Cəngavər, tacir və 5 dəfə ərə getməyi ilə fəxr edən qadın

25 oktyabr 1400-cü ildə İngiltərə bir adamı itirdi. Əgər onun şeir yazmaq kimi “zərərli” vərdişi olmasaydı, bəlkə də, o, nümunəvi gömrük məmuru kimi karyerasını davam etdirəcəkdi. Əslində, Çoser elə gömrük məmuru da idi. Üstəlik, diplomat, kralın elçisi və parlament üzvü olmuşdu. Bioqraflar hələ də onun bütün bu işləri necə çatdırdığı barədə mübahisə edirlər. Amma cavab, görünür, sadədir: o, XIV əsrdə yaşayırdı. Həmin dövrdə “karyera” anlayışı təxminən belə səslənirdi: kral nə tapşırırsa, onu da et və artıq sual vermə.

Cefri Çoser təxminən 1340-cı ildə şərab taciri ailəsində dünyaya gəlib. Dövrün ölçüləri ilə götürsək, bu, hörmətli, lakin aristokrat olmayan bir ailə idi. Sonrakı həyat yolu isə özünə yer etməyə çalışan istedadlı bir gəncin adi yüksəliş hekayəsinə bənzəyirdi: sarayda xidmət, Fransaya səfər, əsirlik, kralın ödədiyi fidyə hesabına azadlığa çıxmaq. Sonuncu məqam da diqqətəlayiqdir: onun azad edilməsi üçün pul ödənilmişdi, deməli, Çoser müəyyən dəyərə malik idi. Daha sonra İtaliya və Flandriyaya diplomatik missiyalar, dövlət xidmətində müxtəlif vəzifələr…

Lakin Çoserin tarixi əhəmiyyəti təkcə çox işləməsində və ya müxtəlif vəzifələr tutmasında deyil. Çox işləyən insanlar həmişə olub. Onun əsas xidməti başqa idi: Çoser Londonun gündəlik danışıq dilini ədəbiyyatın dilinə çevirdi.

Çoserdən əvvəl də ingilis dilində yazırdılar. Ancaq sanki bunu edərkən üzr istəyirdilər: guya, bağışlayın, fransız dilində deyil, ingiliscə yazıram, indi tez bitirərəm. Çoser isə üzr istəməyi dayandırdı. O, ingilis dilində elə yazdı ki, fransız və latın dillərinin ədəbiyyat aləmindəki üstün mövqeyi artıq mübahisəsiz görünmürdü.

Sonrakı əsrlərin böyük ingilis şairlərindən Con Drayden onun xidmətini belə qiymətləndirirdi: “Necə ki, o, ingilis poeziyasının atasıdır, mən də ona yunanların Homeri, romalıların isə Vergilini ehtiramla yad etdiyi kimi ehtiram bəsləyirəm”.

Burada vacib bir məqam var: Drayden qədim dövrün uzaq bir şəxsiyyətindən deyil, əsərləri əsrlər sonra da oxunan və təsirini qoruyan bir şairdən danışırdı.

“Kenterberi hekayələri”: bütöv bir cəmiyyətin portreti

Əsərin ideyası ilk baxışdan olduqca sadədir: bir qrup zəvvar İngiltərənin Kenterberi şəhərinə, müqəddəs Tomas Beketin məzarını ziyarət etməyə yollanır. Uzun yolun darıxdırıcı keçməməsi üçün onlar bir-birlərinə hekayələr danışırlar.

Nə mürəkkəb fəlsəfi sxemlər, nə sonsuz alleqoriyalar, nə də qeyri-adi yuxular dünyası. Sadəcə yol, insanlar və söhbətlər. Ancaq məhz bu söhbətlərin içində XIV əsr İngiltərəsinin bütöv mənzərəsi canlanır.

Burada cəngavər, dəyirmançı, rahib, tacir, keşiş və müxtəlif təbəqələrdən olan başqa insanlar var. Onların arasında Bat şəhərindən olan toxucu qadın da yer alır. Beş əri olmuş bu qadın öz həyat təcrübəsi ilə fəxr edir və görünür, bununla kifayətlənmək fikrində də deyil. Digər personajlar arasında indulgensiya satan din xadimi də var.

Hər kəs öz dünyagörüşünə, xarakterinə və sosial mövqeyinə uyğun hekayə danışır. Cəngavərin hekayəsi nəciblik və cəngavərlik ənənələri ilə doludur. Dəyirmançının hekayəsi isə daha kobud, açıq-saçıq və yumoristikdir. Bu gün kimlərsə belə mətnləri ədəbsiz saya bilər, amma Çoserin dövründə gündəlik həyatın bu tərəfləri də insanların maraq dairəsinə daxil idi.

Beləliklə, “Kenterberi hekayələri” sadəcə novellalar toplusu deyil. Bu əsər ingilis ədəbiyyatında müxtəlif sosial təbəqələrin həyatını, düşüncə tərzini və ziddiyyətlərini geniş şəkildə əks etdirən ilk böyük panoramalardan biridir.

Çoserin personajları yalnız səhnəyə çıxıb öz hekayələrini danışmırlar. Onlar mübahisə edir, bir-birlərinin sözünü kəsir, zarafatlaşır, bəzən bir-birini ələ salırlar. Onlar qüsursuz, əlçatmaz müqəddəslər deyil, öz ehtirasları, zəiflikləri, arzuları və ziddiyyətləri olan canlı insanlardır.

Con Drayden etiraf edirdi ki, bu zəvvarları sanki Londonun Sautvork rayonundakı “Tabard” mehmanxanasında onlarla birlikdə şam yeməyi yemiş kimi aydın təsəvvür edir. Halbuki Drayden Çoserin ölümündən təxminən üç əsr sonra yaşayırdı və onun əsərini artıq dəyişmiş ingilis dilində oxuyurdu.

Bu, böyük yazıçının gücüdür: zaman keçir, dil dəyişir, cəmiyyət başqa cür yaşamağa başlayır, amma yaratdığı insanlar oxucunun gözündə yaşamağa davam edirlər.

Bir aprel yağışı və insan təbiəti

Çoser “Ümumi proloq”a məşhur misralarla başlayır. Aprel yağışları martın quraqlığını torpağın dərinliklərinə qədər isladanda təbiət oyanır, torpaq canlanır və insanlar səfərə çıxmaq istəyirlər.

Bu başlanğıcda diqqətçəkən cəhət odur ki, zəvvarların yola çıxması yalnız dini borcla izah edilmir. Təbiət dəyişir, bahar gəlir, insanlar hərəkətə gəlirlər. Həyat onları öz axınına qoşur.

Çoser insan davranışlarını həmişə yüksək və ülvi motivlərlə izah etməyə çalışmır. O, insanı olduğu kimi göstərməyi bacarır: həm mənəvi axtarışları, həm də gündəlik arzuları ilə.

Batlı toxucu qadının öz həyatı barədə söylədiyi sözlər buna yaxşı nümunədir. O, yalançı təvazökarlığa ehtiyac duymadan, təcrübəsindən və keçmişindən danışır. Onun səsində həm özünəinam, həm həyat eşqi, həm də dövrünün qadınlarına münasibət barədə düşünməyə vadar edən bir sərbəstlik hiss olunur.

Bu personajın maraqlı tərəfi təkcə beş dəfə ailə qurması deyil. O, öz həyatını başqalarının onun haqqında nə düşünəcəyinə uyğun şəkildə izah etməyə çalışmır. Öz təcrübəsini, istəklərini və baxışlarını müdafiə edir. Məhz buna görə də əsrlər sonra belə canlı və müasir görünür.

Çoser insan xarakterini uzun təsvirlərlə deyil, çox vaxt bir neçə cümlə, bir zarafat və ya bir reaksiya ilə açır. Onun qəhrəmanlarının dili onların kimliyini, sosial mövqeyini və daxili dünyasını üzə çıxarır.

Yarımçıq qalan şah əsər

Bununla belə, Çoser “Kenterberi hekayələri”ni sona çatdıra bilmədi.

Müəllifin planına görə, hər zəvvar səfər zamanı dörd hekayə danışmalı idi: ikisi Kenterberiyə gedərkən, ikisi isə geri qayıdarkən. Lakin əsər bu plana uyğun tamamlanmadı. Bir çox zəvvar yalnız bir hekayə danışır, bəziləri isə ümumiyyətlə öz hekayəsini danışmağa macal tapmır.

Çoserin ölümü əsəri yarımçıq qoydu. Nəticədə oxucular qarşısında maraqlı bir sual yarandı: bu yarımçıqlıq böyük sənət əsərinin ayrılmaz xüsusiyyətinə çevrilib, yoxsa müəllif sadəcə işini başa çatdıra bilməyib?

Hər iki yanaşmanın öz məntiqi var. Bir tərəfdən, əsərin yarımçıq qalması onun strukturunu və müəllifin ilkin niyyətini tam anlamağa mane olur. Digər tərəfdən, məhz bu yarımçıqlıq oxucuda qəribə bir davamlılıq hissi yaradır. Sanki zəvvarlar hələ də yoldadırlar və onların danışacaqları başqa hekayələr də var.

Əlbəttə, yarımçıq qalan hər əsəri dahiyanə hesab etmək olmaz. Ancaq “Kenterberi hekayələri”nin vəziyyətində yarımçıqlıq əsərin əsas ideyasına — insanların yol boyu hekayələr danışmasına xüsusi bir məna qazandırır.

Hekayələr bitir, amma yol davam edir. Oxucu isə zəvvarların hara çatacağını və onların söhbətlərinin necə yekunlaşacağını heç vaxt tam öyrənə bilmir.

Bizim tanıdığımız Çoser kimdir?

Maraqlıdır ki, Çoserin müasirləri onu yalnız “Kenterberi hekayələri”nin müəllifi kimi tanımırdılar.

Britaniyalı yazıçı və ədəbiyyatşünas Klayv Steplz Lyuis qeyd edirdi ki, XIV–XV əsrlərin oxucuları Çoser haqqında düşünəndə ilk növbədə “Kenterberi hekayələri”ni xatırlamırdılar. Onların gözündə Çoser həm yuxuların və alleqoriyaların, həm məhəbbət hekayələrinin və erotik mübahisələrin, həm yüksək üslubun, həm də əxlaqi öyüdlərin müəllifi idi.

Başqa sözlə, bu gün tanıdığımız Çoser müəyyən mənada sonrakı nəsillərin yaratdığı obrazdır. Biz onu əsasən ingilis ədəbi dilinin inkişafında oynadığı rola və “Kenterberi hekayələri”nə görə qiymətləndiririk. Müasirləri isə onun yaradıcılığında başqa məziyyətləri də görürdülər: savadını, zərifliyini, sevgi və əxlaq məsələlərindən danışmaq bacarığını, ciddi fikirləri oxunaqlı və maraqlı şəkildə ifadə etmək qabiliyyətini.

Bu fərq ədəbiyyat tarixinin maraqlı xüsusiyyətlərindən birini göstərir: böyük yazıçıların irsi zaman keçdikcə dəyişən oxucu zövqləri və yeni dövrlərin tələbləri əsasında yenidən qiymətləndirilir.

Bir dövrün oxucusu üçün əsas olan əsər başqa bir dövrdə arxa plana keçə bilər. Bəzən isə müəllifin özünün xüsusi əhəmiyyət vermədiyi bir mətn onun adını əsrlər boyu yaşadır. Çoserin taleyi də bunun nümunəsidir.

Sirli ölüm və əbədi irs

Cefri Çoser 25 oktyabr 1400-cü ildə vəfat edib. Onun ölümünün dəqiq səbəbi məlum deyil.

Bəzi fərziyyələrə görə, şair siyasi intriqaların qurbanı ola bilərdi. Hətta II Riçardın düşmənlərinin onu aradan götürmüş ola biləcəyi barədə ehtimallar da irəli sürülüb. Lakin bu iddiaları təsdiqləyən etibarlı sübutlar yoxdur. Buna görə də Çoserin qətlə yetirilməsi fikrini tarixi fakt kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

Beləcə, bütün həyatı boyu dövlət xidməti, diplomatik missiyalar və poeziya arasında tarazlıq yaratmağa çalışan adamın ölümü də müəyyən sirr içində qalıb.

O, həyatını faciəli qəhrəman obrazına uyğun şəkildə başa vurmadı. Onun haqqında yoxsulluq içində dünyasını dəyişməsi və ya edam olunması barədə də etibarlı əsas yoxdur. Çoser sadəcə tarix səhnəsindən çəkildi və arxasında ingilis ədəbiyyatının inkişaf istiqamətini dəyişən bir irs qoydu.

Bu gün o, ingilis ədəbi dilinin banilərindən biri, milli ədəbiyyatın ən mühüm nümayəndələrindən sayılır. Onun adı Uilyam Şekspir kimi sonrakı nəhənglərin meydana çıxmasına zəmin yaradan ədəbi ənənənin başlanğıcında dayanır.

Çoserin böyüklüyü yalnız gözəl hekayələr yazmasında deyildi. O, ingilis dilinin də böyük ədəbiyyat yaratmağa qadir olduğunu nümayiş etdirdi. Bu, həmin dövr üçün mühüm mədəni addım idi. Çünki latın dili elm və dinin, fransız dili isə uzun müddət saray və aristokratiyanın nüfuzlu dillərindən biri olaraq qalırdı.

Çoser isə xalqın danışdığı dilə müraciət etdi və həmin dili yüksək ədəbiyyatın ifadə vasitəsinə çevirdi. O, ingilis dilini sadəcə gündəlik ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, insan təbiətinin mürəkkəbliyini, cəmiyyətin ziddiyyətlərini və həyatın bütün rənglərini ifadə edə bilən bir dil kimi təqdim etdi.

Çoser “Kenterberi hekayələri”ni bitirmədən öldü. Bəlkə də, bu, ingilis ədəbiyyatının ən böyük itkilərindən biri idi. Amma əsərin yarımçıq qalması ona başqa bir xüsusiyyət də qazandırdı: o, qəti sonluğa bağlanmadı, yolun özünə çevrildi.

Zəvvarlar hələ də yoldadırlar. Onlar danışır, mübahisə edir, gülür, bir-birlərinin sözünü kəsirlər. Hər biri öz hekayəsini danışır, hər hekayənin arxasında isə bütöv bir insan taleyi dayanır.

Və bu gün də heç kim onların yolunun harada bitməli olduğunu dəqiq bilmir.

Bəlkə də Çoserin əsrlər sonra belə yaşamasının sirri məhz bundadır: o, bizə yalnız hekayələr vermədi, həm də hekayələrin heç vaxt tükənmədiyi bir dünya yaratdı.

Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az