Xalq qazeti saytına istinadən Icma.az xəbər verir.
Bir vaxtlar doğma yurdlarından qovulan insanlar bu gün illərlə həsrətində olduqları evlərinə qayıdırlar. Vaxtilə xarabalığa çevrilmiş kənd və şəhərlərdə indi həyat qaynayır, yeni evlərin qapıları açılır, məktəblərdən uşaq səsləri eşidilir. Bir zamanlar həyatın dayandığı kənd və şəhərlər yenidən nəfəs alır. Qarabağda baş verən bu dəyişikliklər, sadəcə, tikinti və abadlıq işləri deyil. Bu, Azərbaycanın tarixi Zəfərinin torpaqda, həyatda və insan talelərində öz əksini tapmasıdır.
2020-ci ildə qazanılan Zəfər 30 il davam edən işğala son qoydu, Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallıq yaratdı. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi və indi həmin torpaqlarda həyatın yenidən qurulmasına nail olur. Qələbənin əsl gücü yalnız torpaqları azad etməkdə deyil, onları yenidən yaşatmaqda, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanları evlərinə qaytarmaqda və gələcəyə inam yaratmaqdadır.
O da məlumdur ki, Ermənistanın işğalı Qarabağda ağır izlər buraxıb. Vaxtilə abad olan şəhər və kəndlər dağıdılıb, evlər sökülüb, tarixi-mədəni və dini abidələrimizə zərər vurulub, sosial infrastruktur məhv edilib. Bir vaxtlar ailələrin yaşadığı, uşaqların böyüdüyü, insanların zəhmətlə dolandırdığı təsərrüfatların olduğu yerlərdə həyat susub. İndi Azərbaycan həmin torpaqlara yalnız yeni binalar deyil, itirilmiş həyatı qaytarır. Dağıntıların yerində evlər tikilir, yollar çəkilir, məktəblər, xəstəxanalar açılır. Ən başlıcası, illərlə boş qalan yurdlar yenidən öz sakinlərinə qovuşur.
Böyük Qayıdışın əsl mənası da budur. İllərlə doğma evinin həsrətini çəkən insanın öz həyətinə qayıtması, uşaqlarının həmin torpaqda böyüməsi, ailəsinin yenidən doğma mühitdə yaşaması işğalın ağır humanitar nəticələrinin aradan qaldırılmasıdır. Bu qayıdış həm də Azərbaycanın suverenliyinin ən aydın ifadəsidir. Çünki dövlətin gücü onun bayrağının dalğalandığı ərazilərdə insanların təhlükəsiz yaşaması, işləməsi və gələcəyə ümidlə baxması ilə ölçülür.
Böyük Qayıdış 10 şəhər, 3 qəsəbə və 34 kəndi əhatə edir. Bölgədə yaşayan, çalışan və təhsil alan insanların sayı 100 minə çatıb. Bu rəqəmlər statistik məlumatdan daha böyük məna daşıyır. Hər köç karvanı illərlə davam edən ayrılığın sona çatması, hər açılan ev bir ailənin yenidən qurulan ocağı, hər məktəb isə Qarabağda böyüyən yeni nəslin başlanğıcıdır.
Əlbəttə, bu yol asan deyil. İşğaldan qalan mina təhlükəsi hələ də insanların həyatını təhdid edir, ərazilərin təmizlənməsini və quruculuq işlərini çətinləşdirir. Dağıdılmış yaşayış məntəqələrini bərpa etmək, yolları və kommunikasiyaları yenidən qurmaq, sosial obyektləri istifadəyə vermək böyük zəhmət və vaxt tələb edir. Ancaq bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Qarabağda quruculuq dayanmayıb. Hər təmizlənən ərazi, çəkilən yol, tikilən ev qayıdışın qarşısındakı maneələri bir qədər də azaldır.
Bu işlərin miqyası Azərbaycanın üzərinə götürdüyü məsuliyyəti də göstərir.
2020–2026-cı illərdə azad edilmiş ərazilərin bərpasına 25 milyard manatdan artıq vəsait yönəldilib. 2027-ci ilin dövlət büdcəsində isə bu məqsədlə 3 milyard 422 milyon manat nəzərdə tutulub. Bu rəqəmlərin arxasında aydın bir siyasi iradə dayanır: Qarabağ bərpa olunmalı, insanlar doğma yurdlarında rahat yaşamalı və bu torpaqlarda həyat birdəfəlik kök salmalıdır.
Üstəlik, söhbət əvvəlki yaşayış məntəqələrini olduğu kimi bərpa etməkdən getmir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur yeni yolları, müasir infrastrukturu və iqtisadi imkanları ilə yenidən qurulur. Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanları, avtomobil və dəmir yolları, tunellər bölgənin simasını dəyişir. Vaxtilə yolları bağlanan, əlaqələri kəsilən bu ərazilər indi Azərbaycanın iqtisadi və nəqliyyat şəbəkəsinə qovuşur. Yeni yollar təkcə insanları bir-birinə bağlamır, həm də bölgəyə sərmayə, ticarət və turizm üçün imkanlar gətirir.
Bir kəndi və ya şəhəri həqiqətən yaşadan təkcə evlər və yollar deyil. İnsan orada özünü rahat hiss etməlidir. Ağalıda “Smart DOST” məntəqəsinin, Qarabağ Regional DOST Mərkəzinin, Şuşa regional “ASAN xidmət” mərkəzinin fəaliyyəti bu baxımdan mühüm addımlardır. Qarabağ Universitetinin yaradılması, yeni məktəb və tibb müəssisələrinin açılması isə bölgədə həyatın təkcə fiziki deyil, sosial baxımdan da bərpa olunduğunu göstərir.
Ancaq Böyük Qayıdışın uğuru yalnız köçürülən ailələrin sayı ilə ölçülmür. Əsas məsələ insanların qayıtdıqdan sonra orada qalması, özünə iş tapması, gəlir əldə etməsi və uşaqlarının gələcəyini həmin torpaqlarda görməsidir. İnsan doğma yurduna yalnız evinin divarlarına görə deyil, orada yaşamaq və işləmək imkanı olduğuna görə bağlanır. Ağdam Sənaye Parkı, Cəbrayıldakı “Araz Vadisi İqtisadi Zonası”, kənd təsərrüfatı və turizm layihələri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni müəssisələr və iş yerləri Qarabağda iqtisadi həyatın canlanmasına, insanların öz doğma yurdlarında möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Qarabağın dirçəlişi onun təbiətinin və tarixi irsinin qorunmasını da tələb edir. İşğal illərində meşələrə, su ehtiyatlarına və torpaqlara vurulan zərər bu torpaqların yaddaşında ağır izlər buraxıb. İndi dağıdılmış yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, təbiətin də bərpası vacibdir. Çünki Qarabağ yalnız insanların yaşadığı məkan deyil, həm də zəngin təbiəti, meşələri, çayları və tarixi abidələri ilə Azərbaycanın ayrılmaz sərvətidir. Onu gələcək nəsillərə sağlam və qorunmuş vəziyyətdə çatdırmaq da quruculuğun bir hissəsidir.
2027–2030-cu illəri əhatə edən II Dövlət Proqramı Böyük Qayıdışın növbəti mərhələsinə istiqamət verir. İndi əsas diqqət yaşayış məntəqələrinin daha da inkişafına, yeni iş yerlərinin açılmasına, sosial xidmətlərin genişləndirilməsinə və bölgənin iqtisadi imkanlarının hərəkətə gətirilməsinə yönəlir. Məqsəd Qarabağı yalnız bərpa etmək deyil, onu ölkənin ümumi inkişafına töhfə verən güclü bir bölgəyə çevirməkdir.
Beləliklə, Zəfər torpaqları azad etdi, Böyük Qayıdış isə həmin torpaqlara həyatı qaytarır. Bu gün Qarabağda tikilən hər evdə bir ailənin arzusu, açılan hər məktəbdə bir nəslin gələcəyi, yaradılan hər iş yerində yeni həyatın ümidi var. Vaxtilə doğma yurdlarından qovulan insanların indi öz torpaqlarında ev-eşik sahibi olması Azərbaycanın qələbəsinin ən təsirli nəticəsidir. Çünki suverenlik yalnız torpağa sahib olmaq deyil, həmin torpaqda həyatı bərpa etmək, onu qorumaq və gələcək nəsillərə ötürməkdir. Böyük Qayıdış Azərbaycanın Zəfərini məhz belə tamamlayır.
Pünhan ƏFƏNDİYEV
XQ