Konkret.az portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.
1953-cü il iyunun 26-da səhər SSRİ-nin ən qüdrətli adamlarından biri Kremlə növbəti iclasa tam arxayın şəkildə yollanırdı. Heç bir narahatlıq hiss etmirdi. Heç bir təhlükə gözləmirdi. Lavrenti Beriya ölkənin xüsusi xidmət orqanlarına rəhbərlik edir, demək olar ki, hər kəs haqqında məlumatlara sahib olur və heç kimin ona qarşı çıxmağa cəsarət edə bilməyəcəyinə inanırdı.
O, SSRİ-nin növbəti rəhbəri olmağa ən real namizədlərdən biri idi. Ən azı, hər şey bunu göstərirdi.
Lakin həmin gün Kremldə onu gözləyən hadisələr bütün planları alt-üst etdi.
Kabinetin qapıları açıldı. Marşal Georgi Jukov qətiyyətli addımlarla masanın ortasına yaxınlaşdı. Onun arxasında bir neçə general dayanmışdı. Onlar silahlı idilər.
– Beriya, ayağa qalx! Siz həbs olunursunuz! – deyə Jukov sərt şəkildə əmr etdi.
Jukovun xatirələrinə görə, Beriyanın rəngi ağappaq olmuş, o, nəsə mızıldanmağa başlamışdı. İlk instinktiv hərəkəti pəncərənin yanındakı portfelinə tərəf uzanmaq oldu. Lakin orada silah yox idi.
Bütöv bir ölkə üzərində qorxu və nəzarət sistemi qurmuş adam özünə qarşı hazırlanan əməliyyatdan xəbər tuta bilməmişdi.
Tarixin ən qəribə ironiyalarından biri də məhz burada başlayır.
Stalinin ölümündən sonra Beriyanın yüksəlişi
1953-cü ilin martında İosif Stalinin ölümündən sonra Lavrenti Beriya sovet hakimiyyətinin ən güclü fiqurlarından birinə çevrildi. O, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsini tutdu, Daxili İşlər Nazirliyinə rəhbərlik etdi. Dövlət Təhlükəsizlik Nazirliyinin DİN-lə birləşdirilməsindən sonra isə ölkənin əsas repressiv və xüsusi xidmət strukturları faktiki olaraq onun nəzarətinə keçdi.
Bu, nəhəng hakimiyyət resursunun bir nəfərin əlində cəmləşməsi demək idi.
Beriya isə gözlənilməz addımlar atmağa başladı. O, amnistiya elan etdi və bir milyondan artıq məhbusun azadlığa buraxılmasına şərait yaratdı. “Həkimlər işi” və “aviasiya işi” üzrə təqiblərə son qoyulması istiqamətində addımlar atdı. İstintaq zamanı işgəncələrin tətbiqinə qarşı çıxdı, bəzi idarəetmə və milli siyasət məsələlərində islahat təşəbbüsləri irəli sürdü.
Bu addımların arxasında hansı niyyətin dayandığı barədə tarixçilərin fikirləri fərqlidir. Beriya həqiqətən sovet idarəçilik sistemini dəyişmək istəyirdi, yoxsa cəmiyyətdə özünə rəğbət qazanaraq hakimiyyətini möhkəmləndirməyə çalışırdı? Bu suala birmənalı cavab vermək çətindir.
Ancaq bir məsələ aydın idi: onun sürətlə güclənməsi Kreml rəhbərliyində ciddi narahatlıq yaratmışdı.
Xruşşovun qurduğu gizli plan
Sovet rəhbərliyinin digər üzvləri yaxşı başa düşürdülər ki, DİN və xüsusi xidmət orqanlarına nəzarət edən Beriya onların hər biri haqqında kompromatlara və məxfi məlumatlara sahib ola bilər. Onun əlindəki güc təkcə siyasi və inzibati imkanlardan ibarət deyildi. Bu, həm də rəqiblərini istənilən vaxt zərərsizləşdirmək potensialı demək idi.
Nikita Xruşşov bu qorxudan məharətlə istifadə etdi. O, partiya rəhbərliyinin digər üzvlərini Beriyanın hakimiyyəti ələ keçirmək və Mərkəzi Komitə rəhbərlərini həbs etmək niyyətində olduğuna inandırmağa çalışdı.
Bu iddiaların nə dərəcədə əsaslı olması məsələsi ikinci plana keçmişdi. Əsas məsələ Beriyanın təhlükə mənbəyi kimi qəbul edilməsinə nail olmaq idi.
Beləliklə, onun həbsinə hazırlıq başlandı.
Əməliyyata Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general Pavel Moskalenko və bir neçə yüksək rütbəli hərbçi cəlb edildi. Həlledici mərhələdə marşal Georgi Jukov da plana qoşuldu. Çünki Beriyanın müqavimət göstərə biləcəyi ehtimalı nəzərə alınırdı.
Həmin dövrdə Beriyanın mühafizəçilərinin silahları skripka futlyarlarında gəzdirdiyi və bu səbəbdən “Beriya orkestri” adlandırıldığı barədə söhbətlər də dolaşırdı. Bunun tarixi fakt, yoxsa sonradan yaranmış əfsanə olduğunu müəyyənləşdirmək çətindir. Ancaq bu detal həmin dövrün qorxu atmosferini kifayət qədər dolğun təsvir edir.
Silahlı hərbçilər gizli şəkildə Kremlə gətirildi. Onlar münasib anı gözləyirdilər.
Və nəhayət, həmin an gəlib çatdı.
Bir imperiyanın qorxduğu adam necə təslim oldu?
Hər şey bir neçə dəqiqə ərzində baş verdi.
Ən maraqlısı isə o idi ki, Beriya gözlənildiyi kimi müqavimət göstərmədi. Nə silah çıxardı, nə mühafizəçilərinə əmr verdi, nə də vəziyyətdən çıxmaq üçün ciddi cəhd göstərdi.
Bütün ölkəni qorxu içində saxlayan adam həmin an çaşqın və aciz görünürdü.
Onu kabinetdən çıxardılar, axtarış apardılar, şəxsi əşyalarını götürdülər və mühafizə altında apardılar.
Həbs əməliyyatında iştirak etmiş polkovnik Xolopovun xatirələrinə görə, Beriya qarnizon qarovulxanasına aparılarkən avtomobildə əsəbi davranır, sonradan saxlanıldığı kamerada tabureti sındıraraq qışqırırdı:
– Siz mənim kim olduğumu bilmirsiniz! Raketləri mən yaratmışam! Mən!
Bu, sadəcə qəzəb və isterika deyildi. Bu, uzun illər ərzində başqalarının taleyini müəyyənləşdirən, insanları həbsə göndərən, onların həyat və ölümünə qərar verən bir şəxsin birdən-birə özünün həmin sistemin qurbanına çevrilməsinin ifadəsi idi.
Məhkəmə və güllələnmə
Beriyanın istintaqı təxminən altı ay davam etdi. O, dövlətə xəyanət, hakimiyyətdən sui-istifadə, sosialist qanunçuluğunun pozulması və digər ağır cinayətlərdə ittiham olundu.
1953-cü il dekabrın 23-də onun işi üzrə məhkəmə prosesi keçirildi. Beriya ölüm hökmünə məhkum edildi.
Onun son davranışları barədə şahidlərin xatirələri isə bir-birindən fərqlənir.
Marşal Jukovun xatirələrinə görə, Beriya məhkəmə qarşısında özünü itirmiş, ağlamış və həyatının bağışlanmasını xahiş etmişdi. Mayor Xijnyak isə onun davranışını başqa cür təsvir edirdi. Onun sözlərinə görə, Beriya zahirən özünü ələ almağa çalışır, yalnız üzünün sağ tərəfindəki yüngül titrəmə və solğunluğu ilə qorxusunu büruzə verirdi.
Bu xatirələr arasındakı ziddiyyət Beriyanın son anlarda hansı psixoloji vəziyyətdə olduğunu dəqiq müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir.
Həmin gün ölüm hökmü icra edildi. Beriya digər məhkumlardan bir neçə saat əvvəl güllələndi.
Edamda general-polkovnik Pavel Batitski iştirak edirdi. Onun əlində müharibə illərindən qalmış Parabellum tapançası vardı. Batitski bu silahla vaxtilə cəbhədə düşmənləri məhv etdiyini söyləmişdi.
Komendant Xijnyak Beriyanın gözlərini bağlamaq istəyəndə Batitski buna imkan vermədi:
– Qoy baxsın!
Sonra atəş açıldı.
Beriya həqiqətən həbs günü öldürülmüşdü?
Beriya ilə bağlı sonradan ortaya çıxan ən mübahisəli məsələlərdən biri onun həbsdən dərhal sonra güllələnməsi barədə iddialardır.
Oğlu Serqo Beriya atasının 1953-cü il iyunun 26-da, yəni həbs olunduğu gün öldürüldüyünü iddia edirdi. Onun fikrincə, dekabrda keçirilən məhkəmə prosesi yalnız qanunilik görüntüsü yaratmaq üçün təşkil edilmişdi.
Keçmiş mühafizəçi Malinovski də oxşar versiyanı müdafiə edirdi. Onun iddiasına görə, Xruşşov Beriyadan o qədər qorxurdu ki, onu bir neçə ay sağ saxlamağa risk etməzdi.
Lakin bu versiyanı təsdiqləyən etibarlı sənədli sübutlar mövcud deyil. Əksinə, Beriyanın həbsdən məhkəməyə qədər mühafizəsində iştirak etmiş polkovnik Xolopovun xatirələri onun bir müddət saxlanıldığını göstərir.
Bu səbəbdən Beriyanın iyunun 26-da öldürülməsi barədə iddianı təsdiqlənmiş tarixi fakt kimi təqdim etmək doğru olmaz. Daha əsaslı versiyaya görə, o, dekabrın 23-də məhkəmənin hökmü ilə güllələnib.
Hakimiyyətin ən böyük ironiyası
Beriyanın edamı sovet tarixində bütöv bir dövrün başa çatması kimi yadda qaldı. Əslində, güllələnən təkcə bir şəxs deyildi. Onun simasında Stalinin ölümündən sonra hakimiyyət uğrunda mübarizənin ən təhlükəli iştirakçılarından biri aradan götürülmüşdü.
Bununla belə, Beriyanın ölümü sovet repressiv sisteminin sona çatması demək deyildi. Sadəcə həmin sistemin idarə edilməsində yeni mərhələ başlanırdı. Xruşşovun hakimiyyətə yüksəlməsi ilə ölkədə müəyyən yumşalma prosesi başlasa da, sovet siyasi sisteminin əsas xüsusiyyətləri uzun müddət dəyişməz qaldı.
Bu hadisənin ən düşündürücü tərəfi isə Beriyanın şəxsi taleyidir.
O, minlərlə insanın həbsinə, sürgünə göndərilməsinə və edamına görə məsuliyyət daşıyan sistemin əsas simalarından biri idi. İnsanların taleyini bir qərarla dəyişdirə bilən, öz rəqiblərini amansızlıqla sıradan çıxaran bir hakimiyyət mexanizminin qurucularından olmuşdu.
Amma bir gün özü də həmin mexanizmin qarşısında aciz qaldı.
Beriya başqalarının necə məhv edildiyini görmüşdü, lakin eyni aqibətin onu da gözləyə biləcəyini düşünməmişdi.
Bəlkə də hakimiyyətin ən təhlükəli tərəfi elə budur: insan uzun müddət qorxu üzərində qurulmuş sistemə rəhbərlik etdikcə özünü həmin sistemin qanunlarından kənarda təsəvvür etməyə başlayır. Elə bilir ki, hamı ondan qorxmalıdır, amma onun qorxacağı heç kim yoxdur.
Tarix isə dəfələrlə sübut edib: qorxu üzərində qurulan hakimiyyətin ən böyük paradoksu odur ki, bir gün həmin qorxu onun öz sahibini də məhv edə bilər.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az