Dünyanın çözülməyən daha bir düyünü KONKRET

Tayvan, mikrosxemlər, dünya sivilizasiyasının “silisium ürəyi”, Çinin mümkün desant əməliyyatı və digər məsələlər… Bu mövzulara adətən axşam xəbərlərində rast gəlirik. Ancaq məsələnin mahiyyətini anlamaq üçün hadisələrə fərqli prizmadan baxmaq lazımdır: okeanın dərinlikləri, sualtı qayıqların akustik görünürlüğü, dəniz yollarının coğrafiyası və böyük dövlətlərin strateji maraqları.

Pekindəki yaşlı rəhbərliyin Tayvan məsələsində niyə bu qədər israrlı olduğunu, hətta böyük müharibə riskini gözə almağa nə üçün hazır ola biləcəyini anlamaq üçün adanın geosiyasi əhəmiyyətini daha dərindən araşdıraq.

Silinsin mifi

İlk növbədə geniş yayılmış bir fikrə nəzər salaq: guya Çin Tayvanı yalnız TSMC şirkətinin zavodlarına sahib olmaq və dünya mikrosxem istehsalına nəzarəti ələ keçirmək üçün istəyir.

Bu izah məsələnin yalnız bir tərəfini əhatə edir. Tayvanın yarımkeçirici sənayesi, şübhəsiz ki, qlobal iqtisadiyyat üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Lakin adanın hərbi və geosiyasi dəyərini təkcə çip istehsalı ilə izah etmək mümkün deyil.

Üstəlik, müharibə yolu ilə TSMC zavodlarını ələ keçirmək onların texnoloji imkanlarını avtomatik olaraq əldə etmək demək deyil. Bunun bir neçə səbəbi var:

– Avadanlıqdan asılılıq. Ən qabaqcıl mikrosxemlərin istehsalında istifadə olunan litografiya avadanlıqlarının əsas təchizatçılarından biri Niderlandın ASML şirkətidir. Bu sistemlər beynəlxalq təchizat zəncirlərindən, texniki xidmətdən və proqram təminatından asılıdır. Avadanlıqların böhran zamanı məsafədən sıradan çıxarılması imkanları barədə iddialar dolaşsa da, belə bir mexanizmin bütün sistemlərdə mövcudluğu açıq mənbələrdə təsdiqlənməyib. – Qlobal texnoloji zəncir. Yarımkeçirici sənayesi Yaponiya, ABŞ, Avropa və digər ölkələrin avadanlıqlarına, materiallarına, proqram təminatına və mühəndislik təcrübəsinə söykənir. Bu əlaqələr pozularsa, ən müasir zavodların belə istehsalı davam etdirməsi çətinləşə bilər. – Mütəxəssis amili. Yüksək texnologiyalı müəssisələrin fəaliyyəti yalnız binalardan və dəzgahlardan asılı deyil. Təcrübəli mühəndislər, texniki heyət, sabit enerji təchizatı və fasiləsiz material axını olmadan istehsal prosesi ciddi problemlərlə üzləşə bilər.

Buna görə də Tayvanın hərbi yolla ələ keçirilməsi Pekinə texnoloji üstünlükləri avtomatik qazandırmayacaq. Əksinə, mümkün müharibə qlobal yarımkeçirici sənayesinə ağır zərbə vura, adanın öz iqtisadiyyatını da dağıda bilər.

Deməli, əsas sual dəyişir: Əgər Tayvanın dəyəri yalnız çiplərdən ibarət deyilsə, Pekin üçün bu ada nə qədər strateji əhəmiyyət daşıyır?

Cavabın mühüm hissəsi okeanın dərinliklərində gizlənir.

Çinin sualtı donanması

Çinin Tayvana marağının əsas səbəblərindən biri onun Sakit okeana çıxış imkanları və sualtı donanmasının fəaliyyət şəraiti ilə bağlıdır.

Materik Çinin şərq sahillərindəki dənizlərin bir hissəsi nisbətən dayazdır. Sarı dənizdə və Şərqi Çin dənizinin bəzi ərazilərində suyun dərinliyi sualtı qayıqların hərəkətinə, gizlənməsinə və aşkarlanma riskinə təsir göstərir. Dayaz sularda sualtı qayıqların fəaliyyəti mürəkkəb hidroakustik şəraitlə müşayiət olunur: səs dalğaları dəniz dibindən və səthdən əks oluna, akustik siqnalların yayılmasına təsir göstərə bilər.

Lakin burada mühüm bir məqam var: bu xüsusiyyətlər Çinin bütün sualtı donanmasının “kor və kar” olduğu anlamına gəlmir. Sualtı qayıqların aşkarlanması suyun dərinliyindən başqa, temperatur təbəqələri, sualtı relyef, səs-küy səviyyəsi, sensorların yerləşməsi və digər amillərdən də asılıdır.

Çinin nüvə silahı strategiyasında ballistik raketlərlə təchiz edilmiş atom sualtı qayıqları xüsusi yer tutur. Belə qayıqların əsas üstünlüyü gizli qalmaq və düşmənə qarşı cavab zərbəsi endirmək qabiliyyətidir. Onlar aşkarlanmaq ehtimalı yüksək olan ərazilərdən uzaqlaşaraq daha geniş əməliyyat məkanına çıxmağa çalışırlar.

Məhz bu baxımdan Tayvanın coğrafi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Adanın şərq sahillərindən kənarda dəniz dibi kəskin şəkildə dərinləşir və Filippin dənizinin böyük dərinliklərinə doğru enir. Bu coğrafi xüsusiyyətlər sualtı qayıqların Sakit okeana çıxışı üçün əlverişli şərait yarada bilər.

Ancaq bundan belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, Tayvanın ələ keçirilməsi Çin sualtı qayıqlarını avtomatik olaraq ABŞ-ın aşkarlama sistemlərindən qoruyacaq. Sualtı qayıqların gizli fəaliyyəti mürəkkəb hərbi-texniki məsələdir. Dərin sular üstünlük yaratsa da, peyk müşahidəsi, sualtı sensor şəbəkələri, patrul təyyarələri və digər aşkarlama vasitələri təhlükə olaraq qalır.

Bununla belə, Tayvan üzərində nəzarət Pekinə adanın şərqindəki dəniz məkanında hərbi mövcudluğunu genişləndirmək və Sakit okeana çıxış imkanlarını artırmaq üçün əlavə üstünlüklər verə bilər.

Bu isə Çinin nüvə çəkindirmə strategiyası baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki nüvə silahına malik dövlət üçün təkcə raketlərin sayı deyil, onların mümkün müharibədə sağ qalması və cavab zərbəsi endirmək qabiliyyəti də vacibdir.

Tayvan və birinci ada zənciri

Tayvanın əhəmiyyəti yalnız sualtı qayıqlarla məhdudlaşmır. Ada Şərqi Asiyanın hərbi coğrafiyasında mühüm mövqeyə malikdir.

ABŞ və onun müttəfiqlərinin regiondakı müdafiə strategiyasında Yaponiya, Tayvan və Filippin istiqamətində uzanan Birinci ada zənciri xüsusi yer tutur. Bu coğrafi xətt Çin donanmasının Sakit okeanın qərb hissəsinə çıxışını çətinləşdirə bilən strateji maneələrdən biridir.

Tayvanın mövqeyi Pekin üçün iki baxımdan əhəmiyyətlidir.

Birincisi, ada materik Çinlə Sakit okean arasındakı əsas dəniz keçidlərinin yaxınlığında yerləşir. Tayvan üzərində nəzarət Çinin regiondakı hərbi imkanlarını genişləndirə, eyni zamanda ABŞ və müttəfiqlərinin müdafiə planlarını mürəkkəbləşdirə bilər.

İkincisi, Tayvanın coğrafi mövqeyi müşahidə, hava hücumundan müdafiə və dəniz əməliyyatları üçün əhəmiyyətlidir. Adada yerləşdirilən radarlar və digər sensorlar ətraf hava və dəniz məkanına nəzarət imkanlarını artıra bilər.

Tayvanın Leşan dağında yerləşən erkən xəbərdarlıq radar sistemi bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Sistem ballistik raketlərin buraxılışını aşkar etmək və mümkün hücumlar barədə erkən xəbərdarlıq vermək üçün nəzərdə tutulub. Onun imkanları Çinin hərbi planlaşdırması üçün də əhəmiyyətlidir.

Bununla belə, radarın Çinin bütün ərazisində hər bir qırıcının havaya qalxmasını və ya hər bir raketin hərəkətini fasiləsiz izlədiyini söyləmək düzgün olmazdı. Radar sistemlərinin imkanları hədəfin növündən, uçuş trayektoriyasından, relyefdən və texniki məhdudiyyətlərdən asılıdır.

Tayvanın Çin üçün strateji əhəmiyyəti məhz bu amillərin birləşməsindədir: ada həm müdafiə xəttinin mühüm hissəsidir, həm də Sakit okeanda hərbi fəaliyyət imkanlarına təsir göstərir.

Pekin Tayvan üzərində nəzarəti ələ keçirərsə, Birinci ada zəncirindəki mövcud hərbi balans dəyişə bilər. Bu, ABŞ və müttəfiqlərinin regiondakı müdafiə planlarını yenidən nəzərdən keçirməsini tələb edərdi.

Lakin belə bir dəyişiklik avtomatik olaraq Çinin Sakit okeanda tam üstünlük qazanması demək deyil. ABŞ-ın regional bazaları, Yaponiya və Filippinlə təhlükəsizlik əməkdaşlığı, eləcə də digər hərbi imkanlar qüvvələr balansına təsir göstərməkdə davam edəcək.

Yaponiya və Cənubi Koreya üçün strateji təhlükə

Tayvan məsələsinin digər mühüm tərəfi Şərqi Asiyanın iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi ilə bağlıdır.

Yaponiya və Cənubi Koreya dünyanın aparıcı sənaye və texnologiya mərkəzləri sırasındadır. Bununla yanaşı, hər iki ölkə enerji resurslarının əhəmiyyətli hissəsini xaricdən idxal edir. Buna görə də dəniz nəqliyyatı marşrutlarının təhlükəsizliyi onların iqtisadiyyatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Fars körfəzi və digər enerji istehsal edən regionlardan gələn tankerlər Asiyanın müxtəlif dəniz yollarından istifadə edirlər. Tayvan və ətrafındakı keçidlər regional gəmiçiliyin mühüm istiqamətlərindən olsa da, bütün enerji daşımalarının yalnız bu marşrutdan keçdiyini söyləmək düzgün deyil.

Bəs Çin Tayvan üzərində nəzarəti ələ keçirsə, nə dəyişə bilər? Birinci risk — hərbi təzyiq imkanlarının artmasıdır. Pekin adada hərbi infrastrukturunu genişləndirməklə ətraf dəniz və hava məkanında fəaliyyət imkanlarını artıra bilər. Bu, regiondakı ticarət gəmiləri və enerji daşıyıcıları üçün təhlükəsizlik risklərini yüksəldə bilər. İkinci risk — gəmiçilik xərclərinin artmasıdır.** Münaqişə və ya blokada təhlükəsi yaranarsa, gəmiçilik şirkətləri marşrutları dəyişə, sığorta haqları yüksələ, daşımalar gecikə bilər. Bu, enerji təchizatından sənaye istehsalına qədər geniş sahələrə təsir göstərə bilər. Üçüncü risk — siyasi təzyiq vasitələrinin genişlənməsidir.** Çin regionun əsas dəniz yollarına yaxın mövqelərdə hərbi imkanlarını artırarsa, Yaponiya və Cənubi Koreyanın təhlükəsizlik planlaşdırması daha mürəkkəb vəziyyətə düşə bilər.

Bununla belə, Tayvanın ələ keçirilməsi Pekinə Yaponiya və Cənubi Koreyanın iqtisadiyyatını istənilən vaxt dayandırmaq imkanı verməyəcək. Bu ölkələrin alternativ təchizat yolları, strateji ehtiyatları, hərbi imkanları və ABŞ-la təhlükəsizlik əlaqələri mövcuddur.

Əsas məsələ birbaşa nəzarətdən daha çox, regiondakı qüvvələr balansının və dəniz nəqliyyatına təsir imkanlarının dəyişməsidir.

Beləliklə, Tayvan təkcə Çin üçün deyil, bütün Şərqi Asiya üçün strateji əhəmiyyətə malikdir. Adanın gələcəyi regional təhlükəsizliyə, enerji bazarlarına və beynəlxalq ticarətə təsir göstərə bilər.

1949-cu ilin kabusu

Tayvanın əhəmiyyətini anlamaq üçün yalnız hərbi xəritələrə deyil, Çin tarixinin siyasi reallıqlarına da nəzər salmaq lazımdır.

1949-cu ildə Çin vətəndaş müharibəsinin sonunda Mao Tszedunun rəhbərlik etdiyi kommunistlər materik Çində hakimiyyəti ələ keçirdilər. Çan Kayşinin rəhbərlik etdiyi millətçi qüvvələr isə Tayvana çəkildilər. Beləliklə, boğazın iki tərəfində fərqli siyasi sistemlər formalaşdı.

Sonrakı onilliklər ərzində Tayvan avtoritar idarəçilikdən demokratik siyasi sistemə keçdi. Bu gün adada rəqabətli seçkilər keçirilir, hakimiyyət seçkilər vasitəsilə dəyişir və cəmiyyət müxtəlif siyasi baxışları açıq şəkildə ifadə edə bilir.

Pekin isə Tayvanı Çin ərazisinin ayrılmaz hissəsi hesab edir və onun materiklə birləşdirilməsini milli birliyin bərpası kimi təqdim edir. Çin Kommunist Partiyasının siyasi legitimliyində milli dirçəliş, ərazi bütövlüyü və tarixi ədalətin bərpası ideyaları mühüm yer tutur.

Tayvanın mövcudluğu bu baxımdan Pekin üçün ciddi siyasi problem yaradır.

Çünki boğazın o biri tərəfində eyni tarixi və mədəni köklərə malik, lakin fərqli siyasi sistem seçmiş bir cəmiyyət yaşayır. Tayvanın təcrübəsi göstərir ki, Çin mədəniyyətinə və ənənələrinə malik cəmiyyətdə də demokratik institutlar, siyasi rəqabət və hakimiyyətin dinc yolla dəyişməsi mümkündür.

Bu, Pekinin siyasi modelinin yeganə mümkün idarəçilik forması olduğu barədə iddiaları zəiflədir.

Lakin məsələni yalnız ideoloji qarşıdurma ilə izah etmək də doğru olmaz. Tayvan ətrafında gərginliyin arxasında tarixi yaddaş, milli kimlik, təhlükəsizlik maraqları, hərbi-strateji hesablamalar və böyük dövlətlər arasındakı rəqabət dayanır.

Tayvan cəmiyyəti də vahid siyasi mövqedən ibarət deyil. Adada müxtəlif partiyalar və fərqli gələcək təsəvvürləri mövcuddur. Bununla belə, özünüidarəetmənin qorunması və gələcək siyasi statusun müəyyənləşdirilməsində yerli əhalinin iradəsi əsas müzakirə mövzularından biridir.

Məhz buna görə Tayvan məsələsi Pekin üçün sadəcə ərazi mübahisəsi deyil. Bu, həm də Çin Kommunist Partiyasının milli birlik haqqında siyasi təsəvvürləri ilə adada formalaşmış ayrı siyasi reallıq arasındakı ziddiyyətdir.

Çin üçün Tayvanın əhəmiyyətini yalnız mikrosxemlər və texnologiya ilə izah etmək mümkün deyil. Ada eyni zamanda Sakit okeana çıxış, sualtı donanmanın strateji imkanları, Birinci ada zəncirindəki qüvvələr balansı, Şərqi Asiyanın dəniz yolları və Pekinin milli birlik siyasəti ilə bağlıdır.

Bu amillər bir-biri ilə əlaqəlidir. Tayvan üzərində nəzarətin dəyişməsi Çinin hərbi imkanlarını genişləndirə, ABŞ və müttəfiqlərinin regional müdafiə planlarına təsir göstərə, dünya iqtisadiyyatında yeni risklər yarada bilər.

Ancaq burada mühüm bir paradoks var: adanı güc yolu ilə ələ keçirmək cəhdi Çinin özünə də ağır nəticələr bahasına başa gələ bilər. Müharibə cip istehsal imkanlarını dağıda, Çin iqtisadiyyatına qarşı sanksiyalara səbəb ola, beynəlxalq ticarəti poza və ABŞ-ın regiondakı müttəfiqlərini daha sıx birləşdirə bilər.

Buna görə də Pekinin qarşısında yalnız hərbi gücdən istifadə etmək məsələsi dayanmır. Blokada, iqtisadi təzyiq, diplomatik təcrid və hərbi nümayiş kimi vasitələr də mümkün ssenarilər sırasında nəzərdən keçirilir. Bu vasitələrin hər biri isə öz növbəsində ciddi risklər daşıyır.

Si Cinpinin hansı qərarı verəcəyini əvvəlcədən söyləmək mümkün deyil. Lakin bir məqam aydındır: Tayvan ətrafındakı mübarizə təkcə bir adanın gələcəyi uğrunda aparılmır. Burada Asiyanın təhlükəsizlik arxitekturası, qlobal texnologiya zəncirləri və ABŞ-Çin rəqabətinin gələcək istiqaməti də müəyyənləşir.

Tayvanın geosiyasi çəkisi məhz bundadır: onun taleyi bir neçə ölkənin deyil, bütövlükdə dünya nizamının gələcəyinə təsir göstərə bilər.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az