Icma.az, Xalq qazeti saytından verilən məlumata əsaslanaraq xəbər yayır.
İrəvanın qara əməllərini COP17-nin “yaşıl pərdəsi” belə örtə bilmir
BMT-nin Bioloji Müxtəliflik haqqında Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 17-ci sessiyası (COP17) oktyabrın 19-dan 30-dək İrəvanda keçirilir. Beynəlxalq məclisdən əvvəl, oktyabrın 16-da dövlət və hökumət başçılarının iştirakı ilə “Liderlər təbiət naminə!” şüarı altında sammit keçirilib.
Qeyd edək ki, COP17-nin əsas məqsədi bioloji müxtəlifliyin qorunması, ekosistemlərin bərpası, təbii sərvətlərdən davamlı istifadə və bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsidir. COP17 çərçivəsində ölkələrin 2030-cu ilədək təbiətin mühafizəsi üzrə qlobal hədəflərə nail olmaq istiqamətində gördüyü işlər və üzərinə götürdüyü öhdəliklər müzakirə olunur. Konfransın digər əsas məqsədləri biomüxtəlifliyin azalmasının qarşısını almaq, nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşən növləri və onların təbii yaşayış mühitini qorumaq, meşələrin, su hövzələrinin və digər ekosistemlərin bərpasını sürətləndirməkdir. COP17 çərçivəsində inkişaf etməkdə olan ölkələrə təbiətin mühafizəsi üçün maliyyə və texniki dəstəyin artırılması, eləcə də bioloji sərvətlərdən əldə olunan faydaların ədalətli bölüşdürülməsi məsələləri də müzakirə edilir. Digər mühüm istiqamət isə qəbul edilmiş beynəlxalq qərarların yerinə yetirilməsinə nəzarətin gücləndirilməsi və dövlətlərin üzərinə götürdüyü öhdəliklərin konkret nəticələrlə təsdiqlənməsidir.
Rəsmi İrəvan toplantıya ev sahibliyi etməklə beynəlxalq ekoloji gündəlikdə mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Lakin biomüxtəlifliyin qorunmasına real töhfəsi bəyanatlardan daha çox konkret nəticələr və öhdəliklərin icrası ilə ölçülməlidir. Biz Ermənistanın timsalında görürük ki, bütün bu məqsədlər çox vaxt gözəl, təmtəraqlı səslənən bəyanatlardan o yana keçmir. Əgər ölkə həqiqətən də qeyd olunan istiqamətdə fəaliyyət göstərsəydi, bu, yalnız alqışlanmağa layiq idi. Amma ötən onilliklərin acı təcrübəsi, şahidi olduğumuz yumşaq desək, sistemli xoşagəlməz əməllər Ermənistanın belə bir konfransa ev sahibliyi etmək üçün mənəvi haqqının olmadığını deməyə əsas verir. COP17 təbiət naminə biomüxtəlifliyin itirilməsinin qarşısını almağa yönəlsə də, bu konfransa torpaqların deqradasiyası, transsərhəd çayların çirklənməsi və sistemli şəkildə ekosid törətmiş bir ölkənin ev sahibliyi etməsi ikili standartdan başqa bir şey deyil. Əsl təbiətsevərlik isə hər cür ikili standartlardan, selektiv yanaşmadan və siyasi məqsədlərə xidmət edən yalançı ekoloji təəssübkeşlikdən uzaqda dayanmalıdır.
Oxçuçayın ekoloji faciəsi
Onilliklər ərzində Zəngəzur Mis-Molibden Kombinatı və Qafan Dağ-Mədən və Filiz Zənginləşdirmə Kombinatının fəaliyyəti Oxçuçayın çirklənməsi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar yaradıb. Söhbət Ermənistan ərazisində formalaşaraq Azərbaycanın ərazisinə daxil olan transsərhəd su hövzəsindən gedir. Buna görə də çayın yuxarı axarında baş verən ekoloji pozuntuların nəticələri yalnız Ermənistanla məhdudlaşmır, aşağı axında yerləşən ərazilərin su ehtiyatlarına və təbii mühitinə də təsir göstərir. Bir vaxtlar canlı olan bu su hövzəsi zəhərli, pas rəngli kimyəvi bataqlığa çevrilib. Ağır metalların suya qarışması su ekosistemləri üçün xüsusi təhlükə yaradır. Belə çirklənmə balıqların və digər su canlılarının yaşaması üçün əlverişli şəraiti pozur, qida zəncirinə təsir göstərir və çayın təbii özünütəmizləmə imkanlarını zəiflədədir. Problemin miqyası isə yalnız suyun xarici görünüşü ilə deyil, laboratoriya analizləri, çöküntülərin tərkibi və çirkləndirici maddələrin konsentrasiyası əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Bu ekoloji çirklənmə ərazilərdəki biomüxtəlifliyi, o cümlədən Qərbi Azərbaycandan zorla qovulan soydaşlarımızın tarixən məskunlaşdığı yaşayış məntəqələrinin təbiətini tamamilə məhv edərək bu insanların gələcəkdə ləyaqətlə öz dədə-baba yurdlarına qayıtmalarına da əngəl törədir.
Məsələnin həlli üçün çirklənmənin mənbələri müəyyənləşdirilməli, sənaye müəssisələrinin tullantılarına nəzarət gücləndirilməli və müntəzəm ekoloji monitorinqin nəticələri ictimaiyyətə açıqlanmalıdır. Eyni zamanda, çayın müxtəlif hissələrindən götürülən su və dib çöküntüsü nümunələrinin müqayisəli təhlili zərərin miqyasını qiymətləndirməyə imkan verə bilər. Rəsmi İrəvan unutmamalıdır ki, transsərhəd çayların mühafizəsi məsələsində şəffaflıq və məsuliyyət beynəlxalq ekoloji əməkdaşlığın əsas şərtləridir.
Təbiətə qarşı cinayətlər
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələri işğal altında olduğu təxminən 30 il ərzində yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələri və infrastrukturla deyil, həm də ciddi ekoloji problemlərlə üzləşib. Yaşayış məntəqələrinin, meşə massivlərinin və təbii landşaftların dağıdılması, meşələrin qırılması, faydalı qazıntı yataqlarının vəhşicəsinə istismarı həmin ərazilərin təbiətinə uzunmüddətli zərər vurub. Bu zərərin nəticələri hərbi əməliyyatların başa çatması ilə aradan qalxmır. Torpağın münbitliyinin bərpası, meşələrin yenidən salınması, su mənbələrinin qorunması və canlı aləmin əvvəlki vəziyyətinə qaytarılması illər tələb edən mürəkkəb prosesdir.
Burada məsələ təkcə ayrı-ayrı ağacların kəsilməsi və ya təbii sərvətlərin talan edilməsi ilə məhdudlaşmır. Meşə örtüyünün azalması torpağın eroziyaya məruz qalmasını sürətləndirir, təbii yaşayış mühitlərinin parçalanması isə heyvan və bitki növlərinin mövcudluğunu təhlükə altına alır. Qanunsuz mədənçilik və digər təsərrüfat fəaliyyətlərinin ekoloji nəticələri də ətraflı araşdırılmalı, vurulmuş zərərin miqyası müstəqil qiymətləndirmələrlə müəyyənləşdirilməlidir. Biomüxtəlifliyin qorunmasını əsas məqsəd elan edən beynəlxalq tədbirdə bu məsələlərin diqqətdən kənarda qalması təbiətin mühafizəsinə seçici yanaşma təsiri bağışlayar.
Arazdəyəndə ağır metallurgiya təhlükəsi
Ermənistanın Azərbaycanla sərhədə yaxın ərazilərdə ağır sənaye və metallurgiya müəssisələri yaratmaq təşəbbüsləri də regional ekoloji təhlükəsizlik baxımından müzakirəyə çıxarılmalıdır. İki ölkə sərhədinin bilavasitə yaxınlığında yerləşən Arazdəyən (Yerasx) kəndində planlaşdırılan ağır sənaye və metallurgiya layihələri ətrafında yaranmış narahatlıqlar göstərir ki, sənaye müəssisələrinin yerləşdirilməsi məsələsinə yalnız iqtisadi mənfəət prizmasından baxmaq olmaz. Belə layihələrin ətraf mühitə təsiri, atmosferə atılan tullantıların həcmi, su ehtiyatlarına mümkün təsirləri və istehsalat qalıqlarının necə idarə olunacağı əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir.
Sərhədyanı ərazilərdə ekoloji təsirlər bir dövlətin sərhədləri daxilində qalmır. Havanın çirklənməsi, su ehtiyatlarına düşən zərərli maddələr və torpağın keyfiyyətinin pisləşməsi qonşu ərazilərə də təsir göstərə bilər. Buna görə də belə layihələr barədə məlumatların ictimaiyyətə açıqlanması, ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi sənədlərinin əlçatan olması və mümkün transsərhəd nəticələrin araşdırılması mühüm şərtlərdir. Ermənistan hakimiyyəti beynəlxalq ekoloji gündəmdə fəal iştirak edirsə, öz ərazisində həyata keçirilən sənaye layihələri ilə bağlı da eyni şəffaflıq və məsuliyyət standartlarına əməl etməlidir.
Zəhərli tullantılar sərhəd tanımır
Ermənistan ərazisində fəaliyyət göstərən mədən müəssisələrinin yaratdığı ekoloji təhlükələr, xüsusilə də tullantıların idarə olunması və transsərhəd çayların mühafizəsi məsələsi Azərbaycan üçün birbaşa əhəmiyyət daşıyır. Mədənçilik zamanı yaranan tullantıların tərkibində ağır metallar və digər təhlükəli maddələr ola bilər. Bu maddələrin su hövzələrinə daxil olması suyun keyfiyyətini pisləşdirə, su canlılarına zərər vura, torpağın münbitliyini azalda və kənd təsərrüfatında istifadə olunan ehtiyatları çirkləndirə bilər. Belə təhlükələrin qarşısını almaq üçün istehsalat tullantıları düzgün idarə edilməli, təmizləyici qurğuların fəaliyyəti təmin olunmalı, suyun keyfiyyəti müntəzəm və müstəqil şəkildə yoxlanılmalıdır.
Su Konvensiyasına “yox!” deyən İrəvan
COP17 ərəfəsində rəsmi İrəvanın etinasız və saymazyana yanaşdığı, məhəl qoymadığı məsələlərdən biri də BMT-nin Sərhəddən Keçən Su Axınlarının və Beynəlxalq Göllərin Mühafizəsi və İstifadəsi Konvensiyasına (Helsinki Konvensiyası) qoşulmamasıdır. Su ehtiyatlarının qorunması və transsərhəd çayların idarə olunması baxımından mühüm beynəlxalq sənəd sayılan bu konvensiya ortaq su hövzələrindən istifadə edən ölkələr arasında əməkdaşlığın hüquqi və praktiki çərçivəsini müəyyənləşdirir. Ermənistan konvensiyaya tərəf olmamaqla yanaşı, qonşu ölkələrlə bu sahədə əməkdaşlıq etməkdən də imtina edir.
Ermənistanın ekoloji riyakarlığı
Biomüxtəlifliyin qorunması üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq təntənəli bəyanatlarla deyil, konkret addımlarla ölçülür. Ermənistanın ev sahibliyi etdiyi COP17-də isə təkcə qlobal ekoloji problemlər deyil, ev sahibi ölkənin özünün yaratdığı suallar da müzakirə olunmalıdır. Əks halda, konfransın məqsədləri ilə real vəziyyət arasında ciddi ziddiyyət yaranacaq. Azərbaycan ərazilərinin işğalı dövründə təbiətə vurulmuş ziyan, mədənçilik fəaliyyəti nəticəsində yaranan çirklənmə, transsərhəd çayların ekoloji vəziyyəti və Arazdəyəndə planlaşdırılan ağır metallurgiya müəssisəsinin mümkün təsirləri diqqətdən kənarda qala bilməz. Bu məsələlər siyasi mülahizələrlə deyil, elmi sübutlar, müstəqil monitorinq və şəffaf hesabatlar əsasında araşdırılmalıdır.
COP17 iştirakçıları, vətəndaş cəmiyyəti təmsilçiləri və beynəlxalq ekoloji təşkilatlar konfransın gedişində bu problemləri gündəmə gətirməli, Ermənistanın ekoloji məsuliyyəti ilə bağlı suallar qaldırmalıdırlar. Təbiətin mühafizəsini özünə prioritet elan edən dövlət ilk növbədə öz ərazisindəki problemlərə açıq yanaşmalı, onların araşdırılmasından yayınmamalıdır.
Ermənistanın ekoloji problemlərinin susqunluqla qarşılanması beynəlxalq tədbirin ikili standartlar meydanına çevrilməsi təhlükəsini yaradır. Təbiəti qorumaq iddiası ilə çıxış edib konkret ekoloji suallardan yayınmaq qəbuledilməzdir. COP17-nin nəticəsi yalnız qəbul edilən sənədlərlə deyil, bütün ölkələrdən eyni məsuliyyətin tələb olunması ilə qiymətləndirilməlidir.
Səxavət HƏMİD
XQ