Ermənistanda neft emalı zavodu və: Tehranla İrəvanın əsas məqsədi

20.11.2026

Ayna portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.

İranın Ermənistanda neft emalı zavodu Cənubi Qafqazın enerji balansını dəyişdirə bilər

İran enerji və infrastrukturu uzunmüddətli regional mövcudluq üçün alətlərə çevirərək, Ermənistanla əməkdaşlığı ənənəvi ticarət və iqtisadi münasibətlərdən kənara çıxarmaq niyyətindədir. Tehranın Ermənistanda neft emalı zavodunun tikintisində İranın özəl sektorunun iştirakı ilə bağlı danışıqlarda uğurlu irəliləyiş elan etməsi bu strategiyanın daha bir sübutudur. Lakin bu təşəbbüsün əhəmiyyəti ikitərəfli münasibətlərdən daha da genişlənir. TRIPP nəqliyyat layihəsinin irəliləməsi, dəyişən regional balans və xarici oyunçuların artan rəqabəti fonunda İran Cənubi Qafqazın inkişaf etməkdə olan iqtisadi arxitekturasında mövqeyini gücləndirməyə çalışır.

17 noyabrda İranın neft naziri vəzifəsini icra edən Həmid Bordeh Tehranda Ermənistanın ərazi idarəetmə və infrastruktur naziri David Xudatyanla görüşdə İranın özəl sektorunun Ermənistanda neft emalı zavodunun tikintisində iştirakı ilə bağlı danışıqların uğurlu irəliləyişini elan etdi. Tərəflər həmçinin neft və qaz sektorunda əməkdaşlığın genişləndirilməsi, təbii qaz təchizatı üçün yeni mexanizmlər, mayeləşdirilmiş neft-qaz ixracı və zəruri infrastrukturun inkişafı məsələlərini müzakirə ediblər.

Qeyd etmək vacibdir ki, bu, hələ də danışıqların irəliləməsi məsələsidir, imzalanmış investisiya müqaviləsi və ya layihənin icrasına başlamaq məsələsi deyil. Onun dəyəri, istehsal gücü, maliyyələşdirmə mənbələri və tikinti müddəti ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Buna baxmayaraq, təşəbbüsün özü Tehranın Ermənistanda iqtisadi mövcudluğunu genişləndirmək və yeni qarşılıqlı asılılıq nöqtələri yaratmaq istəyini nümayiş etdirir.

İran üçün Ermənistan istiqaməti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Beynəlxalq sanksiyalar və bir sıra xarici bazarlara məhdud çıxış nəzərə alınmaqla, Tehran coğrafi yaxınlıq və siyasi münasibətlərin alternativ əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasına imkan verdiyi qonşu dövlətlərlə iqtisadi əlaqələrin inkişaf etdirilməsində maraqlıdır. Ermənistan bu baxımdan, vacib tərəfdaşdır: ölkələr bir sərhədi bölüşür, sabit siyasi dialoq saxlayır və artıq enerji əməkdaşlığı üçün mövcud mexanizmlərə malikdir.

Bunlardan biri 2009-cu ildən bəri qüvvədə olan İran təbii qazının Ermənistan elektrik enerjisi ilə dəyişdirilməsi proqramıdır. İran elektrik enerjisi istehsalı üçün qaz tədarük edir və Ermənistan istehsal olunan enerjinin bir hissəsini yenidən ötürür. 2023-cü ildə tərəflər müqaviləni 2030-cu ilə qədər uzadıblar. Tehran indi mövcud modeli genişləndirməyə, onu neft emalı, qaz ticarəti və infrastruktur tikintisi sahələrində əməkdaşlıqla tamamlamağa çalışır.

İrəvan üçün İranla münasibətlərin dərinləşdirilməsi də praqmatik əhəmiyyət kəsb edir. Ermənistan iqtisadiyyatı karbohidrogen idxalından asılıdır və ölkənin enerji sistemi məhdud sayda xarici təchizatçı ilə sıx bağlıdır. Yeni tərəfdaşların meydana çıxması daha çox şaxələndirməyə imkan verir və enerji dayanıqlığını gücləndirir. Bundan əlavə, İran bizneslərinin əsas infrastruktur layihələrində iştirakı kapital, texnologiya və mühəndislik təcrübəsi axını təmin edə bilər.

Lakin iqtisadi komponentin arxasında daha böyük geosiyasi hesablamalar görünür. İran nəqliyyat və ticarət kommunikasiyalarının yeni konfiqurasiyasının yarandığı Cənubi Qafqazdakı dəyişiklikləri yaxından izləyir. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında Ermənistan vasitəsilə nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutan TRIPP layihəsi bu gündəmdə xüsusi yer tutur.

Bu məsələ Tehran üçün fundamental əhəmiyyət kəsb edir. İran ənənəvi olaraq, onun fikrincə, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərdə dəyişikliklərə səbəb ola biləcək və ya regional kommunikasiyalara çıxışını məhdudlaşdıra biləcək hər hansı bir qərara qarşı çıxıb. Eyni zamanda, Azərbaycanla Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi özlüyündə regional ticarət maraqları ilə ziddiyyət təşkil etmir. Tehranın əsas narahatlıqları müəyyən infrastruktur təşəbbüslərinin həyata keçirilməsinin mümkün geosiyasi nəticələri və İran sərhədləri yaxınlığında xarici oyunçuların olması ilə bağlıdır.

Bu vəziyyətdə Ermənistanla iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi İran üçün strateji manevr imkanlarını qorumaq üçün bir yol halına gəlir. Enerji layihələrinin inkişaf etdirilməsi, ticarətin genişləndirilməsi və nəqliyyat infrastrukturunun modernləşdirilməsi Tehrana birbaşa həmsərhəd olan bir ölkədə mövqeyini gücləndirməyə və eyni zamanda, yeni regional proseslərin iştirakçısına çevrilməyə imkan verir.

Enerji danışıqlarının iki ölkə arasında nəqliyyat əməkdaşlığının intensivləşməsi ilə paralel olaraq inkişaf etməsi əhəmiyyətlidir. Noyabr ayında İran və Ermənistan Nurduz sərhəd terminalının tutumunun artırılması, yol marşrutlarının inkişaf etdirilməsi və Araz çayı üzərindən əlavə körpü tikilməsi məsələlərini müzakirə etdilər. Bu, enerji, ticarət və nəqliyyatın bir-birini tamamladığı hərtərəfli bir gündəm yaradır. İran üçün bu, şimal trayektoriyasını gücləndirmək üçün bir fürsətdir.

Ermənistan üçün bu, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, Ermənistan üçün isə İran bazarına və alternativ xarici ticarət yollarına çıxışın genişləndirilməsi demək olardı.

Qaz əməkdaşlığının genişləndirilməsi perspektivi xüsusi diqqətçəkəndir. Mövcud müqavilələr tranzit mexanizmlərinin inkişafı ilə tamamlanarsa, Ermənistan marşrutunun əhəmiyyəti xeyli arta bilər. Bu halda, diqqət artıq yalnız Ermənistanın öz ehtiyaclarının ödənilməsinə deyil, həm də onun ərazisindən daha geniş regional enerji əlaqələri üçün potensial istifadəyə yönəldiləcək.

Lakin bu cür perspektivlər hələ də ciddi texniki və iqtisadi təhlil tələb edir. Mövcud qaz kəmərlərinin tutumunu, infrastrukturun mövcudluğunu, təchizat kommersiya şərtlərini və regional enerji bazarındakı digər iştirakçıların maraqlarını nəzərə almaq lazımdır. Bundan əlavə, Rusiyanın Ermənistanın enerji sektorundakı iştirakı əhəmiyyətli olaraq qalır. Ona görə də, İranla əməkdaşlığın genişləndirilməsi avtomatik olaraq Moskvanın yerini dəyişmək və ya Rusiya təchizatına tam alternativ yaratmaq demək deyil. Əksinə, İrəvan manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışır, Tehran isə özünü əlavə enerji tərəfdaşı kimi təsdiqləməyə çalışır.

Neft emalı zavodunun tikintisi məsələsi özü də eyni dərəcədə mürəkkəbdir. Hər iki tərəfin siyasi maraqları obyektin iqtisadi cəhətdən davamlılığına zəmanət vermir. Bu layihəni həyata keçirmək üçün xammal mənbələrini müəyyən etmək, sabit neft tədarükünü təmin etmək, optimal istehsal gücünü hesablamaq və hazır məhsullar üçün dayanıqlı bazarlar yaratmaq lazımdır.

Əgər İran əsas xammal tədarükçüsü olarsa, etibarlı logistika və maliyyə modeli hazırlanmalıdır. Lakin sanksiya məhdudiyyətləri beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsini, müasir avadanlıqların alınmasını və maliyyə əməliyyatlarının aparılmasını çətinləşdirə bilər. İranın özəl sektorunun iştirakı maliyyələşdirmə və texnoloji dəstək məsələsini qismən həll edə bilər, lakin bütün xarici iqtisadi riskləri aradan qaldırmır.

Ayrı bir məsələ Ermənistan bazarının tutumudur. Daxili tələbat böyük bir neft emalı zavodunun gəlirliliyini təmin etmək üçün kifayət olmaya bilər. Nəticə etibarilə, layihənin kommersiya uğuru Ermənistan xaricində neft məhsullarının mövcudluğundan asılı olacaq. Bu, qaçılmaz olaraq nəqliyyat marşrutlarını, logistika xərclərini və məhsulun rəqabət qabiliyyətini ön plana çıxaracaq. Beləliklə, neft emalı zavodunun iqtisadi dayanıqlığı Cənubi Qafqazın ümumi nəqliyyat konfiqurasiyası ilə birbaşa əlaqəli olacaq.

Bu inkişaflar, ilk növbədə, yeni regional enerji və nəqliyyat sisteminin formalaşması kontekstində vacibdir. Son onilliklər ərzində Bakı regionun əsas enerji və logistika mərkəzlərindən biri kimi ortaya çıxıb. Neft və qaz infrastrukturunun inkişafı, Türkiyə və Avropaya ixrac marşrutları və genişlənmiş nəqliyyat əlaqələri ölkəyə əhəmiyyətli iqtisadi və geosiyasi üstünlüklər qazandırıb.

Ermənistanda yeni neft emalı zavodunun yaradılması potensial olaraq neft məhsullarının emalı və paylanması üçün əlavə bir mərkəz yarada bilər. Lakin bu mərhələdə İran təşəbbüsünü Azərbaycanın maraqlarına birbaşa təhdid kimi görmək hələ tezdir. Layihənin miqyası hələ də məlum deyil və onun kommersiya perspektivləri müzakirə mövzusu olaraq qalır.

Daha əhəmiyyətlisi strateji aspektdir: Tehran Bakı ilə əməkdaşlıq imkanlarını qoruyub saxlayarkən regionda öz iştirakını genişləndirməyə çalışır. Azərbaycan və İran Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin inkişafında, ticarətin genişləndirilməsində və infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsində ortaq maraqlara malikdirlər. Ona görə də, Ermənistan-İran münasibətlərinin gücləndirilməsi mütləq Azərbaycan-İran əlaqələrinin pisləşməsi demək deyil.

Bakı üçün bu çoxvektorlu yanaşmanı nəzərdən keçirmək və yeni təşəbbüsləri yalnız onların siyasi komponenti baxımından deyil, həm də onların spesifik iqtisadi nəticələri prizmasından qiymətləndirmək vacibdir. Cənubi Qafqazda əlavə enerji tutumlarının yaranması regional bazarın müəyyən elementlərini dəyişdirə bilər, eyni zamanda, ticarət və infrastruktur əməkdaşlığı imkanlarını da genişləndirə bilər.

Daha geniş kontekstdə bu inkişaflar müxtəlif regional inkişaf modelləri arasındakı rəqabəti əks etdirir. ABŞ yeni nəqliyyat əlaqələrini təşviq etməkdə və Cənubi Qafqazda mövqeyini gücləndirməkdə maraqlıdır. Rusiya ənənəvi iqtisadi və siyasi təsirini qorumağa çalışır. İran şimaldakı mövqeyinin zəifləməsinə imkan vermək istəmir, Türkiyə və Azərbaycan isə ardıcıl olaraq bir-biri ilə əlaqəli nəqliyyat və enerji infrastrukturunu inkişaf etdirir. Ermənistan isə öz növbəsində dəyişən regional vəziyyətdən investisiya cəlb etmək və xarici iqtisadi əlaqələri genişləndirmək üçün istifadə etməyə çalışır.

Bu konfiqurasiyada enerji uzunmüddətli təsirin əsas alətlərindən birinə çevrilir. Neft emalı zavodlarının tikintisi, qaz tədarükünün genişləndirilməsi və sərhədyanı infrastruktur layihələri ölkələrə təkcə kommersiya üstünlükləri deyil, həm də əlavə siyasi imkanlar təmin edə bilər. Ona görə də İranın Ermənistandakı təşəbbüsü danışıqlar mərhələsində belə diqqətçəkəndir.

Nəticə etibarilə, layihənin perspektivləri siyasi bəyanatlarla deyil, tərəflərin maliyyələşdirmə, xammal, texnoloji avadanlıq və bazarlara çıxış təmin etmək qabiliyyəti ilə müəyyən ediləcək. Tehran və İrəvan bu məqsədlərə nail ola bilsələr, İran Cənubi Qafqazda əlavə iqtisadi dəstək qazanacaq və Ermənistan enerji əlaqələrini şaxələndirmək üçün yeni imkanlar qazanacaq.

Lakin əsas nəticə başqa yerdədir: Cənubi Qafqaz tədricən təkcə nəqliyyat marşrutları üçün deyil, həm də enerji infrastrukturu üçün rəqabət sahəsinə çevrilir. İran Ermənistan vasitəsilə burada mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır, Rusiya ənənəvi təsirini qorumağa çalışır, Qərb oyunçuları yeni kommunikasiya layihələrini təşviq edir və Azərbaycan regional enerji və nəqliyyat mərkəzi kimi rolunu gücləndirir.

Bu şəraitdə Ermənistanda neft emalı zavodunun tikintisi yalnız təcrid olunmuş sənaye layihəsi deyil, həm də Cənubi Qafqazda iqtisadi imkanların yenidən bölüşdürülməsi prosesinin daha geniş bir hissəsinə çevrilə bilər. Tehranın hazırkı danışıqları real investisiyalara və işlək infrastruktura nə dərəcədə uğurla çevirə bilməsi onun Ermənistan yanaşmasının regional balansda yeni bir amilə çevriləcəyini və ya əsasən siyasi təşəbbüs olaraq qalacağını müəyyən edəcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov

Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
Читать полностью