işlənməsi üçün yeni texnologiyaların tətbiqi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Neft hasilatının azalması büdcəyə necə təsir edəcək?

Azərbaycanın dövlət büdcəsi hələ də neft-qaz sektorundan əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır.

2027-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsində gəlirlər 39,254 milyard manat, xərclər isə 42,4 milyard manat səviyyəsində proqnozlaşdırılıb. Neft-qaz sektorundan büdcəyə 15,5 milyard manat daxilolma gözlənilir. Bu, ümumi büdcə gəlirlərinin təxminən 39,4 faizidir. Bundan başqa, Dövlət Neft Fondunun dövlət büdcəsinə 11,9 milyard manat transfert etməsi nəzərdə tutulub. Bu vəsait büdcə gəlirlərinin təxminən 30,3 faizini təşkil edəcək.

Bu rəqəmlər göstərir ki, neft amili dövlət maliyyəsi üçün hələ də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hasilatın azalması, xüsusilə dünya bazarında neftin qiyməti də aşağı düşərsə, ölkənin neft gəlirlərinə əlavə təzyiq yarada bilər. Bununla belə, gəlirlərin həcmi yalnız hasilatdan asılı deyil. Neftin satış qiyməti, ixrac xərcləri, müqavilə şərtləri və Dövlət Neft Fondunun gəlirləri də nəticəyə təsir göstərir.

Manatın məzənnəsi üçün neft nə qədər vacibdir?

Neft hasilatının azalması ilə bağlı müzakirələrdə ən çox verilən suallardan biri manatın gələcək taleyi ilə bağlıdır. Azərbaycan iqtisadiyyatında neft ixracı ölkəyə xarici valyuta daxilolmalarının əsas mənbələrindən biridir. Neft satışından əldə olunan gəlirlər həm dövlətin valyuta ehtiyatlarının formalaşmasında, həm də ölkənin valyuta bazarındakı tarazlığın qorunmasında rol oynayır.

Neft hasilatının və ixrac gəlirlərinin azalması uzun müddət davam edərsə, valyuta təklifinə təzyiq yarada bilər. Bu baxımdan neft sektorundakı dəyişikliklər manatın məzənnəsi üçün də əhəmiyyətlidir.

Lakin hasilatın azalması avtomatik olaraq manatın ucuzlaşacağı demək deyil. Dövlətin valyuta ehtiyatları, Neft Fondunun bazara valyuta çıxarması, qeyri-neft ixracı və Mərkəzi Bankın siyasəti də məzənnəyə təsir göstərir.

Hazırda manatın məzənnəsi sabit saxlanılır. Gələcəkdə də bu sabitliyin qorunması yalnız neft hasilatından deyil, ümumi valyuta daxilolmalarından və iqtisadi siyasətdən asılı olacaq.

Pensiya və maaşların artımına təsiri olacaqmı?

Neft gəlirləri sosial ödənişlərin maliyyələşdirilməsi baxımından da vacibdir.

Pensiyalar, sosial müavinətlər, dövlət sektorunda əməkhaqları və digər sosial xərclər dövlət büdcəsinin imkanları çərçivəsində maliyyələşdirilir. Neft gəlirlərinin azalması büdcə gəlirlərinə təsir göstərərsə, bu, gələcəkdə sosial xərclərin artırılması imkanlarına da təsirsiz ötüşməyə bilər. Bununla belə, pensiya və maaşların artırılması barədə qərarlar yalnız neft hasilatından asılı deyil. İqtisadi artım, vergi daxilolmaları, inflyasiya, büdcə siyasəti və sosial müdafiə fondunun gəlirləri də nəzərə alınır. 2027-ci ilin büdcə layihəsində pensiyaların indeksləşdirilməsi və sosial islahatların maliyyələşdirilməsi üçün vəsait nəzərdə tutulması göstərir ki, hasilatın azalması fonunda da sosial öhdəliklərin yerinə yetirilməsi planlaşdırılır.

Azərbaycan neftdən sonrakı iqtisadiyyata hazırlaşırmı?

Neft hasilatının uzunmüddətli azalması Azərbaycan üçün iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi məsələsini daha da aktuallaşdırır. Son illərdə qeyri-neft sektorunun inkişafı, ixracın genişləndirilməsi, sənaye və kənd təsərrüfatının dəstəklənməsi, bərpaolunan enerji layihələrinin həyata keçirilməsi bu istiqamətdə əsas hədəflər sırasındadır. 2027-ci ilin dövlət büdcəsində qeyri-neft-qaz sektorundan 23,8 milyard manat gəlir gözlənilir. Bu, ümumi büdcə gəlirlərinin 60,6 faizidir.

Ancaq burada mühüm fərq var: qeyri-neft gəlirlərinin artması müsbət göstərici olsa da, ölkənin ixracında və valyuta daxilolmalarında neft-qaz sektorunun rolunun azalması daha uzunmüddətli proses tələb edir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə neft gəlirlərindən əldə olunan vəsaiti iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafına yönəltmək və gələcəkdə enerji sektorundan asılılığı azaltmaqdır.

Samir Abdulla

AzPost.az

Previous: 2027-ci ildə sosial xərclərə 1,6 milyard manat əlavə pul ayrılacaq