Ən müəmmalı döyüşün nəticələri indi də müzakirə edilir

1415-ci il oktyabrın 25-də Fransanın şimalında, Azenkur yaxınlığında Orta əsrlər Avropasının ən məşhur döyüşlərindən biri baş verdi. İngiltərə kralı V Henrixin ordusu sayca özündən dəfələrlə üstün olan Fransa qoşunlarını məğlub edərək tarixə hərbi taktikanın ən parlaq nümunələrindən biri kimi düşdü.

Həmin dövrdə İngiltərə ilə Fransa arasında fasilələrlə davam edən Yüzillik müharibə artıq 78-ci ilinə qədəm qoymuşdu. Fransa krallığı xarici düşmənlə mübarizə aparmaqla yanaşı, daxili siyasi böhranla da üz-üzə idi. Kral VI Şarlın psixi xəstəliyi dövlət idarəçiliyini zəiflətmiş, ölkədə hakimiyyət uğrunda mübarizə qızışmışdı. Aristokratik qruplaşmalar — armanyaklar və burqundiyalılar arasındakı qarşıdurma Fransa cəmiyyətini parçalayırdı.

Məhz bu vəziyyətdən istifadə edən İngiltərə kralı V Henrix 1415-ci ildə Normandiyaya qoşun çıxardı. Onun məqsədi Fransadakı ingilis mövqelərini möhkəmləndirmək və taxt-tac üzərində iddialarını güc yolu ilə irəli aparmaq idi. İngilis ordusu Normandiyada hərbi əməliyyatlar keçirdikdən sonra şimala doğru hərəkət etdi.

Fransız qoşunları ingilislərin yolunu kəsmək üçün böyük bir ordu topladılar. Mənbələrdə rəqəmlər fərqlənsə də, Fransa ordusunun sayca üstün olduğu şübhə doğurmur. Fransa qüvvələrinə konnetabl Şarl d’Albre rəhbərlik edirdi.

Lakin say üstünlüyü qələbəyə zəmanət vermədi. Oktyabrın 25-də Azenkur yaxınlığında baş verən döyüşdə Fransa ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı. İngilis oxatanlarının çevikliyi, fransız cəngavərlərinin hərəkət imkanlarını məhdudlaşdıran dar döyüş meydanı və güclü yağışlardan sonra palçığa çevrilmiş torpaq məğlubiyyətin əsas səbəbləri sırasında idi.

Fransız cəngavərlərinin sıx şəkildə irəliləməsi, hücumların lazımi səviyyədə əlaqələndirilməməsi və ingilislərin mövqelərindən səmərəli istifadə etməsi döyüşün taleyini həll etdi. Fransanın hərbi-siyasi elitası ağır itkilər verdi. Konnetabl Şarl d’Albre də döyüşdə öldürüldü.

Azenkur qələbəsi İngiltərəyə Yüzillik müharibədə böyük üstünlük qazandırdı. Bununla belə, Fransa krallığı süqut etmədi və müharibənin gedişində sonradan qüvvələr nisbəti yenidən dəyişdi.

Bəs Fransa belə sarsıdıcı məğlubiyyətdən sonra necə ayaqda qala bildi? İngilislərin qarşısında dayanaraq müharibənin gedişini dəyişən Janna d’Ark həqiqətən də Fransa tarixinin xilaskarı idimi, yoxsa onun obrazı sonrakı dövrlərdə mifləşdirildi?

Bu suallara cavab vermək üçün Azenkur döyüşünün nəticələrinə, Fransa krallığının sonrakı taleyinə və Orleanlı qızın tarixdəki roluna nəzər salmaq lazımdır.

Azenkur döyüşü Fransa üçün təkcə hərbi məğlubiyyət deyildi. Bu, ölkənin siyasi və hərbi elitasına endirilmiş ağır zərbə idi. Döyüşdə çoxsaylı nüfuzlu zadəganlar həlak olmuş, Fransa ordusunun ənənəvi döyüş üsullarının zəif tərəfləri üzə çıxmışdı.

Lakin bir döyüşün nəticəsi bütöv bir dövlətin taleyini həmişəlik müəyyənləşdirmir.

Fransanın müqavimət göstərməsinə imkan verən əsas amillərdən biri ölkənin geniş ərazisi, demoqrafik və iqtisadi potensialı, eləcə də ingilislərin fəth etdikləri torpaqlarda sabit hakimiyyət qurmaqda üzləşdikləri çətinliklər idi. İngiltərə ordusu meydan döyüşlərində böyük qələbələr qazansa da, bütün Fransanı uzun müddət nəzarətdə saxlamaq üçün kifayət qədər hərbi və maliyyə resurslarına malik deyildi.

Üstəlik, Fransadakı daxili qarşıdurmalar zamanla yeni siyasi ittifaqların yaranmasına səbəb oldu. Burqundiya hersoqları ilə Fransa taxt-tacının tərəfdarları arasındakı münasibətlərin dəyişməsi müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərdi.

Azenkurdan sonra ingilislər Fransaya qarşı hərbi əməliyyatlarını davam etdirdilər. 1420-ci ildə bağlanmış Trua müqaviləsi isə Fransa krallığını daha da ağır vəziyyətə saldı. Müqaviləyə əsasən, İngiltərə kralı V Henrix Fransa kralı VI Şarlın qızına evləndi və Fransa taxt-tacının varisi kimi tanındı. Fransa kralının oğlu, gələcək VII Şarl isə varislik hüququndan kənarlaşdırıldı.

Lakin tarix başqa cür inkişaf etdi. V Henrix 1422-ci ildə, VI Şarl isə həmin il vəfat etdi. İngiltərə taxtına hələ körpə olan VI Henrix çıxdı. Fransa taxtına isə özünü kral elan edən VII Şarlın iddiaları davam edirdi.

Beləliklə, Fransa torpaqları üzərində iki hakimiyyət mərkəzi formalaşdı. Müharibənin taleyi artıq təkcə orduların gücündən deyil, siyasi legitimlikdən, müttəfiqlərdən və xalqın müqavimətindən də asılı idi.

JANNA DARK: Tarixin dönüş nöqtəsi 

1429-cu ildə Fransa tarixinin ən məşhur simalarından biri meydana çıxdı. Sonradan Janna d’Ark adı ilə tanınan gənc qız ingilislərə qarşı mübarizədə Fransa ordusuna dəstək verməyə başladı.

Təxminən 17 yaşında olan Janna Tanrının ona Fransanı xilas etmək vəliyyətini verdiyinə inandığını bildirirdi. O, VII Şarlın sarayına gəldi və nəticədə Fransa qoşunlarının Orlean şəhərinin mühasirəsindən xilas edilməsi uğrunda mübarizəyə qoşuldu.

Orleanın mühasirəsi müharibənin mühüm mərhələsi idi. Şəhərin itirilməsi VII Şarlın mövqelərinə ağır zərbə vura bilərdi. Jannanın meydana çıxması isə fransızlar arasında ruh yüksəkliyi yaratdı.

1429-cu ilin mayında Fransa qüvvələri Orlean mühasirəsinin yarılmasına nail oldular. Jannanın bu hadisələrdəki rolu onun adını qısa müddətdə ölkə miqyasında məşhurlaşdırdı.

Lakin Jannanı yalnız mistik qəhrəman kimi təqdim etmək tarixi mənzərəni tam əks etdirmir. Onun fəaliyyəti hərbi əməliyyatlarla yanaşı, siyasi və mənəvi səfərbərlik baxımından da əhəmiyyətli idi. O, VII Şarlın legitimliyini gücləndirir, fransız qoşunlarının və tərəfdarlarının müqavimət iradəsini artırırdı.

Orlean uğrunda uğurlu əməliyyatdan sonra Fransa qüvvələri hücumlarını davam etdirdilər. 1429-cu ilin iyulunda VII Şarl Reyms şəhərində tacqoyma mərasimi keçirdi. Bu hadisə böyük siyasi məna daşıyırdı: Fransa kralı ənənəvi tacqoyma şəhərində öz hakimiyyətini nümayiş etdirərək legitimliyini möhkəmləndirdi.

Beləliklə, Janna Darkın fəaliyyəti Fransa üçün dönüş nöqtəsinə çevrildi. Bununla belə, Yüzillik müharibənin sonrakı gedişini yalnız onun şəxsi qəhrəmanlığı ilə izah etmək olmaz. Fransanın hərbi imkanlarının artması, siyasi ittifaqların dəyişməsi və dövlət idarəçiliyinin güclənməsi də qələbədə mühüm rol oynadı.

Janna Darkın obrazı əsrlər boyu müxtəlif şəkildə təqdim edilib. Bir dövrdə o, dini möcüzənin təcəssümü, başqa bir dövrdə milli azadlıq mübarizəsinin rəmzi, sonrakı əsrlərdə isə Fransanın milli qəhrəmanı kimi qəbul olunub.

Bəs onun haqqında bildiklərimiz nə dərəcədə tarixi faktlara əsaslanır?

Jannanın həyatı barədə mühüm məlumatlar məhkəmə sənədlərindən, şahid ifadələrindən və sonrakı araşdırmalardan əldə edilir. 1431-ci ildə ingilislərin nəzarətində olan Ruan şəhərində keçirilən məhkəmədə o, bidətçilik ittihamı ilə mühakimə olundu və tonqalda yandırıldı. Cəmi bir neçə il əvvəl Fransa kralının tacqoyma mərasimində mühüm rol oynamış gənc qızın belə faciəli aqibətlə üzləşməsi tarixdə dərin iz buraxdı.

1456-cı ildə kilsə məhkəməsi əvvəlki hökmü ləğv edərək Jannanın adını təmizə çıxardı. Əsrlər sonra, 1920-ci ildə isə Katolik kilsəsi onu müqəddəs elan etdi.

Jannanın həyatının dini tərəfi, şəxsi inamı və hərbi hadisələrdəki konkret rolu tarixçilər tərəfindən müxtəlif aspektlərdən araşdırılır. Onun ətrafında formalaşmış qəhrəmanlıq əfsanələri bəzi məqamları sadələşdirsə də, bu, tarixi şəxsiyyətin real rolunu inkar etmir.

Əsas həqiqət budur ki, Janna Fransa krallığının ən ağır dövrlərindən birində ortaya çıxmış, VII Şarlın hakimiyyətinə dəstək vermiş və ölkədə müqavimət əzminin güclənməsinə töhfə göstərmişdi.

Onun əhəmiyyəti təkcə qılınc götürüb döyüş meydanına çıxmasında deyil, məğlubiyyətlər və siyasi parçalanma şəraitində insanları ortaq məqsəd ətrafında birləşdirə bilməsində idi.

Janna d’Arkın 1430-cu ildə burqundiyalılar tərəfindən əsir götürülməsi və 1431-ci ildə edam edilməsi Fransa müqavimətinin sonu olmadı.

1435-ci ildə Fransa kralı ilə Burqundiya hersoqu arasında Arras müqaviləsinin bağlanması siyasi vəziyyəti dəyişdirdi. Bu razılaşma fransızların ən mühüm daxili rəqiblərindən biri ilə qarşıdurmanı zəiflətməyə və ingilislərin mövqelərini tədricən sarsıtmağa imkan verdi.

Sonrakı illərdə Fransa krallığı hərbi idarəçiliyi gücləndirdi, daha nizamlı qoşunların yaradılmasına və artilleriyadan istifadəyə diqqəti artırdı. Bu dəyişikliklər ingilislərin əvvəlki taktiki üstünlüklərini azaltmağa kömək etdi.

Fransa qüvvələri əvvəlcə Normandiyada, daha sonra isə digər ərazilərdə uğurlar qazandılar. 1453-cü ildə Kastilyon döyüşündə fransızların qələbəsi Yüzillik müharibənin əsas hərbi əməliyyatlarını sona çatdırdı. İngiltərə Fransadakı ərazilərinin böyük hissəsini itirdi və yalnız Kale şəhərini öz əlində saxladı.

Beləliklə, Azenkurda qazandıqları möhtəşəm qələbəyə baxmayaraq, ingilislər Fransa krallığını tamamilə fəth edə bilmədilər.

Bu tarixi hadisələr mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur: döyüş meydanında qələbə qazanmaqla müharibənin son məqsədinə çatmaq eyni şey deyil. Davamlı uğur üçün hərbi üstünlükdən əlavə, siyasi birlik, iqtisadi imkanlar, səmərəli idarəçilik və əhalinin dəstəyi də lazımdır.

Azenkur döyüşü İngiltərənin hərbi tarixində böyük qələbə, Fransa üçün isə ağır faciə idi. Ancaq hadisələrin sonrakı inkişafı göstərdi ki, ən sarsıdıcı məğlubiyyət belə dövlətin gələcəyini birdəfəlik müəyyən etmir.

Fransa daxili parçalanmaya, zadəganların itkilərinə və siyasi böhrana baxmayaraq, müqavimət göstərmək imkanlarını qorudu. Janna d’Ark bu mübarizənin ən parlaq simalarından birinə çevrildi. Onun qəhrəmanlıq obrazı zamanla əfsanələrlə zənginləşsə də, Fransa tarixindəki real rolu danılmazdır.

Azenkurdan Kastilyona qədər uzanan yol bir daha sübut etdi ki, tarix yalnız böyük sərkərdələrin və qanlı döyüşlərin salnaməsi deyil. Bu, həm də cəmiyyətlərin böhranlardan çıxmaq, parçalanmanı aradan qaldırmaq və öz gələcəyini yenidən qurmaq qabiliyyətinin hekayəsidir.

KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu