Icma.az bildirir, Ses qazeti portalına istinadən.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) Baş katibi ilə görüşü ölkəmizin İslam dünyası ilə münasibətlərinin siyasi, diplomatik və mədəni aspektlərinin təhlili baxımından əhəmiyyət daşıyır. Görüşdə səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın İslam həmrəyliyinin gücləndirilməsi, dini-mədəni irsin qorunması, beynəlxalq dialoqun təşviqi və Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması istiqamətindəki fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini ön plana çıxarır.
Azərbaycanın İslam dünyasındakı mövqeyi yalnız müsəlman ölkələri ilə ikitərəfli əlaqələrlə məhdudlaşmır. Ölkəmiz İƏT çərçivəsində çoxtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi, ortaq maraqların beynəlxalq platformalarda müdafiəsi və İslam dünyasının qlobal proseslərdə iştirakının artırılması istiqamətində də təşəbbüslərlə çıxış edir. Bu baxımdan, Prezident İlham Əliyevin İƏT-in Baş katibi ilə görüşü Azərbaycanın xarici siyasətində İslam həmrəyliyinin tutduğu yeri və bu siyasətin praktik nəticələrini qiymətləndirmək üçün mühüm siyasi-diplomatik kontekstdir.
İƏT ilə münasibətlərin tarixi və strateji əhəmiyyəti
Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra üzv olduğu ilk beynəlxalq təşkilatlardan birinin İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı olması ölkəmizin xarici siyasət prioritetlərinin formalaşmasında İslam dünyası ilə əlaqələrin əhəmiyyətini göstərir. 2026-cı ildə Azərbaycanın İƏT-ə üzvlüyünün 35 illiyinin qeyd edilməsi bu münasibətlərin tarixi inkişafını və institusional əsaslarını dəyərləndirmək üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Müstəqilliyin ilk illərindən etibarən Azərbaycan İslam ölkələri ilə siyasi, iqtisadi, humanitar və mədəni əlaqələrin qurulmasına önəm verib. Bu əməkdaşlıq, xüsusilə Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü və ərazilərin işğalı dövründə, ölkəmizin suverenliyi və ərazi bütövlüyü məsələsinin beynəlxalq gündəlikdə saxlanılması baxımından mühüm rol oynayıb. İƏT müvafiq qətnamə və bəyanatlarında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dəstək ifadə edib, Ermənistanın işğal siyasətini pisləyib. Münaqişənin həlli ilə əlaqədar yaradılmış İƏT Təmas Qrupu da bu istiqamətdə təşkilatın institusional fəaliyyətinin tərkib hissəsi olub və münaqişənin həllindən sonra ləğv edilib. Bu tarixi təcrübə göstərir ki, Azərbaycan üçün İƏT üzvlüyü yalnız dini və mədəni yaxınlığın ifadəsi deyil, həm də beynəlxalq hüququn prinsiplərinin, dövlət suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi baxımından əhəmiyyətli çoxtərəfli əməkdaşlıq platformasıdır.
Heydər Əliyevin irsi və Azərbaycan-İƏT əlaqələrinin inkişafı
İƏT-in Baş katibinin Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xatirəsini xüsusi ehtiramla yad etməsi və onun Azərbaycanla təşkilat arasında əlaqələrin qurulması və genişləndirilməsindəki xidmətlərini vurğulaması münasibətlərin tarixi əsaslarına diqqəti artırır.
Heydər Əliyevin dövlətçilik irsində Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının inkişafı, milli maraqların beynəlxalq səviyyədə müdafiəsi və ölkənin müsəlman dünyası ilə əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi mühüm yer tuturdu. Bu siyasətin davam etdirilməsi sonrakı mərhələdə Azərbaycanın İƏT çərçivəsində fəallığının artmasına, yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasına və ölkənin beynəlxalq təşəbbüslərinin genişlənməsinə zəmin yaradıb.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan İslam dünyası ilə münasibətləri ənənəvi həmrəylik çərçivəsindən çıxararaq, mədəniyyətlərarası dialoq, beynəlxalq təhlükəsizlik, gənclər siyasəti, məşğulluq və dini dözümlülük kimi istiqamətləri əhatə edən çoxşaxəli əməkdaşlıq müstəvisində inkişaf etdirir. Beləliklə, Heydər Əliyevin formalaşdırdığı xarici siyasət ənənələri müasir dövrün çağırışlarına uyğun yeni təşəbbüslərlə davam etdirilir.
Suverenliyin bərpası və Cənubi Qafqazda sülh gündəliyi
İƏT Baş katibinin Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tam bərpa etməsini tarixi hadisə kimi qiymətləndirməsi və bu münasibətlə təbriklərini çatdırması ölkəmizin postmünaqişə dövründəki mövqeyinin beynəlxalq səviyyədə müzakirəsi baxımından əhəmiyyətlidir.Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri regionda uzunmüddətli sülhün və sabitliyin təmin edilməsidir. Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü təşəbbüslər, diplomatik təmaslar və strateji addımların İƏT rəhbərliyi tərəfindən dəstəklənməsi Azərbaycanın sülh gündəliyinin beynəlxalq əməkdaşlıq platformalarında müzakirəsinə şərait yaradır. Bununla belə, davamlı sülh yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, münasibətlərin normallaşdırılması, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin inkişafı, eləcə də əldə olunan razılaşmaların həyata keçirilməsi ilə təmin oluna bilər. İƏT kimi geniş üzvlüyə malik təşkilatların regionda sabitliyin təşviqinə töhfəsi beynəlxalq hüquqa, suverenliyə və dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət prinsiplərinin ardıcıl müdafiəsindən keçir. Bu baxımdan, görüşün əhəmiyyəti yalnız Azərbaycanın keçmiş münaqişə ilə bağlı mövqeyinə verilən qiymətlə məhdudlaşmır. Görüş, eyni zamanda, regionun gələcəyinin sülh, əməkdaşlıq və qarşılıqlı maraqlar əsasında qurulması məsələsinin İslam dünyası ilə dialoq çərçivəsində də diqqətdə saxlanıldığını göstərir.
İslam həmrəyliyi: siyasi bəyanatlardan institusional təşəbbüslərə
Azərbaycanın İslam həmrəyliyi siyasətinin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri onun konkret təşəbbüslər və institusional layihələrlə müşayiət olunmasıdır. Ölkəmiz İslam dünyasının birliyini dəstəkləməklə yanaşı, ortaq problemlərin müzakirəsi, gənclər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi və üzv dövlətlər arasında əlaqələrin dərinləşdirilməsi üçün platformaların yaradılmasına da töhfə verir.
2017-ci ilin Azərbaycanda “İslam Həmrəyliyi İli” elan edilməsi bu siyasətin mühüm mərhələlərindən biri olub. Həmin ilin may ayında Bakıda IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının keçirilməsi həm idman diplomatiyasının, həm də İslam ölkələri arasında dostluq və qarşılıqlı anlaşmanın təşviqinin nümunəsi kimi çıxış edib. Bu təşəbbüs İslam həmrəyliyinin yalnız siyasi müstəvidə deyil, cəmiyyətlər və xalqlar arasında əlaqələr səviyyəsində də inkişaf etdirilməsinin əhəmiyyətini nümayiş etdirib.
Azərbaycanın təşəbbüsü ilə 2004-cü ildə İslam Əməkdaşlığı Gənclər Forumu və onun Avrasiya Regional Mərkəzinin yaradılması gənclər diplomatiyasının inkişafına xidmət edib. 2023-cü ildə Bakıda İƏT Əmək Mərkəzinin təsis edilməsi isə əmək bazarı, məşğulluq və üzv dövlətlər arasında təcrübə mübadiləsi kimi sahələrdə əməkdaşlığın institusional əsaslarını genişləndirib. Bu nümunələr Azərbaycanın İƏT daxilində fəaliyyətinin yalnız mövcud qərar və sənədlərə dəstək verməklə məhdudlaşmadığını göstərir. Ölkəmiz həm də yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasına və ortaq məsələlərin həlli üçün təşəbbüslərin irəli sürülməsinə çalışır.
Mədəniyyətlərarası dialoq və islamofobiya ilə mübarizə
Müasir dünyada dini və mədəni fərqliliklərin bəzən qarşıdurma vasitəsinə çevrilməsi, İslam dini və müsəlman icmaları haqqında stereotiplərin yayılması beynəlxalq əməkdaşlıq üçün ciddi çağırışlar yaradır. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqinə yönəlmiş fəaliyyəti İslam həmrəyliyi siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə keçirilən Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu müxtəlif dinlər, mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə xidmət edən beynəlxalq platformadır. Forumun İƏT tərəfindən dəstəklənməsi onun İslam dünyası ilə digər regionlar arasında dialoqun inkişafı baxımından əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycanın BMT Təhlükəsizlik Şurasına sədrliyi dövründə, 28 oktyabr 2013-cü ildə ölkəmizin təşəbbüsü ilə “Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı arasında tərəfdaşlıq əlaqələrinin gücləndirilməsi” mövzusunda yüksək səviyyəli iclasın keçirilməsi də bu istiqamətdə mühüm diplomatik addım olub. Təşəbbüs BMT ilə İƏT arasında əlaqələrin genişləndirilməsini və beynəlxalq problemlərin həllində institusional əməkdaşlığın gücləndirilməsini gündəmə gətirib.
2023-cü ildən etibarən Azərbaycanda islamofobiya mövzusuna həsr olunmuş beynəlxalq konfransların keçirilməsi də problemin beynəlxalq müzakirəsinə töhfə verir. Bununla yanaşı, İslam dünyasına və Azərbaycana qarşı yönələn qarayaxma kampaniyaları və dezinformasiyalara qarşı mübarizədə üzv dövlətlərin koordinasiyalı fəaliyyəti vacibdir. Bu fəaliyyət etibarlı məlumatların yayılması, media savadlılığının artırılması, faktlara əsaslanan kommunikasiya və ayrı-seçkiliyin bütün formalarına qarşı ardıcıl mövqenin nümayiş etdirilməsi üzərində qurulmalıdır. İslam həmrəyliyinin möhkəmləndirilməsi yalnız ortaq dini kimliyin vurğulanması ilə deyil, həm də müsəlman cəmiyyətlərinin üzləşdiyi problemlərə birgə və praktik cavabların hazırlanması ilə mümkündür. Bu baxımdan, Azərbaycanın dialoq və beynəlxalq əməkdaşlıq təşəbbüsləri siyasi, mədəni və humanitar istiqamətləri birləşdirən yanaşma kimi əhəmiyyət daşıyır.
İslam mədəni irsinin qorunması: Azərbaycanın humanitar missiyası
Azərbaycanın İslam həmrəyliyi siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri dini-mədəni irsin qorunması, tarixi abidələrin bərpası və onların gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır. Bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər ölkəmizin İslam dünyası ilə münasibətlərinin yalnız diplomatik təmaslardan ibarət olmadığını, həm də ortaq mədəni dəyərlərin qorunmasına əsaslandığını göstərir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə dini abidələrin vəziyyəti bu məsələnin xüsusi əhəmiyyətini ortaya qoyur. İşğal dövründə dağıdılmış və zərər görmüş məscidlərin bərpası Azərbaycanın dini-mədəni irsin qorunmasına yönəlmiş fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindəndir. Bu işlər tarixi yaddaşın bərpası, dini məkanların qorunması və həmin ərazilərdə həyatın yenidən qurulması prosesinin tərkib hissəsidir.
İƏT-in Müstəqil Daimi İnsan Hüquqları Komissiyasının nümayəndə heyətlərinin 2021-ci ilin sentyabrında və 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycana səfərləri də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Ağdam və Füzuli rayonlarında, eləcə də Gəncə şəhərində aparılan faktaraşdırıcı missiyalar zamanı dini-mədəni abidələrin və qəbiristanlıqların vəziyyətinin araşdırılması, habelə işğal və raket hücumları nəticəsində zərər çəkmiş şəxslərlə bağlı məlumatların toplanması nəzərdə tutulub. Belə missiyalar baş vermiş hadisələrin sənədləşdirilməsi və onların beynəlxalq müstəvidə müzakirəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın dini-mədəni irsin qorunması istiqamətindəki fəaliyyəti ölkə sərhədləri ilə də məhdudlaşmır. Heydər Əliyev Fondunun xətti ilə xarici ölkələrdə həyata keçirilən tarixi və dini abidələrin bərpası layihələri mədəni irsin ümumbəşəri dəyər kimi qorunmasına töhfə verir. Bu fəaliyyət dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq müxtəlif xalqların tarixi irsinə hörmət, mədəni müxtəlifliyin qorunması və sivilizasiyalar arasında qarşılıqlı anlaşma prinsipləri ilə uzlaşır. Beləliklə, Azərbaycanın İslam dünyasına münasibəti dini irsin qorunmasını həm milli məsuliyyət, həm də beynəlxalq humanitar əməkdaşlığın mühüm istiqaməti kimi nəzərdən keçirir.
Dünyəvilik və İslam dəyərləri: Azərbaycanın inkişaf modeli
Azərbaycanın İslam dünyasındakı mövqeyinin təhlilində diqqət çəkən məsələlərdən biri dünyəvi dövlətçilik prinsipləri ilə İslamın mənəvi dəyərlərinin bir arada təmsil edilməsidir. Azərbaycan dünyəvi idarəçilik modelini, dini etiqad azadlığını və multikultural mühitin qorunmasını xarici siyasətinin mühüm istiqamətləri ilə əlaqələndirir. Bu yanaşma İslam həmrəyliyinin yalnız dini yaxınlıq əsasında deyil, qarşılıqlı hörmət, bərabərhüquqlu əməkdaşlıq və ortaq humanitar maraqlar üzərində inkişaf etdirilməsinin mümkünlüyünü göstərir. Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda mədəniyyətlərarası dialoqu təşviq etməsi də bu kontekstdə əhəmiyyət qazanır. Bununla belə, belə bir modelin beynəlxalq səviyyədə təqdimatı yalnız bəyanatlarla deyil, dini icmaların hüquqlarının qorunması, tolerantlıq mühitinin davamlılığı və mədəni müxtəlifliyə hörmət kimi konkret göstəricilərlə də qiymətləndirilməlidir. Bu meyarlar Azərbaycanın dünyəvi inkişaf və dini-mədəni irsə bağlılıq arasında qurduğu münasibətin daha geniş kontekstdə təhlilinə imkan verir. Azərbaycan nümunəsinin İslam dünyası üçün müzakirə predmetinə çevrilən cəhəti də məhz budur: milli dövlətçilik, müasir inkişaf və dini-mədəni kimlik arasında uzlaşdırıcı yanaşmanın formalaşdırılması.
Şuşanın İslam dünyasının turizm məkanları sırasında mövqeyi
Şuşanın İƏT tərəfindən 2026-cı il üzrə turizm paytaxtı seçilməsi Azərbaycanın mədəni diplomatiyası və işğaldan azad edilmiş ərazilərin beynəlxalq tanıdılması baxımından əhəmiyyətlidir. Şuşa Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin, musiqi ənənələrinin və milli kimliyinin mühüm rəmzlərindən biridir. Şəhərin İƏT-in turizm gündəliyində yer alması onun İslam ölkələri arasında mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi üçün potensialını artırır.
Turizm bu kontekstdə yalnız iqtisadi fəaliyyət sahəsi deyil, xalqlar arasında təmasların və qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına xidmət edən vasitədir. Şuşanın beynəlxalq turizm məkanına çevrilməsi şəhərin tarixi irsinin tanıdılması, mədəni tədbirlərin keçirilməsi və regionun iqtisadi dirçəlişinin təşviqi ilə əlaqəlidir. Bu imkanlardan səmərəli istifadə üçün tarixi abidələrin qorunması, turizm infrastrukturunun inkişafı, beynəlxalq marşrutların genişləndirilməsi və İslam ölkələri arasında turizm əlaqələrinin gücləndirilməsi vacibdir. Beləliklə, Şuşanın İƏT çərçivəsində əldə etdiyi status mədəni irsin qorunması ilə iqtisadi əməkdaşlığı birləşdirən istiqamət kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Azərbaycanın İƏT-də artan institusional rolu və gələcək prioritetlər
Azərbaycanın İƏT çərçivəsindəki fəaliyyətinin növbəti mərhələsi qarşıdakı illərdə keçiriləcək beynəlxalq tədbirlər və təşkilatın rəhbər orqanlarında iştirakla bağlıdır. 2026-cı ilin iyununda Bakıda İƏT-ə üzv dövlətlərin Parlament İttifaqı Konfransının 20-ci sessiyasının keçirilməsi ölkəmizin təşkilat daxilində parlamentlərarası dialoqun inkişafına verdiyi töhfəni göstərir.
2027-ci il iyunun 1–2-də Azərbaycanda İƏT İnformasiya Nazirləri Konfransının 13-cü sessiyasının keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu platforma informasiya mübadiləsi, media sahəsində əməkdaşlıq və dezinformasiyaya qarşı birgə fəaliyyət kimi məsələlərin müzakirəsi üçün imkan yarada bilər.
2027-ci il iyunun 23–24-də İslam Zirvə Konfransının 16-cı sessiyasının Azərbaycanda keçirilməsi və ölkəmizin İƏT-də sədrliyi üzərinə götürməsi isə təşkilatın gündəliyinə təsir göstərmək baxımından mühüm mərhələ olacaq. Bu tədbirlər Azərbaycanın İƏT daxilində fəaliyyətinin daha geniş siyasi və institusional müstəviyə çıxması üçün imkanlar yaradır. Sədrliyin səmərəliliyi isə yalnız tədbirlərin təşkili ilə deyil, üzv dövlətlər arasında konkret əməkdaşlıq nəticələrinin əldə olunması ilə ölçüləcək. Bu istiqamətdə bir sıra prioritetlər ön plana çıxır:
İslam ölkələri arasında siyasi dialoqun və qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi;
İslamofobiya və dini ayrı-seçkiliklə mübarizədə beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi;
İslam mədəni irsinin qorunması və tarixi abidələrin bərpası üzrə birgə layihələrin təşviqi;
Gənclər, məşğulluq, təhsil, informasiya və mədəniyyət sahələrində institusional əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi;
İslam dünyasına dair dezinformasiyaya qarşı etibarlı məlumat mübadiləsi və koordinasiyalı kommunikasiya mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi;
Cənubi Qafqazda davamlı sülhün və regional əməkdaşlığın təşviqi.
Bu prioritetlər Azərbaycanın İƏT-dəki fəaliyyətini siyasi həmrəyliklə yanaşı, praktik nəticələrə əsaslanan əməkdaşlıq modelinə çevirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident İlham Əliyevin İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Baş katibi ilə görüşü Azərbaycan–İƏT münasibətlərinin tarixi inkişafını, müasir siyasi gündəliyini və gələcək əməkdaşlıq perspektivlərini bir araya gətirən mühüm diplomatik təmas kimi qiymətləndirilə bilər. Görüşdə Heydər Əliyevin irsinə verilən ehtiram, Azərbaycanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün bərpasının tarixi əhəmiyyətinin vurğulanması, Cənubi Qafqazda sülh gündəliyinə dəstək və İslam həmrəyliyinin gücləndirilməsi məsələləri ölkəmizin təşkilatla münasibətlərinin əsas istiqamətlərini əks etdirir.
Azərbaycanın İƏT çərçivəsindəki fəaliyyəti göstərir ki, İslam həmrəyliyi onun xarici siyasətində yalnız tarixi və dini bağlılıqdan irəli gələn prinsip deyil. Bu anlayış beynəlxalq hüququn müdafiəsi, mədəni irsin qorunması, sivilizasiyalararası dialoq, islamofobiya ilə mübarizə və institusional əməkdaşlıq kimi sahələri əhatə edir. 2026-cı ildə üzvlüyün 35 illiyinin qeyd olunması, Şuşanın İƏT-in turizm paytaxtı statusunu daşıması və 2027-ci ildə Azərbaycanda İslam Zirvə Konfransının keçirilməsinin nəzərdə tutulması ikitərəfli və çoxtərəfli münasibətlərin gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın İslam dünyasındakı rolunun davamlı inkişafı həm irəli sürülən təşəbbüslərin əhatə dairəsindən, həm də onların konkret nəticələrindən asılı olacaq. İƏT çərçivəsində qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, ortaq problemlərə praktik həllərin tapılması və regional sülhə töhfə verilməsi bu əməkdaşlığın gələcək mərhələsinin əsas meyarları kimi çıxış edir.
Sevinc Hüseynova
YAP Təftiş Komissiyasının üzvü, Milli Məclisin deputatı