Azpost portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, professor, texnika elmləri doktoru, müharibə veteranı Həmid Əhməd oğlu Həmidzadənin (1921–2010) anadan olmasının 105 illiyinə həsr olunur.
Cəbhədən evlərə məktub gələrdi.
Üçbucaq şəklində qatlanmış, markasız, üstündə hərbi poçtun mürəkkəb möhürü olan məktublar. Hər Bakı həyətində onları gözləyirdilər. Poçtalyon küncü hansı tərəfə buruldu, qonşular elə oradaca başa düşürdülər ki, bu gün kimin evinə sevinc, kimin evinə qara xəbər düşəcək.
Bir bakılı ailəyə isə cəbhədən başqa bir şey də gəlirdi.
Dərsliklər.
Onları baş leytenant Həmid Həmidzadə göndərirdi. Həm də kimə? Özü-özünə. İrəliyə, müharibədən sonra başlayacaq həyata. Hər gün yaralıları atəş altından çiynində çıxaran, güllə səsi altında sarğı bağlayan adam gələcəyi üçün kitab yığırdı. Başqaları pul yığan kimi, sakit, ardıcıl, heç kimə izah etmədən.
Bu bir jestdə onun bütün xarakteri var. Bir də bütün gələcək tərcümeyi-halı.
O, cəbhədən qayıtdı. Və ömrünü düz o illərdə özü üçün planlaşdırdığı kimi yaşadı: oxudu, işlədi, başqalarını oxutdu.
2026-cı il iyulun 26-da onun 105 yaşı tamam olur.
On dörd yaşında kişi
Həmid Əhməd oğlu Həmidzadə 1921-ci il iyulun 26-da Bakı şəhərində dünyaya gəlib, yaşı özündən cəmi bir il böyük olan bir ölkədə. Əlifba dəyişirdi, təqvim dəyişirdi, məktəb dəyişirdi, küçələrin adı dəyişirdi. İyirminci illərin əvvəlində doğulanlar dəyişikliyi kitabdan yox, öz uşaqlığından öyrənirdilər.
Axşamlar bir az əlavə qazanmaq üçün yox əsl işə. Fotoqrafın yanına şagird durdu ki, anasına kömək edə bilsin. Otuzuncu illərin ortası üçün bu, adi hekayədir. Adi olmayan başqa şeydir.
İşləyə-işləyə məktəbi atmadı. Üstəlik dərnəklərə getdi, kitab oxudu və məktəbi fərqlənmə ilə bitirdi. Yəni gündüz iş, axşam dərs, və nəticədə əlaçı attestat.
Fotoqraflıq onda əbədi qaldı. İllər sonra beş övladının hamısına peşəkar şəkil çəkməyi öyrədəcəkdi və ailənin foto arxivi qohumlar arasında ən zənginlərindən birinə çevriləcəkdi. Amma o vaxt fotoaparat sadəcə çörək pulu idi. Bir də sadə bir fikrin sübutu, həmin fikri o, sonralar ömrü boyu övladlarına təkrarlayacaqdı: Şərait ağırdır – bu, oxumamağa bəhanə deyil.
Beş il: Sevastopoldan Berlinə
Müharibə başlayanda onun iyirmi yaşı vardı.
O, 1939-cu ildə orduya getdi, oradan da 1941-ci ildə cəbhəyə göndərildi və cəbhədən yalnız 1946-cı ildə tərxis oldu, yeddi il əsgəri sıralarda, demək olar ki, bütün gəncliyi.
Onun hərbi yolu tarix dərsliyinin mündəricatına oxşayır: Sevastopolun qəhrəmancasına müdafiəsi, Kyoniqsberqin alınması, Polşanın və Çexoslovakiyanın azad edilməsi, Berlinin yürüşü. O, sona qədər getdi, lap Berlinə qədər.
Və o, 416-cı atıcı diviziyanın tərkibində vuruşdu. Bu, Azərbaycanda nömrəsi ilə yox, adı ilə tanınan həmin milli diviziyadır. 1943-cü ilin avqust ayının sonunda diviziya alman müdafiəsini yardı, bir gün ərzində Boqaçevka, Mokrı, Vasilyevka, Petropavlovka, Çernigovskoye və digər yaşayış məntəqələrini azad etdi, Mius körfəzinə çıxaraq Taqanroq ətrafındakı mühasirəni qapadı. Avqustun 30-da şəhər azad olundu. Bunun müqabilində diviziya “Taqanroq” fəxri adını qazandı, Moskvada onun şərəfinə salyut atıldı. Sonra bu ada Qırmızı Bayraq ordeni və II dərəcəli Suvorov ordeni də əlavə olundu. Yolunu isə Berlində başa vurdu.
Azad edilmiş Taqanroqun sakinləri o vaxt Azərbaycana məktub yazıb söz vermişdilər ki, bu xalqın oğullarından ibarət diviziyanı heç vaxt unutmayacaqlar. Bu gün 416-cı Taqanroq diviziyasının bayrağı və onun alaylarının iyirmi bir bayrağı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Milli Tarix Muzeyində saxlanılır.
Bunlar ümumi tarixdir. Şəxsi tarix isə başqa şeydən ibarətdir.
Baş leytenant Həmidzadə adam xilas edirdi. Yaralıları döyüş meydanından çıxarır, artilleriya atəşi altında onlara tibbi yardım göstərirdi. Yəni müharibənin ən nankor və ən təhlükəli işini görürdü, orada saniyələr hesabla gedir və xilasedən xilas olunandan az risk etmir.
Neçə nəfəri sağ çıxarıb? Bunu dəqiq heç kim bilmir. Özü də bilmirdi. Ancaq məlumdur ki, az olmayıb. Evdə bu barədə demək olar ki, danışmırdı. Bu da onun nəslinə xasdır: həqiqətən vuruşanlar müharibədən qısa danışırdılar, danışanda isə çox vaxt özündən yox, yoldaşlarından.
Əvəzində bir detal qalıb, və o detal istənilən hekayədən çox şey deyir.
Sevastopolla Berlin arasında, döyüşlərin arasındakı fasilələrdə bu adam müharibə bitəndən sonra hansı kitablardan oxuyacağını düşünürdü. Və o kitabları evə göndərirdi.
Donmayan yağ
Ordudan tərxis olunandan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsinə daxil oldu.
Təsəvvür edin: iyirmi beş yaşlı cəbhəçi dünənki məktəblilərin arasında oturur. Və demək olar ki, dərhal elmi işə baş vurur. Tələbə elmi cəmiyyətinə üzv oldu. Tələbə işlərindən biri, aşağı donma temperaturlu sintetik yağların alınması, SSRİ Ali Təhsil Nazirliyinin mükafatına layiq görüldü. Bu, təsadüfi mövzu deyildi. Şaxtada donmayan sürtkü materialları texnika üçün həyati məsələ idi. Dörd qış boyu texnikanın və insanın soyuqda özünü necə apardığını öz gözü ilə görmüş adam bu sualın qiymətini çoxlarından yaxşı bilirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, onun diplom işinin rəhbəri azərbaycanlı və sovet neft-kimyaçı alimi, kimya elmləri doktoru, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki Yusif Heydər oğlu Məmmədəliyev olmuşdur.
Elmi ömrü, əslində, elə həmin mükafatdan başladı. Sonrası o illərin ən yaxşılarının keçdiyi yoldur: istehsalat, aspirantura, dissertasiya müdafiəsi. O, heç vaxt kabinet alimi olmadi, istehsalatla əlaqəsi ilk müharibədən sonrakı illərdə başladı və karyerasının sonuna qədər qırılmadı.
Qırx il bir institutda
1964-cü ildə Həmid Həmidzadə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunaməşhur AzİNEFTEXİM-ə keçdi. Sonralar bu institut Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası, bu gün isə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti adlanır.
Orada təxminən qırx il işlədi. Onun on doqquz ilində ümumi kimya kafedrasına rəhbərlik etdi.
Bir təhsil ocağında qırx il, bu, sadəcə iş stajı deyil. Bu, bir neçə nəsil tələbə, ölkənin bir neçə dövrü və ən azı üç fərqli ad deməkdir. O, kafedraya bir dövrdə gəldi, ona başqa dövrdə rəhbərlik etdi, yenidənqurmanı, SSRİ-nin dağılmasını, Azərbaycanın müstəqilliyini, ağır doxsanıncı illəri gördü, və bütün bu müddətdə ümumi kimyadan mühazirə oxudu.
Elmi işi həmişə praktikaya söykənirdi. 164 elmi məqalənin, bir sıra ixtira və səmərələşdirici təkliflərin müəllifidir. Onların çoxu istehsalata tətbiq olunub və respublikanın neft-kimya sənayesinin inkişafına birbaşa xidmət edib.
Dövlət bunu görürdü: “SSRİ kimya sənayesinin əlaçısı” və “SSRİ ixtiraçısı” döş nişanları, əllidən çox fəxri fərman, iyirmi bir hökumət mükafatı. Sonralar Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının 80 illiyində Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi adına layiq görüldü.
«Qeyri-üzvi kimya kursu»
Azərbaycan ali məktəblərinin tələbələri qeyri-üzvi kimyanı müəllifi Həmid Həmidzadə olan «Qeyri-üzvi kimya kursu» dərsliyi ilə öyrənmiş və öyrənməkdə davam edirlər. Dərslik yazmaq məqalə yazmaqdan prinsipcə tamam fərqli bir işdir. Məqaləni həmkarlar oxuyur; dərsliyi isə hələ heç nə bilməyənlər oxuyur və insanın elmdə qalması, yoxsa ilk imtahan sessiyasından sonra ondan uzaqlaşması məhz onun necə yazılmasından asılıdır.
Dərslik heç vaxt görməyəcəyin insanlarla danışmağın bir yoludur. Yazılıb tamamlandıqdan qırx il sonra da o, nə müəllifin adını, nə də bu insanın Sevastopoldan Berlinə qədər döyüş yolu keçdiyini bilməyən tələbələrə valentliyi və dövri qanunu izah etməyə davam edir.
Xalis halda pedaqogika elə budur.
Müəllim
Həmkarları onda nadir bir bacarıq qeyd edirdilər. O, adi bir tələbədə gələcək alimi görə bilirdi. Qiymətlərinə görə yox; söhbət zamanı hiss olunan başqa bir şeyə görə.
Belə birini görəndə ona kömək etməyə başlayırdı: elmi məsləhətlə, dəyərli tövsiyə ilə, başqalarının problemlərində dissertasiyadan tutmuş sovet sistemində yalnız tanışlıq vasitəsilə həll olunan məişət məsələlərinə qədər konkret iştirakı ilə. O, elmi biliklərin yayılmasını özünün birbaşa vəzifəsi, demək olar ki, borcu sayır və buna bir vaxtlar öz-özünə verdiyi vədə yanaşdığı ciddiyyətlə yanaşırdı.
1982-ci ildə «Azərnəşr» nəşriyyatı Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirələr toplusunu çap etdi. Fəsillərdən biri Həmid Həmidzadəyə həsr olunmuşdu və «Nümunə olası həyat» adlanırdı. Bu ad indiki ölçülərlə bir qədər təmtəraqlı səslənir. Amma iyirmi yaşında cəbhəyə gedən, iyirmi beş yaşında tələbə partası arxasına oturan nəslin belə sözlərə haqqı vardı.
Kitabla dolu ev
Həmid müəllim beş övlad böyütdü. Uşaqların ondan bütün ömrü boyu eşitdiyi əsas fikir bir idi: insan oxumağa borcludur. O, millətin inkişafını və çiçəklənməsini məhz maarif vasitəsilə görür və uşaqlarına deyirdi ki, nə qədər çox bilik toplasalar, xalqlarına bir o qədər çox fayda verəcəklər. Evdə çoxlu kitab vardı; o, həmişə uşaqlarının nə oxuduğunu bilir və bundan sonra nə oxumağı məsləhət görürdü.
2010-cu ilə qədər onun on bir nəvəsi vardı. 2026-cı ilə qədər nəticələrinin sayı 22-yə çatdı. Onun doğum günündə ailə bu gün də bir yerə toplaşır.
Nə qalır?
Ölümündən on altı il, doğumundan yüz beş il sonra insandan geriyə çox az şey qalır, amma onların hər biri bir məna daşıyır.
Universitet kitabxanalarının rəflərində bir dərslik qalır. Bir qismi bu gün də istinad edilən 164 məqalə qalır. İstehsalata keçmiş və çoxdan anonimləşmiş texnoloji həllər qalır, əsl mühəndis işində belə də olmalıdır. Vaxtilə onun görüb irəli itələdiyi insanlar və bu xəttin haradan gəldiyini artıq bilməyən onların öz şagirdləri qalır.
Özünün çəkdiyi və bütün övladlarına çəkməyi öyrətdiyi fotoşəkillər qalır.
Və bir vərdiş qalır, bütün miras formalarının ən davamlısı: bu ailədə oxumağı sevir və oxumağa davam edirlər. Bütün bunlar on dörd yaşlı bir oğlanın qəbul etdiyi qərardan böyüyüb boy atdı fotoqrafın yanında işləməyə gedən, amma məktəbi atmayan bir oğlanın. Və iyirmi yaşlı bir zabitin cəbhədən evə, ola da bilməyəcək bir həyata göndərdiyi dərslik bağlamalarından.
O həyat oldu. Yüz beş il əvvəl başladı.