Çiçək mifi Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin "İncəsənət və dizayn" fənn birləşmə komissiyasının sədri, sənətşünas Emil Ağayevdir. Onunla İsveçrə əsilli rəssam Pol Klinin "Çiçək mifi" əsərindən danışmışıq.

Pol Kli 18 dekabr 1879-cu ildə İsveçrədə, musiqiçi ailəsində anadan olub. Atası musiqi müəllimi, anası isə müğənni idi. Ailədəki musiqi mühiti onun estetik dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərib. Uşaqlıqdan musiqiyə maraq göstərən Kli sonralar rəssamlığa üstünlük versə də, musiqi yaradıcılığında mühüm yer tutmağa davam edib. Əsərlərindəki ritm, ahəng, formaların təkrarı və rənglərin qarşılıqlı münasibəti bu iki sənət növü arasındakı əlaqəni əks etdirir. Ekspressionizm, kubizm və abstrakt sənətlə əlaqələndirilən rəssamın özünəməxsus üslubunda həndəsi formalar, simvolik işarələr, sadələşdirilmiş fiqurlar və parlaq rənglər mühüm yer tutur. Kli reallığı olduğu kimi təsvir etməkdən daha çox, onun doğurduğu hissləri və assosiasiyaları vizual obrazlara çevirirdi.

- Əsərin yaranma tarixi haqqında hansı detallar məlumdur?

- Pol Klinin 1918-ci ildə yaratdığı "Çiçək mifi" əsəri XX əsrin əvvəllərində Avropa təsviri sənətində baş verən dəyişikliklərin səciyyəvi nümunələrindəndir. Rəssam təbiəti realist üsullarla təsvir etmək əvəzinə, simvollar, həndəsi formalar və rənglərin emosional təsiri vasitəsilə təqdim edib. Əsərin əsas mövzusu bitkinin inkişafı, təbiətin canlılığı və yer ilə səma arasındakı əlaqədir. Çiçək, bitki motivləri, səma cisimlərini xatırladan formalar və quş obrazı kompozisiyaya poetik-fəlsəfi məzmun verir.

Əsərin yaradıldığı 1918-ci il Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsinə təsadüf edir. Bu dövrdə Avropanın mədəni həyatında və insanların dünyagörüşündə ciddi dəyişikliklər baş verirdi. Rəssamlar reallığın zahiri görünüşü ilə kifayətlənməyərək insanın daxili aləmini, təbiətlə münasibətini və mövcudluğun sirli tərəflərini araşdırmağa çalışırdılar. Bununla belə, "Çiçək mifi"nin məzmununu yalnız dövrün tarixi şəraiti ilə izah etmək olmaz. Əsərdə əsas diqqət təbiət, həyat və kainat arasındakı əlaqəyə yönəlib.

Kli konkret bir çiçəyin və ya bitki növünün dəqiq təsvirini yaratmağı qarşısına məqsəd qoymayıb. O, bitkinin torpaqdan boy atmasını, yarpaqlarının inkişafını və çiçəyinin açılmasını simvolik obrazlarla ifadə edib. Kompozisiyanın mərkəzindəki bitki qırmızı fon üzərində yüksəlir, mavi-bənövşəyi çiçək isə canlılığın və inkişafın rəmzi kimi diqqəti cəlb edir. Ətrafdakı ağacabənzər formalar, aypara və dairələr təbiət hadisələri ilə kosmik aləm arasında əlaqə yaradır. Yuxarı hissədəki quş təsviri də həyatın davamlılığını xatırladır.

Əsərin texnikası da maraq doğurur. Kataloq məlumatlarında 1918-ci ilə aid edilən bu iş akvarelin müxtəlif materiallarla birləşdirildiyi qarışıq texnikalı nümunə kimi təqdim olunur. Parça əsaslı material, qəzet kağızı və kartondan istifadə səthdə fərqli teksturalar yaradıb. Bu yanaşma əsərin yalnız rəng və xətlər vasitəsilə deyil, materialların yaratdığı səth fərqləri ilə də ifadəliliyini artırır. Rəssamın ənənəvi materiallarla kifayətlənməməsi onun yeni bədii vasitələr axtarışını göstərir.

"Çiçək mifi"ndə bitkinin böyüməsi, çiçəyin açılması və səma cisimlərini xatırladan formaların bir araya gətirilməsi həyatın dövri xarakterini düşündürür. Burada bitkilər və səma elementləri bir-birindən təcrid olunmuş obyektlər deyil, vahid yaradılış sisteminin hissələri kimi görünür. Mavi çiçək romantik sənət və ədəbiyyat ənənələrində mənəvi axtarışın, sirrin və idealın rəmzi kimi də yozula bilər. Bununla belə, əsərdəki simvolların yalnız bir düzgün izahı yoxdur; onların mənası tamaşaçının dünyagörüşündən və qavrayışından asılı olaraq dəyişə bilər. Əsər Almaniyanın Hannover şəhərindəki Sprengel Muzeyində saxlanılır.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- Rənglər "Çiçək mifi"nin emosional təsirini və simvolik məzmununu müəyyənləşdirən əsas vasitələrdəndir. Parlaq qırmızı fon ilk baxışdan diqqəti cəlb edir, kompozisiyaya dinamika və daxili hərəkətlilik verir. Eyni zamanda, digər rənglərin daha aydın seçilməsinə şərait yaradır. Bu fon real təbiət mənzərəsindən çox, xəyal və mifoloji təxəyyül dünyasını xatırladır.

Mərkəzdəki çiçəyin mavi yarpaqları və bənövşəyi ləçəkləri qırmızı fonla güclü kontrast yaradır. İsti və soyuq rənglərin qarşılaşdırılması çiçəyi kompozisiyanın əsas diqqət mərkəzlərindən birinə çevirir. Mavi rəng sakitlik və dərinlik, bənövşəyi isə sirli, poetik ovqat yaradır. Rəssamın məqsədi təbiətin rənglərini olduğu kimi köçürmək deyil, onların emosional və dekorativ imkanlarından istifadə etməkdir.

Qara xətlər, aypara və həndəsi formalar kompozisiyanın quruluşunu möhkəmləndirir. Bu tünd elementlər qırmızı fon üzərində aydın siluetlər yaradaraq rənglərin vizual tarazlığını təmin edir. Ağ, yaşıl, sarımtıl və açıq mavi çalarlar isə təsvirə işıqlılıq və rəng müxtəlifliyi gətirir. Təkrarlanan rəng ləkələri və sadələşdirilmiş formalar əsərin ritmini gücləndirir. Beləliklə, rənglər yalnız ayrı-ayrı obyektləri fərqləndirmir, həm də kompozisiyanın məkanını və emosional məzmununu formalaşdırır.

Əsərin rəng həllində diqqət çəkən cəhətlərdən biri də iri rəng səthləri ilə kiçik dekorativ elementlərin qarşılıqlı münasibətidir. Qırmızı fonun genişliyi ilə bitki motivlərinin, dairələrin və xətlərin nisbətən kiçik ölçüləri arasında yaranan fərq təsvirin vizual quruluşunu daha ifadəli edir. Rənglər arasındakı kontrast tamaşaçının baxışlarını kompozisiyanın bir hissəsindən digərinə yönəldir.

- Əsərin kompozisiya quruluşu barədə nə demək olar?

- "Çiçək mifi"nin kompozisiyası dekorativlik, simvolizm və abstrakt formaların vəhdəti üzərində qurulub. Rəssam ənənəvi perspektivdən uzaqlaşaraq təbiət elementlərini müstəvi üzərində sərbəst yerləşdirib. Şaquli format tamaşaçının baxışlarını aşağıdakı bitki motivlərindən yuxarıya doğru yönəldir, böyümə və inkişaf təsəvvürü yaradır.

Kompozisiyanın mərkəzindəki nazik gövdəli bitki əsas vizual dayaq rolunu oynayır. Gövdənin aşağıdan yuxarıya doğru uzanması təbii böyümə prosesini xatırladır. Mavi-bənövşəyi çiçəyin qırmızı fon üzərində seçilməsi də onun əhəmiyyətini artırır. Bitkinin sadələşdirilmiş forması botaniki dəqiqlikdən daha çox, təbiətin həyatverici qüvvəsini ifadə edir.

Yuxarı hissədəki dairələr, ayparaşəkilli forma və quş təsviri kompozisiyanı genişləndirərək ona kosmik məzmun çalarları verir. Bu elementlər yer ilə səma, təbiət ilə kainat arasındakı əlaqəni düşündürür. Lakin onların konkret simvolik mənalarını qəti şəkildə müəyyənləşdirmək çətindir. Buna görə də onları rəssamın yaratdığı poetik təsvir sisteminin tərkib hissələri kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur.

Kənarlarda və aşağı hissədə yerləşdirilmiş ağacabənzər formalar kompozisiyaya ritm və hərəkətlilik gətirir. Onlar ölçü və rəng baxımından fərqlənsələr də, vahid dekorativ sistem yaradırlar. Elementlərin qeyri-bərabər yerləşdirilməsi simmetriyadan fərqli olaraq asimmetrik tarazlıq formalaşdırır. Burada hər bir təsvirin vizual çəkisi digər elementlərlə münasibətdə müəyyənləşir.

Qırmızı fon təsvir elementləri arasında birləşdirici məkan yaradır. Bitkilər, dairələr, aypara və həndəsi formalar bu fon üzərində sərbəst yerləşərək ayrı-ayrı vizual vahidlər kimi seçilir. Bəzi sahələrdə elementlərin sıxlaşması, digərlərində isə boşluqların saxlanılması tamaşaçının diqqətini kompozisiyanın müxtəlif hissələrinə yönəldir. Boşluq da beləliklə, əsərin fəal bədii elementinə çevrilir.

Həndəsi formalarla sərbəst xətlərin birləşməsi kompozisiyaya həm nizam, həm də təbiilik gətirir. Dairə, aypara və üçbucağı xatırladan elementlər quruluşu möhkəmləndirir, əyri və nazik xətlər isə təbiətin üzvi formasını yada salır. Rəssam bu elementləri sadələşdirərək dekorativ işarələrə çevirir. Nəticədə, əsər real dünyanın birbaşa təsvirindən çox, təbiətin rəssam təxəyyülündə yenidən qurulmuş bədii modelini xatırladır.

Kompozisiyanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də dekorativ bütövlüyüdür. Mərkəzi çiçək, yuxarı hissədəki səma işarələri və kənarlardakı bitki təsvirləri arasında yaranan əlaqə əsərin vahid ritmini formalaşdırır. Şaquli format, rəng kontrastları və formaların təkrarlanması tamaşaçının baxışlarını müxtəlif istiqamətlərə yönəldir. Qırmızı fon isə ayrı-ayrı elementləri birləşdirərək kompozisiyanın bütövlüyünü qoruyur.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Pol Klinin "Çiçək mifi" əsəri təbiətin sirli dünyası, həyatın davamlılığı və insan təxəyyülünün imkanları haqqında düşünməyə sövq edir. Rəssam çiçəyi, bitki motivlərini, ayparanı, dairələri və quş obrazını vahid kompozisiyada birləşdirərək təbiətlə kainat arasında poetik əlaqə yaradır. Əsər göstərir ki, təbiət yalnız gözlə gördüyümüz obyektlərdən ibarət deyil; o, insanın hisslərinə və düşüncələrinə təsir edən zəngin bir aləmdir.

Əsərin əsas ideyalarından biri həyatın daim yenilənməsidir. Mərkəzdəki çiçəyin yüksəlməsi və ətrafdakı bitki motivləri böyümə prosesini, canlı aləmin müxtəlifliyini xatırladır. Səma cisimlərini andıran formalar isə təbiətlə kainat arasındakı əlaqə barədə düşünməyə imkan verir. Kli tamaşaçıya hazır və birmənalı fikir təqdim etmir, hər kəsin öz dünyagörüşünə uyğun məna çıxara biləcəyi bədii məkan yaradır.

Əsərin başqa bir xüsusiyyəti gözəlliyin yalnız real və dəqiq təsvirlərdə deyil, sadə işarələrdə, qeyri-adi formalarda və rənglərin yaratdığı emosional təsirdə də mövcud olduğunu göstərməsidir. Qırmızı fon, mavi-bənövşəyi çiçək, qara xətlər və rəngli kiçik elementlər rəssamın özünəməxsus vizual dilini formalaşdırır. Bu baxımdan, əsər tamaşaçını sənət nümunəsinə yalnız zahiri görünüşünə görə deyil, onun quruluşuna, rəng münasibətlərinə və yaratdığı hisslərə əsasən yanaşmağa çağırır.

Məni bu əsərdə ən çox cəlb edən cəhət təbiət motivlərinin xəyal dünyasının bir hissəsinə çevrilməsidir. Parlaq qırmızı fon, onun üzərində seçilən mavi-bənövşəyi çiçək və müxtəlif istiqamətlərdə yerləşdirilmiş bitki formaları mənə gerçəkliklə xəyalın qovuşduğu məkanı xatırladır. Bu əsərə baxarkən təbiətin hər bir elementinin insanda fərqli duyğular və düşüncələr oyada bildiyini hiss edirəm. Kli çiçəyi real ölçüləri və təbii quruluşu ilə deyil, simvolik və dekorativ formada təqdim etməklə görünən aləmi yeni baxış bucağından dərk etməyin mümkünlüyünü göstərir.

Əsərin rəngləri arasındakı təzad və kompozisiyanın qeyri-adi quruluşu da diqqətimi cəlb edir. Qırmızı fonun güclü təsiri ilə mavi-bənövşəyi çiçəyin yaratdığı nisbətən sakit ovqat maraqlı münasibət formalaşdırır. Kiçik bitki motivləri, dairələr və ayparaşəkilli forma isə təbiətin ayrı-ayrı elementlərinin qarşılıqlı əlaqəsini düşündürür. Məncə, əsərin ən maraqlı cəhətlərindən biri də onun hər tamaşaçı üçün fərqli məna daşıya bilməsidir: kimsə burada həyatın başlanğıcını, kimsə təbiətin gözəlliyini, başqası isə xəyal ilə gerçəklik arasındakı əlaqəni görə bilər.

Aytac SAHƏD