525.az portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.
Seyid SEYİDOV
Dağıstanın Rutul rayonunda yerləşən Aşağı Qatrux kəndi coğrafi baxımdan ucqar dağ yaşayış məntəqələrindən biri olsa da, mənəvi baxımdan olduqca zəngin bir məkandır. Adətən azərbaycanlı əhali daha çox dağətəyi və aran bölgələrində məskunlaşsa da, Aşağı Qatrux kimi sərt təbiətli, dağ qoynunda yerləşən bir kənddə də Azərbaycan dili, milli ruh, saz-söz ənənəsi uzun illər boyu qorunub yaşadılıb. Bu kəndin əsas özəlliyi yalnız coğrafiyası ilə deyil, həm də yaddaşı, sənəti, sözə və saz havalarına sədaqəti ilə seçilməsidir.
Aşağı Qatruxun adı çəkiləndə insanın göz önündə təkcə dağlar, qayalar, yaylaqlar, Samur çayının sahilləri canlanmır. Bu adla birlikdə bir saz ocağı, bir sənət ocağı, bir ailənin timsalında bütöv bir mənəvi məktəb də yada düşür. Bu ocaq Aşıq-şair Soltanın adı ilə başlayır, Aşıq Qəndabın səsi ilə davam edir, Şair Vurğunun sazı və sözü ilə bu günə qədər yaşayır.
Azərbaycan aşıq ədəbiyyatı yüzillər boyu xalqın yaddaşını, dərdini, sevincini, tarixini və mənəviyyatını yaşadan böyük bir mədəni sərvət olub. Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Dədə Şəmşir kimi sənətkarların davamı olan bu yol heç vaxt yalnız bir coğrafiya ilə məhdudlaşmayıb. Sazın nəfəsi hara gedibsə, orada Azərbaycan ruhu da yaşayıb. Aşağı Qatrux da belə ocaqlardan biridir.
Dağ kəndində qorunan milli ruh
Aşağı Qatrux sadə bir kənd deyil. Bu kənd illərdir Azərbaycan türklərinin dilini, adət-ənənəsini, saz-söz irsini yaşatdığı nadir məkanlardan biridir. Uzaq dağ kəndi olmasına baxmayaraq, burada milli mənsubiyyət unudulmayıb, əksinə, gündəlik həyatın bir parçasına çevrilib. Saz burada təkcə musiqi aləti deyil, həm də yaddaşdır. Şeir burada təkcə sənət deyil, həm də kimlikdir.
Bu kənddə yaşayan azərbaycanlı ailələr öz köklərinə bağlı qalıblar. Toyda, yasda, el şənliyində, gündəlik söhbətdə milli dəyərlər, el havaları, bayatılar, dastan motivləri yaşayır. Hər nə qədər ucqar dağ kəndi olsa da, Aşağı Qatruxun ruhu Azərbaycan aşıq sənətinin böyük xəzinəsinə bağlıdır. Elə buna görə də bu kənddən çıxan sənət adamları təkcə bir ailənin deyil, bütöv bir mədəni mühitin daşıyıcısıdır.
Aşıq-şair Soltan - dağlar qoynunda doğulan böyük sənətkar
Aşıq-şair Soltan qatruxlu Hacı oğlu Seyidov 1925-ci ildə Dağıstanın Rutul rayonunun Aşağı Qatrux kəndində dünyaya göz açıb. 2008-ci ildə dünyasını dəyişən bu böyük el sənətkarı arxasında zəngin bir ədəbi və musiqi irsi qoyub.
Aşıq-şair Soltan Bakıda musiqi məktəbi bitirib. Bu faktın özü onun sənətə necə ciddi münasibət bəslədiyini göstərir. O, yalnız istedadına güvənən aşıq deyil, həm də sənətini öyrənən, inkişaf etdirən, cilalayan sənətkar idi. Uzun illər Quba, Qusar, Dəvəçi, Rutul və Dərbənd mədəniyyət evlərində çalışması da onun yalnız bir kəndin yox, bütöv bir bölgənin sənət həyatında fəal iştirak etdiyini göstərir.
Aşıq-şair Soltanın sənəti kənd çərçivəsinə sığmırdı. O, Moskvada keçirilən ongünlük baxışlarda iştirak etmiş, festival laureatı medalları, əməkdə fərqlənmə mükafatları, 50 illiklə bağlı Ümumittifaq festivalı laureatı medalları ilə təltif olunmuş, konkurs laureatı diplomu almışdı. Onun Moskvadakı məşhur Sütunlu zalda çıxışı böyük sənət hadisəsi kimi xatırlanır. Bu, ucqar dağ kəndindən çıxan bir saz adamının sənət gücü ilə böyük salonları fəth etməsinin simvolu idi.
Aşıq-şair Soltanın yaradıcılığı olduqca zəngindir. 7 dastan və rəvayətin, 400-dən çox müxtəlif formalı şeirin müəllifidir. Onun "Soltan və Qəndab" dastanının "Azərbaycan dastanları" kitabının 5-ci cildində dərc edilməsi bu yaradıcılığın təsadüfi deyil, ədəbiyyat tariximiz üçün dəyərli mənbə olduğunu təsdiqləyir.
Professor Nicat Diyabəkirlinin fikirlərinə görə, Aşıq Soltanın babaları Türkiyədən gəlib Şirvanşahlar dövründə bu ərazilərdə məskunlaşıblar. Rəvayətə görə, Şamaxı qəzasının Muğanlı kəndində yaşamış bir ailənin taleyi sonradan Qatrux adlı bir məkanın yaranmasına bağlanır. Şirvangül adlı qızla Qatrux adlı oğlanın Samur çayı sahilində, Böyükxana və Kiçikxana yaylaqları yaxınlığında məskən salması ilə bu yer Qatrux adını alır. Bu rəvayət həm tarix, həm yaddaş, həm də el ruhudur.
Aşıq-şair Soltan öz doğma kəndinə böyük sevgi ilə yanaşırdı. Onun Qatrux haqqında yazdığı misralar bu sevginin poetik ifadəsidir:
Dağlar qoynu məskənidir
Gülür daim üzün Qatrux
Yaylaq sənin, gül sənindir
Sübh yerlərin həzin Qatrux.
Sirdaşındır Samur çayı
Unutmaram haqqı sayı,
Gah o tayı, gah bu tayı
Gəlib hərdən süzüm Qatrux.
İlham alıb xoş çağından
Nəğmə düşməz dodağından,
Şair Soltan deyər hər an
Tək yaranıb bizim Qatrux.
Bu şeirdə təkcə yurd sevgisi yoxdur. Burada bir insanın ömrü, yaddaşı, elə bağlılığı və mənəvi kökü yaşayır.
Aşıq Soltan həm də böyük ailə başçısı olub. O, Seyid, Hacı, Vurğun, Valeh, Saleh adlı beş oğul, Adilə və Şadilə adlı iki qız atası idi. Onun ailəsi sonradan bir sənət ocağına çevrildi.
Aşıq Qəndab - sazın zərif, amma qüdrətli səsi
Aşıq Qəndab Hacıisa qızı Seyidova 1935-ci ildə Dağıstanın Rutul rayonunun Aşağı Qatrux kəndində anadan olub, 1997-ci ildə vəfat edib. Kiçik yaşlarından Quba rayonuna gələrək orada yaşaması onun sənət yolunun da Azərbaycan mühiti ilə sıx bağlanmasına səbəb olub.
O, 1948-ci ildən aşıqlıq sənəti ilə məşğul olmağa başlayıb. Sənətə gəlişi təsadüfi olmayıb. Aşıq Qəndab bu sənəti həyat yoldaşı Aşıq-Şair Soltandan öyrənib. Ancaq öyrənməklə kifayətlənməyib, zamanla öz imzasını, öz havasını, öz səsini yaradıb.
Aşıq Qəndab Moskvada keçirilən dünya festivalında iştirak edib və Ümumdünya festivalı laureatı adına layiq görülüb. O, təkcə ifaçı deyildi, həm də yaradan sənətkar idi. "Quba gəraylısı" və "Qəndabı" saz havalarının müəllifi kimi aşıq musiqisi tarixində öz yerini tutub. O, sazda 70-ə yaxın hava çalır və oxuyurdu. Bu, olduqca böyük repertuar və böyük ustalıq göstəricisidir.
Aşıq Qəndabın şeirləri həm Azərbaycan, həm də Dağıstan mətbuatında dərc olunub. O, Quba rayonunda onillik məktəbi bitirmiş, 1956-cı ildə həmin rayonun mədəniyyət evində fəaliyyətə başlamışdı. Mədəniyyət evinin ən yaxşı aşıqlarından biri kimi tanınırdı.
Onun yaradıcılığı da çoxşaxəlidir. Aşıq Qəndabın "Azad qadın" və "Samur" adlı iki dastanı, bir neçə rəvayəti və 300 şeiri var. O, yalnız sənətkar yox, həm də ictimai nüfuza malik şəxsiyyət idi. Dəfələrlə Quba şəhər və kənd yerli icra hakimiyyətinin deputatı seçilməsi buna sübutdur. Orden və medallarla təltif olunması da onun sənət və ictimai fəaliyyətinə verilən yüksək qiymətin ifadəsidir.
Aşıq Qəndabın ən mühüm cəhətlərindən biri qadın aşıq kimi bu sənətdə öz sözünü deməsi idi. O, sazı təkcə ifa etmirdi, sazı yaşadırdı. Onun timsalında Azərbaycan qadınının istedadı, iradəsi, sənətə sədaqəti görünürdü.
Aşıq-Şair Soltan və Aşıq Qəndabın Qız Qalasında keçirilən ongünlük çıxışları da bu sənət yolunun ən yaddaqalan səhifələrindəndir. Onlar dağ kəndindən çıxıb böyük mədəniyyət məkanlarında Azərbaycan sazını ucaltdılar.
Şair Vurğun - ocaqdan gələn davam
Şair Vurğun Soltan oğlu Seyidov 1965-ci ildə Dağıstanın Rutul rayonunun Aşağı Qatrux kəndində anadan olub. O da kiçik yaşlarından Quba mühitinə gəlib, burada boya-başa çatıb. Sənətə gəlişi ailə ənənəsinin təbii davamıdır. 1979-cu ildən aşıqlıq sənətini atası Aşıq-şair Soltandan öyrənib.
Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1983-cü ildə hərbi xidmətə yollanıb. 1985-ci ildə hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra "Quba" aqrofirmasında fəhlə işləyib. Amma eyni zamanda yazıb-yaradıb. Bu detal onun həyat yolunu daha canlı göstərir: o, həm zəhmət adamı, həm saz adamı, həm də söz adamıdır.
Şair Vurğun 100-dən çox şeirin və rəvayətin müəllifidir. O, sazda 72 hava çalır. Yazdığı dastanlar arasında "Məhəmməd Peyğəmbər" və "Şeyx Şamillə babam Hacının dastanı" xüsusi yer tutur. Bu dastanların adından da görünür ki, onun yaradıcılığı dini-mənəvi, tarixi və el yaddaşı qatlarını bir araya gətirir.
Vurğunun yaratdığı saz havaları - "Quba Gülüstanı" və "Fətəli xanı" - onun yalnız ifaçı deyil, yaradıcı aşıq olduğunu bir daha göstərir. O, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvüdür, IV Aşıqlar Qurultayının nümayəndəsi olub. Moskvada keçirilən gənclərin və tələbələrin Ümumdünya festivalının laureatı adına layiq görülməsi də onun sənət yolunun geniş miqyas aldığını göstərir.
Hazırda Dağıstanın Məhərrəmkənd rayonunun Yeni kənd kəndində yaşayan Şair Vurğun bu saz ocağının yaşayan davamıdır. Onun şəxsində Aşıq Soltan ocağı sönmür, davam edir.
Bir ailə, bir ocaq, bir məktəb
Aşıq Soltan, Aşıq Qəndab və Şair Vurğun təkcə bir ailənin üzvləri deyil. Onlar bir məktəbin daşıyıcılarıdır. Bu ocaq Azərbaycan aşıq sənətinin sərhəd tanımadığını, ucqar dağ kəndində də yaşadığını, ailə içində nəsildən-nəslə keçdiyini sübut edir.
Bu ocaqdan təkcə şeirlər, saz havaları, dastanlar çıxmayıb. Buradan həm də milli yaddaş çıxıb. Bir kəndin, bir elin, bir bölgənin mənəvi kimliyi çıxıb. Onların hər biri sazı yaşatmaqla yanaşı, Azərbaycançılığı, milli dili, adət-ənənəni də qoruyub.
Aşağı Qatrux bu mənada coğrafi anlayış olmaqdan çıxır, mədəni hadisəyə çevrilir. Burada saz həm sənətdir, həm də soy yaddaşıdır. Burada aşıq olmaq sadəcə ifaçı olmaq deyil, xalqın sözünü, duyğusunu, tarixini daşımaq deməkdir.
Bu gün dünya sürətlə dəyişir, sərhədlər, yollar, həyat tərzi dəyişir. Amma elə dəyərlər var ki, zaman onları dəyişə bilmir. Azərbaycan aşıq sənəti də məhz belə dəyərlərdəndir. Bu sənət yüzillər boyu xalqın yaddaşını, tarixini, sevincini və dərdini sazın dili ilə yaşadıb.
Dağıstanın ucqar dağ kəndi olan Aşağı Qatrux da bu böyük mədəniyyətin qorunduğu nadir ocaqlardan biridir. Burada yaşayan azərbaycanlılar təkcə bir kəndin sakinləri deyil, həm də milli ruhun qoruyucularıdır. Onlar dillərini, adət-ənənələrini, saz-söz sevgisini illər boyu yaşadaraq gələcək nəsillərə ötürüblər.
Aşıq-şair Soltan, Aşıq Qəndab və onların davamçısı Şair Vurğun bu ocağın ən parlaq simalarındandır. Onların sazı dağların qoynundan yüksələrək böyük səhnələrə qədər çatıb, Moskvada, Bakıda, Qubada, Dərbənddə səslənib. Amma o sazın kökü yenə də Qatruxun dağlarında, Samurun sahillərində, o qədim el ocağında qalıb.
Bu gün də o sazın səsi susmayıb. Çünki saz yalnız bir musiqi aləti deyil - saz yaddaşdır, tarixdir, kimlikdir. Qatrux kimi ucqar dağ kəndlərində yaşadılan bu sənət Azərbaycan xalqının mədəni irsinin nə qədər güclü və köklü olduğunu bir daha göstərir.
Və bəlkə də buna görə Qatrux haqqında deyilən sözlər bu gün də öz mənasını itirmir: dağların qoynunda kiçik bir kənd olsa da, onun sazı böyük bir mədəniyyətin səsini dünyaya çatdırır.