Bakivaxti saytına istinadən Icma.az xəbər verir.
Azərbaycanda dövlət informasiya infrastrukturuna qarşı intensiv kiberhücumlar qeydə alınıb. 100-dən artıq dövlət domeninin hədəfə alındığı hücumlar bir sıra qurumların saytlarında fasilələrə səbəb olub.
Bəs bu hücumların arxasında hansı məqsədlər dayanır və dövlət informasiya sistemlərini belə təhdidlərdən necə qorumaq olar?
İT mütəxəssisi Kamran Rasimoğlu məsələ ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlamasında bildirib ki, dövlət informasiya sistemlərinə eyni vaxtda çoxsaylı hücumların edilməsi adi texniki nasazlıqdan fərqli olaraq daha geniş məqsədlərlə bağlı ola bilər.
"Azərbaycanın Kompüter İnsidentlərinə Qarşı Mübarizə Mərkəzinin (CERT) məlumatına əsasən, oktyabrın 13-də saat 22:00 radələrindən etibarən dövlət informasiya infrastrukturuna intensiv kiberhücumlar qeydə alınıb. Hücum zamanı 100-dən artıq dövlət domeni hədəfə alınıb, bir sıra dövlət qurumlarının saytlarında fasilələr yaranıb. Rəsmi qurum hücumun xarici haker qrupu tərəfindən həyata keçirildiyini bildirib və təsirlərin məhdudlaşdırılması istiqamətində tədbirlərin görüldüyünü açıqlayıb. Belə hücumların bir neçə mümkün məqsədi ola bilər. Bunlardan biri dövlət saytlarını əlçatmaz etməkdir. Hücumçular serverlərə həddindən artıq sorğu göndərməklə saytların normal fəaliyyətini çətinləşdirə bilərlər. Bu üsul DDoS hücumu adlanır. Məqsəd dövlət xidmətlərinin işini pozmaq və cəmiyyətdə narahatlıq yaratmaq ola bilər".
Mütəxəssisin fikrincə, kiberhücumlar siyasi və geosiyasi təzyiq vasitəsi kimi də istifadə edilə bilər. Belə hücumlar dövlətlərarası gərginlik, siyasi hadisələr və ya müəyyən qərarlara etirazla əlaqəli ola bilər. Bununla belə, hücumçuların özlərini siyasi məqsədli qruplar kimi təqdim etməsi onların konkret dövlət tərəfindən idarə olunduğunu sübut etmir.
"Digər mümkün məqsəd təbliğat və psixoloji təsirdir. Bir neçə dövlət saytının eyni vaxtda fəaliyyətində problem yaranması hücumçulara öz imkanlarını nümayiş etdirmək, sosial şəbəkələrdə diqqət çəkmək və dövlət qurumlarına inamı azaltmağa çalışmaq imkanı verə bilər".
Kamran Rasimoğlu bildirib ki, bəzi kiberhücumların məqsədi yalnız saytların fəaliyyətini dayandırmaq deyil, həm də sistemlərə icazəsiz giriş əldə etmək, istifadəçi hesablarını ələ keçirmək və ya məlumat toplamaq ola bilər. Lakin saytın açılmaması öz-özlüyündə məlumatların oğurlandığı anlamına gəlmir.
"Hazırkı məlumatlar hücumun xarici haker qrupu tərəfindən həyata keçirildiyini və 100-dən artıq domenin hədəfə alındığını göstərsə də, hücumun sifarişçisinin kimliyi, dəqiq siyasi motivi və məlumatların oğurlanıb-oğurlanmadığı barədə təsdiqlənmiş nəticə olmadan konkret məsuliyyətli tərəf göstərmək düzgün deyil".
İT mütəxəssisi Kamran Rasimoğlu
Dövlət informasiya sistemləri necə qorunmalıdır?
Kamran Rasimoğlunun sözlərinə görə, əsas məsələ təkcə hücumların qarşısını almaq deyil, həm də hücum baş verdiyi halda dövlət xidmətlərinin fəaliyyətini davam etdirməsini təmin etməkdir. Bunun üçün bir neçə istiqamətdə müdafiə tədbirləri görülməlidir.
İlk növbədə, dövlət saytları DDoS hücumlarına qarşı gücləndirilməlidir. Bunun üçün zərərli trafiki süzgəcdən keçirən xüsusi müdafiə infrastrukturu, veb-tətbiqlərin qorunması sistemləri, trafik filtrasiyası və sorğu limitləri tətbiq olunmalıdır. Beləliklə, zərərli trafikin serverlərə təsirini azaltmaq mümkündür.
Digər vacib istiqamət ehtiyat infrastrukturun yaradılması və xidmətlərin fasiləsizliyinin təmin edilməsidir. Kritik dövlət saytları yalnız bir serverdən və ya bir şəbəkə bağlantısından asılı qalmamalıdır. Yük balanslaşdırılması, alternativ infrastruktur və fövqəladə hallarda sistemlərin bərpası planları tətbiq edilməlidir. Bu, serverlərdən biri sıradan çıxdıqda digərinin xidmət göstərməyə davam etməsinə imkan verə bilər.
Mütəxəssis hesab edir ki, administrator hesablarının və giriş sistemlərinin qorunması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bunun üçün çoxfaktorlu autentifikasiya tətbiq edilməli, güclü və unikal parollardan istifadə olunmalı, istifadəçilərin səlahiyyətləri məhdudlaşdırılmalı və şübhəli giriş cəhdləri izlənməlidir. Bu tədbirlər DDoS hücumlarını birbaşa dayandırmasa da, hesabların ələ keçirilməsi riskini azalda bilər.
Kamran Rasimoğlu əlavə edib ki, informasiya sistemləri gecə-gündüz monitorinq edilməli, şəbəkə trafikində qeyri-adi artımlar, uğursuz giriş cəhdləri və sistemlərdə şübhəli dəyişikliklər vaxtında aşkarlanmalıdır. Hücum baş verdikdə texniki qrupun hansı addımları atacağı və kimə məlumat verəcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir. Bu, hücumun təsirini məhdudlaşdırmağa və xidmətlərin daha sürətli bərpasına kömək edə bilər.
"Məlumatların qorunması üçün ehtiyat nüsxələrin müntəzəm yaradılması, onların əsas sistemdən ayrı və təhlükəsiz mühitdə saxlanılması, bərpa prosesinin sınaqdan keçirilməsi də vacibdir. Server proqramları və şəbəkə avadanlıqları vaxtında yenilənməlidir. Bu tədbirlər xüsusilə məlumatların silinməsi, şifrələnməsi və sistemlərə müdaxilə hallarında əhəmiyyətlidir".
Adi istifadəçilər və məktəblər nə etməlidir?
İT mütəxəssisi diqqətə çatdırıb ki, dövlət saytlarına hücum edilməsi avtomatik olaraq məktəb kompüterlərinin və ya şəxsi cihazların da yoluxması demək deyil. Bununla belə, kibertəhlükəsizlik qaydalarına əməl etmək hər bir istifadəçi və təşkilat üçün vacibdir.
Bunun üçün kompüterlərin əməliyyat sistemləri, brauzerlər və digər proqramlar mütəmadi yenilənməli, elektron poçtla göndərilən şübhəli fayllar və keçidlər açılmamalı, iş hesablarında çoxfaktorlu autentifikasiya aktivləşdirilməlidir. Administrator hesabları gündəlik istifadə üçün nəzərdə tutulan hesablardan ayrılmalı, vacib məlumatların ehtiyat nüsxələri saxlanılmalıdır. Şübhəli giriş və ya zərərli proqram əlamətləri aşkarlandıqda isə dərhal İT mütəxəssislərinə məlumat verilməlidir.
Rəsmi kibertəhlükəsizlik xəbərdarlıqlarını və tövsiyələrini Azərbaycanın Kompüter İnsidentlərinə Qarşı Mübarizə Mərkəzinin cert.gov.az portalından izləmək mümkündür.
Kamran Rasimoğlunun fikrincə, Azərbaycanın dövlət informasiya infrastrukturunun dayanıqlılığını artırmaq üçün üç istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bunlardan birincisi dövlət qurumları arasında təhlükəsizlik monitorinqinin əlaqələndirilməsi və hücumlarla bağlı məlumatların operativ paylaşılmasıdır. İkincisi, bir qurumda və ya xidmət təminatçısında yaranan problemin digər dövlət xidmətlərinin fəaliyyətini dayandırmaması üçün müstəqil və ehtiyatlı infrastrukturun qurulmasıdır. Üçüncüsü isə sistemlərin real hücum şəraitində nə dərəcədə dayanıqlı olduğunu müəyyənləşdirmək üçün mütəmadi və icazəli təhlükəsizlik sınaqlarının keçirilməsidir.
Mütəxəssis hesab edir ki, kibertəhlükəsizliyin təmin edilməsi yalnız proqram təminatının alınması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bunun üçün düzgün texniki arxitektura, hazırlıqlı əməkdaşlar, mütəmadi sınaqlar və əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş insidentlərə reaksiya planları birlikdə tətbiq olunmalıdır.
Günəş Mərd