Icma.az, Azpolitika.az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.
Rəsul Mirhəşimli
Bəzən bir ölkəni tanımaq üçün onun tarix kitablarını vərəqləmək, muzeylərini gəzmək, memarlıq abidələrinə tamaşa etmək kifayət etmir. Həmin ölkənin süfrəsinə nəzər salmaq, yeməklərinin dadına baxmaq, qonağa necə münasibət göstərdiyini görmək də lazımdır. Çünki mətbəx yalnız aclığı təmin edən vasitə deyil, xalqın yaddaşını, dünyagörüşünü, həyat fəlsəfəsini və əsrlər boyu formalaşmış mədəni kimliyini özündə yaşadan mənəvi sərvətdir. Bir xalqın hansı nemətləri süfrəsinə gətirməsi qədər, onları necə təqdim etməsi, qonağını necə qarşılaması və yemək ətrafında hansı münasibətləri qurması da onun mədəniyyətindən xəbər verir. Məhz bu baxımdan, İçərişəhərin tarixi məkanında keçirilən “GastroFest 2026” festivalına sadəcə qastronomiya, musiqi və əyləncəni bir araya gətirən tədbir kimi yanaşmaq onun əsl mahiyyətini tam anlamağa imkan vermir.
“İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin tərəfdaşlığı ilə Qoşa Qala meydanında keçirilən festival qədim şəhərin daş yaddaşı ilə müasir həyatın dinamikasını eyni məkanda birləşdirib. Tarixin müxtəlif dövrlərindən xəbər verən qala divarlarının əhatəsində təqdim olunan kulinariya nümunələri, tanınmış aşpazların xüsusi təqdimatları, küçə yeməkləri, canlı musiqi və yaradıcılıq layihələri ziyarətçilərə fərqli təcrübə yaşadıb. Burada söhbət yalnız yeni dadların kəşfindən getmirdi. Əslində, festival İçərişəhərin tarixi-mədəni mühitinin müasir şəhər həyatına necə inteqrasiya oluna biləcəyini, milli irsin gündəlik mədəni təcrübənin bir hissəsinə çevrilməsi üçün hansı imkanların mövcud olduğunu da nümayiş etdirirdi.
Bu mənada, “GastroFest 2026”nın keçirildiyi məkan xüsusi rəmzi məna daşıyır. İçərişəhər Azərbaycanın tarixini daşlara həkk olunmuş memarlıq nümunələri, dar küçələri, həyətləri və qədim tikililəri vasitəsilə danışırsa, milli mətbəx həmin tarixi başqa bir dildə ifadə edir. Bu dilin sözləri ətirli plov, zəngin dolma növləri, xəmir xörəkləri, müxtəlif şirniyyatlar, mürəbbələr, çay və qonaqpərvərlik ənənələridir. Bir tərəfdə keçmişin memarlıq salnaməsi, digər tərəfdə əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülən dad yaddaşı dayanır. Onları birləşdirən isə Azərbaycan mədəniyyətinin bütövlüyüdür.
Azərbaycan ədəbiyyatında süfrə, nemət, qonaq və qonaqpərvərlik anlayışları təsadüfi məişət detalları kimi deyil, insan münasibətlərinin, səxavətin və mənəvi dəyərlərin ifadəsi kimi təqdim olunur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında ziyafət və qonaqlıq səhnələri, ev sahibinin qonağa münasibəti, birgə yemək ətrafında yaranan ünsiyyət qədim Türk dünyasının sosial və mənəvi həyatını anlamaq üçün mühüm material verir. Burada süfrə insanların yalnız yemək yediyi yer deyil, birlik və etimadın möhkəmləndiyi, sözün, məsləhətin və münasibətlərin dəyər qazandığı məkandır. Azərbaycan xalqının qonağı əziz tutmaq ənənəsi də bu çoxəsrlik mədəni yaddaşın davamıdır.
Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında nemət, səxavət, insanın mənəvi zənginliyi və dünyanın maddi gözəllikləri ilə bağlı təsvirlər də mühüm yer tutur. Böyük mütəfəkkirin əsərlərində maddi nemətlərin dəyəri insanın əxlaqi keyfiyyətlərindən ayrı düşünülmür. Nemətin həqiqi mənası onun bolluğunda deyil, insanı hansı mənəvi davranışa yönəltməsində, paylaşmaq və səxavət göstərmək mədəniyyətini necə ifadə etməsində üzə çıxır. Bu düşüncə milli süfrə ənənəsinin fəlsəfəsi ilə də səsləşir. Azərbaycan süfrəsi yalnız zənginliyi ilə deyil, paylaşmaq, qonağa hörmət etmək və insanları bir araya gətirmək xüsusiyyəti ilə seçilir.
Mətbəxin mədəniyyət daşıyıcısı olması onun tarixlə əlaqəsində də aydın görünür. Azərbaycan coğrafi mövqeyinə, iqlim müxtəlifliyinə və tarixən fərqli ticarət yollarının qovşağında yerləşməsinə görə zəngin ərzaq və kulinariya ənənələri formalaşdırıb. Müxtəlif bölgələrdə hazırlanan yeməklər, istifadə olunan ərzaqlar, bişirmə üsulları və süfrə qaydaları ölkənin daxilindəki mədəni rəngarəngliyi nümayiş etdirir. Qarabağın, Şəkinin, Lənkəranın, Naxçıvanın, Gəncənin və digər bölgələrin mətbəx nümunələri bir-birindən fərqlənsə də, onları birləşdirən ortaq xüsusiyyət milli mədəniyyətin zənginliyidir. Bu müxtəliflik düzgün təqdim olunduqda turist üçün yalnız dad seçimi deyil, Azərbaycanın bölgələrini, həyat tərzini və yerli ənənələrini öyrənmək imkanı yaradır.
Elə buna görə də kulinariyanın turizm sənayesindəki rolunu yalnız restoranların fəaliyyəti və yemək satışından əldə olunan gəlirlə ölçmək doğru olmazdı. Müasir turist getdiyi ölkədə təkcə görməli yerləri ziyarət etməklə kifayətlənmir, həmin cəmiyyətin həyat tərzini duymaq, yerli insanlarla ünsiyyət qurmaq, fərqli mədəni təcrübə qazanmaq istəyir. Milli mətbəx isə bu təcrübənin ən əlçatan və yaddaqalan vasitələrindən biridir. Bir turist tarixi abidəni ziyarət etdikdən sonra yerli yeməyin hazırlanma prosesini izləyir, onun mənşəyi haqqında məlumat alır və həmin yeməyi doğuran ənənələrlə tanış olursa, səfəri artıq adi gəzinti çərçivəsindən çıxır. O, ölkənin mədəni həyatının iştirakçısına çevrilir.
Bu yanaşma Azərbaycanın turizm strategiyası baxımından da əhəmiyyətlidir. Ölkəmizin beynəlxalq turizm bazarında tanınması üçün tarixi abidələr, təbiət mənzərələri və müasir infrastrukturla yanaşı, milli mətbəxin də sistemli şəkildə təqdim olunmasına ehtiyac var. Çünki rəqabətin gücləndiyi turizm dünyasında ölkələri bir-birindən fərqləndirən əsas amillərdən biri məhz unikal təcrübə yaratmaq qabiliyyətidir. Azərbaycan mətbəxi bu baxımdan böyük potensiala malikdir. Lakin potensialın mövcudluğu onun avtomatik olaraq iqtisadi və mədəni üstünlüyə çevrilməsi demək deyil. Bunun üçün milli yeməklərin keyfiyyətli təqdimatı, regional kulinariya marşrutlarının yaradılması, yerli istehsalçıların dəstəklənməsi, aşpazlıq ənənələrinin qorunması və xarici auditoriyaya hesablanmış peşəkar tanıtım işi vacibdir.
“GastroFest 2026” kimi tədbirlər məhz bu istiqamətdə imkanlar yaradır. Festival çərçivəsində tanınmış aşpazların təqdimatları, zəngin mətbəx nümunələri və küçə yeməklərinin nümayişi müxtəlif auditoriyaları bir araya gətirərək kulinariyanı ictimai mədəniyyət hadisəsinə çevirir. Burada ənənəvi reseptlərlə müasir təqdimat üsulları arasında əlaqə qurmaq, yerli məhsullara marağı artırmaq, yaradıcı yanaşmaları təşviq etmək və milli mətbəxin yeni auditoriyalara çatdırılması üçün şərait yaratmaq mümkündür. Bununla belə, belə festivalların həqiqi uğuru yalnız iştirakçıların sayına, təqdim olunan yeməklərin müxtəlifliyinə və tədbirin yaratdığı əyləncə atmosferinə görə qiymətləndirilməməlidir. Əsas məsələ festivalın uzunmüddətli mədəni və iqtisadi nəticələridir.
Burada daha bir vacib məqamı da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Milli mətbəxin beynəlxalq miqyasda tanıdılması onun yalnız xarici zövqlərə uyğunlaşdırılması demək deyil. Əksinə, əsas vəzifə mətbəxin özünəməxsusluğunu qorumaqla onu müasir auditoriyaya anlaşılan, cəlbedici və keyfiyyətli formada təqdim etməkdir.
Azərbaycan mətbəxinin təbliğində ədəbiyyat və incəsənətin imkanlarından da istifadə olunmalıdır. Milli yeməklər haqqında hekayələr, sənədli filmlər, foto layihələr, ustad aşpazlarla söhbətlər və bölgələrin kulinariya tarixini araşdıran nəşrlər dad mədəniyyətini daha geniş auditoriyaya çatdıra bilər. Ədəbiyyat burada xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki yeməyin resepti onun necə hazırlandığını izah etsə də, həmin yeməyin insan həyatındakı mənasını həmişə aça bilmir. Bir ailənin bayram süfrəsi, kənddə nəsildən-nəslə ötürülən bişirmə üsulu, uzaqdan gələn qonaq üçün hazırlanan yemək və çay ətrafında uzanan söhbət xalqın yaddaşında yaşayan mənəvi təcrübənin hissələridir. Bu hekayələr milli mətbəxi turistin gözündə sadəcə dadılacaq məhsuldan mədəni kəşf obyektinə çevirə bilər.
İçərişəhərin belə layihələr üçün seçilməsi də bu baxımdan təsadüfi görünmür. Paytaxtın qədim tarixi nüvəsi həm yerli sakinlər, həm də xarici qonaqlar üçün Azərbaycanın keçmişi ilə bu günü arasında canlı əlaqə yaradır. Qoşa Qala meydanında keçirilən festival bu tarixi məkanı gündəlik mədəni həyatın bir hissəsinə çevirərək göstərir ki, tarixi irsi qorumaq onu yalnız keçmişin yadigarı kimi saxlamaqdan ibarət deyil. İrs yaşadılmalı, yeni nəsillərə ötürülməli, müasir mədəniyyət və iqtisadi fəaliyyətlə əlaqələndirilməlidir. Bununla yanaşı, belə tədbirlərin təşkilində tarixi məkanın memarlıq xüsusiyyətlərinin, ətraf mühitin və mədəni irsin qorunması prinsipləri də diqqətdə saxlanılmalıdır. Tarixi məkanın cəlbediciliyi onun özünəməxsusluğundan qaynaqlanır və həmin özünəməxsusluğun qorunması istənilən uğurlu tədbirin əsas şərtidir.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, qastronomiya ölkənin beynəlxalq imicinin formalaşmasında mühüm vasitəyə çevrilə bilər. Milli mətbəx turistin yaddaşında ölkə haqqında konkret və emosional təəssürat yaradır, səfərdən sonra belə həmin ölkəyə marağın davam etməsinə kömək edir. Eyni zamanda, Azərbaycan yeməklərinin xarici dillərdə düzgün təqdimatı, aşpazların beynəlxalq tədbirlərdə iştirakı və regional mətbəxlərin ayrıca tanıdılması ölkənin qastronomik nüfuzunu gücləndirə bilər.
Bəzən bir xalqın dünyaya söylədiyi ən təsirli söz onun süfrəsində olur. Tarixi abidələr keçmişin necə qurulduğunu, ədəbiyyat xalqın necə düşündüyünü, musiqi necə hiss etdiyini göstərirsə, mətbəx insanın torpaqla, təbiətlə, zəhmətlə və başqa insanlarla münasibətini üzə çıxarır. Azərbaycan süfrəsinin zənginliyi də təkcə yeməklərin çoxluğu ilə ölçülmür, onun əsasında qonaqpərvərlik, paylaşmaq, müxtəlifliyi qəbul etmək və mədəni yaddaşı yaşatmaq ənənəsi dayanır. Bu ənənəni müasir turizmin imkanları ilə birləşdirmək isə Azərbaycanın özünü dünyaya daha dolğun, daha canlı və daha yaddaqalan şəkildə təqdim etməsi üçün mühüm fürsətdir.
Qoşa Qala meydanında dadların, musiqinin və tarixin qovuşması bir daha xatırladır ki, milli mətbəx keçmişdən qalan bir ənənə olmaqla kifayətlənmir, gələcəyə yönələn mədəni və iqtisadi imkan da yaradır. Əsas məsələ həmin imkanı görmək, onu ardıcıl siyasətlə dəstəkləmək və Azərbaycan süfrəsinin zənginliyini ölkəmizin beynəlxalq tanıtımının ayrılmaz hissəsinə çevirməkdir. Çünki dünyaya özünü tanıtmaq istəyən ölkə yalnız nəyə sahib olduğunu göstərməməli, sahib olduğu dəyərlərin arxasında hansı tarix, hansı düşüncə və hansı insan hekayələrinin dayandığını da anlatmalıdır.