Gənclik təravətli yetkinlik şəhəri

21.11.2026

Xalq qazeti portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.

Azərbaycanın 2-ci böyük sənaye şəhəri olan Sumqayıtın beynəlxalq miq­yasda şöhrəti ilbəil artmaqdadır. Şair demişkən, “taleyi, arzusu nura boyan­mış” bu zəhmət meydanı, hünər məkanı “Gənclik şəhəri” kimi tanınır və Cə­nubi Qafqazın önəmli şəhərləri sırasında layiqli yerini tutur.

Haqqında əfsanələr dolaşan bu urbanik məkanın rəsmi yaşı 77 olsa da, ilk baxışda qəribə görünən adının etimologiyası uzaq keçmişlərdən soraq verir. Bir ehtimala görə, “Sumqayıt” ismi qədim türk tayfası “suqa” və ya “sunqa”larla bağlıdır, “-it” şəkilçisi isə cəm bildirir. Başqa bir fikir qu­raqlıq yarımsəhra şəraitində axan çayın adı ilə bağlıdır. Mənsəbi olmayan, yarıyoldaca quruyan bu çay, sanki, Xəzərə çatmadan geri qayıtdığına görə “Suqayıt” – “Su qa­yıdan çay” adlanırmış. Burada qədim tunc dövrünə aid nekropolun tapılması eramız­dan əvvəl ərazidə insanların məskunlaşdı­ğına sübutdur. Orta əsrlərdə indiki Sumqa­yıt ərazisindən böyük ticarət yolu keçib. O dövrün səyyahları Sumqayıt çayının hər iki tərəfində yerləşmiş karvansaraların təsviri­ni veriblər. 

Tarixin digər izlərinə gəlincə, Roma sərkərdəsi Pompeyin qoşunu Qafqaz Alba­niyasına yürüş zamanı güclü müqavimətlə qarşılaşdığı üçün Xəzərin sahillərinədək irəliləyə bilməyib və sülh bağlamağa məc­bur olub. İstilaçılar Sumqayıtçayın mən­bəyi olan Qobustan ərazisində üstü latın dilində yazılmış, XII Fulminata legionuna aid bir daş kitabəni yadigar qoyub gediblər. 

Onu da xatırladaq ki, fransız yazıçı Aleksandr Düma “Qafqaz səfəri” adlı sə­yahətnaməsində 1858-ci ildə Qubadan Bakıya gələrkən Sumqayıtın Xəzərsahili ərazisindəki Şah Abbas karvansarasının qalıqlarına söykənmiş çadırlarda gecələ­diyini bildirib. Daha 3 il sonra rəssam Karl Qustav Hippius də Giləzi səmtində­ki həmin karvansaranın rəsmini çəkərək tarixiləşdirib. 1916-cı ildə isə Şollar su kəmərinin tikintisi və burada nasos stan­siyasının istifadəyə verilməsi ilə əlaqə­dar Sumqayıtın hazırkı Hacı Zeynalabdin qəsəbəsi salınaraq tarixi əhəmiyyət qaza­nıb.

Şəhər özü ötən əsrin 30-cu illərindəın salınmağa başlanıb. O vaxt bir neçə sə­naye obyektinin tikintisinə start verilmiş­di, onların ətrafında isə kazarma tipli ba­raklardan ibarət fəhlə qəsəbəsi salınırdı. 1938–1941-ci illərdə burada inşa olunan 1 saylı Sumqayıt İstilik-Elektrik Mərkəzinin (İEM) tikintisi aparılıb və Bakının neft sə­nayesinə ilk elektrik cərəyanı verilib. Sin­tetik kauçuk, boruyayma və kimya zavod­larının bünövrəsi qoyulub. 

Yüksəliş epopeyası 

Hazırda yarım milyona qədər əhalisi olan Sumqayıt şəhər adı aldığı 1949-cu ildən bəri özünün davamlı inkişafı ilə se­çilən bir məkandır. Şəhərin təvəllüdü İkin­ci Dünya müharibəsindən əvvəlki illərə düşə bilərdi. O zaman davanın başlanması ilə burada yarımçıq qalan quruculuq işləri faşizm üzərində qələbədən sonra davam etdirilib. 

Yeri gəlmişkən, bu günlərdə Almani­ya, Macarıstan, Avstriya və Rumıniyanın Azərbaycandakı səfirləri Sumqayıtda yer­ləşən alman əsirləri məzarlığını ziyarət ediblər. Müharibə vaxtı əsir düşərək, müxtəlif səbəblərdən vəfat etmiş əsirlər bu məzarlıqda torpağa tapşırılıblar. Mə­zarlığın qorunması və səliqə-sahmanına diqqət yetirilməsi Azərbaycanın huma­nizm dəyərlərinə və tolerantlıq ənənələrinə sadiqliyinin təzahürüdür. 

Bakının sənaye yönümlü “peyk” şəhəri kimi salınan Sumqayıtda kimya zavodunun ilk məhsulu 1945-ci ildə istehsal edilib. Boruyayma zavodunda ilk məhsul 1952-ci ildə buraxılıb. Ardınca marten sobalarında ilk polad əridilib, alüminium zavodu işə salınıb. Eyni zamanda, elmi-tədqiqat ins­titutları və mədəniyyət mərkəzləri tikilib, şəhər infrastrukturu inkişaf etdirilib. 

Sovet dövründə Sumqayıt 83 millət və etnik qrupun nümayəndələri üçün se­vimli ünvan olduğuna görə beynəlmiləl şəhər kimi tanınmışdı. Burada yaradılmış “Xalqlar dostluğu” abidəsi möhtəşəmliyi ilə seçilir. Bu gün də Sumqayıtda müxtəlif millətləri təmsil edən sakinlər şəhərin inki­şafına töhfələr verirlər. Şəhərdə əsl multi­kultural və tolerant mühit mövcuddur. 

Abidələr şəhəri 

Sumqayıtda çoxsaylı heykəltaraşlıq abidələri var. Onlardan birincisi şəhərin girişində dalğavari şəkildə üst-üstə qo­yulan tikinti bloklarının zirvəsində qanad açmış “Qağayı”dır. Bu abidə durmadan tikilən-qurulan şəhərin rəmzi sayılır. Elə özü də bir abidə sayılan şəhərin memarlıq ab-havasının yeniliyi, landşaft, qranit-mər­mər əsərlərinin ətraf mühitlə üzvi bağlı­lığına və ahəngdar səsləşməsinə mühüm diqqət yetirilib. 

Şəhərdə ulu öndər Heydər Əliyevin, eləcə də Nəriman Nərimanovun, Niza­mi Gəncəvinin, İmadəddin Nəsiminin heykəlləri, Üzeyir Hacıbəylinin royal və orqan borularının simvolik təsviri üzərin­də bürünc barelyefi, Corat qəsəbəsinə sahil səmtindən giriş hissəsi, Hacı Zeynalabdin qəsəbəsində “Kitabi-Dədə Qorqud” das­tanının 1300 illiyinə həsr olunmuş abidə, habelə Cəfər Cabbarlının, Cəlil Məmmədquluzadənin büstləri, möhtəşəm Bayraq dirəyi, məşhur “Göyərçin”, “1941-1945” və “20 Yanvar”, Şəhidlər Xiyabanı memo­rial kompleksindəki “Xocalı”, “Qalib əs­gər” və “Zəfər ağacı” abidələri, igid Vətən oğullarının, əmək qəhrəmanlarının adları­nın barelyeflərlə əbədiləşdirilməsi monu­mentallığa ciddi fikir verildiyini göstərir. 

Sumqayıtın küçə və prospektləri göz oxşayır. Əsas giriş qapısı sayılan “Sülh” prospekti şəhər haqqında ilkin təəssürat yaradır. Buradan sağa dönən yollar mo­dern sənaye zonasına aparır, irəliyə gedən və sola burulan yollarsa qonaqları müasir şəhər gözəlliklərinə qovuşdurur. Bu küçə 4,2 kilometr məsafədə hər 2 tərəfə xey­li genişləndirilib, 100 min kvadratmetr sahəyə yaşıl örtük salınıb, axşamlar əlvan işıq effektləri ecazkar təsir bağışlayır. 

Gənclik şəhərinin memarlıq panora­mına rəng qatan park və xiyabanlar onun təbəssüm cizgiləridir. Nəsimi adına mə­dəniyyət və istirahət parkı, Bulvar kompleksi, Bələdiyyə bağı, “Göyərçin” parkı, Lüdviqshafen xiyabanı gözəl istirahət məkanlarıdır. Bu ilin yazında Şəhərin Ya­şıldərə yaşayış massivində, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Əliyar Əliyevin adını daşıyan küçədə yeni salınmış Bələdiyyə Parkının açılış mərasimi də gerçəkləşib. “Şəhərsalma və Memarlıq İli” ilə əlaqədar tikinti-planlaşdırma məsələlərinin həlli, ilk növbədə, Sumqayıtın estetik gözəlliyini daha da dolğunlaşdırmaq məramı ilə həya­ta keçirilir. 

Hamını heyran qoyan gözəllik 

Sumqayıt Park-Bulvar Kompleksi Madrid və Parisdə keçirilmiş beynəlxalq forumlarda ən yüksək mükafatlara la­yiq görülüb. Həmin tədbirlərdə iştirak etmiş icra hakimiyyəti başçısının 1-ci müavini Teymur Səmədovun dedikləri: 

– Dünyanın 5 qitəsindən nümayəndələ­rin qatıldığı təqdimatlar zamanı cəmi 8 ayda yaradılan və şəhər sakinlərinin ən çox üz tutduğu, sevimli istirahət məkanına çev­rilən bulvarın monitorda əks olunan möh­təşəm görüntüləri tədbir iştirakçılarını hey­rətləndirib. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin möcüzə adlandırdığı Sumqayıt Bulvarının dünyanın diqqət mərkəzinə düşməsi olduqca qürurverici haldır. Şəhə­rimiz son illərdə müasir layihələr əsasında yenidən qurulur və region gözəl turizm məkanlarından birinə çevrilməkdədir. 

Xəzərin ləpədöyənində yaradılan 150 hektarlıq bulvarın uzunluğu 5,2 kilometr­dir. Yayda da, qışda da izdihamlı olur. Xa­rici turistlər Sumqayıt bulvarında gəzməyi xoşlayır, yaxınlıqdakı “göydələn”ləri, on­lar üçün tikilən müasir otelləri bəyənirlər. 

Sumqayıtın yetirməsi olan dostum – alim və şair Rauf Muradov (Qaraişıq) uzun illərdir ki, Böyük Britaniyanın Southampton şəhərində yaşayır. Doğma şəhərə hər səfərində onunla Sumqayıt bulvarına da gəzintiyə çıxırıq. Bu məka­nı çox bəyənir və üzünü Xəzərə tutub: “Üç tərəfim – Azərbaycan, qarşımda dəniz!” – deyir. Ötəndəfəki səfərində Rauf bu barədə təəssüratlarını həvəslə bölüşdü: 

– Şəhərimizin geniş küçə və meydan­ları, yaşıllıq zolaqları ruh oxşayır. Məncə, bulvar çimərliyə birbaşa çıxışının olması ilə qonşu Gürcüstanın Batumisinə çox bən­zəyir. Var olsun bu gözəllikləri yaradanlar! 

Sumqayıtı qurub-yaradanlardan biri – 84 yaşlı Nəsir Kərimov şəhərin inkişa­fının onun gözləri önündə baş verdiyini bildirərək dedi: 

– Mən arzu qanadlarında bu şəhərə gələnlərdənəm. 103 saylı tikinti idarəsində elektriklər briqadasına başçılıq etmişəm. Fəxr edirəm ki, Sumqayıtda iri sənaye müəssisələrinin, yaşayış massivlərinin və şəhər infrastrukturunun inşasında çalışmı­şam. Burada ailə qurub, 9 qız atası olmu­şam. Övladlarımın hamısı Sumqayıtda ya­şayır. Bütün varlığımızla bu gözəl şəhərə bağlıyıq. 

Sumqayıt Bulvarının uşaq əyləncə guşələri, faytonlar, kiçik ölçülü gəzinti avtobusları, avtomobillər, velosipedlər sa­hil boyunca gəzinti zamanı romantik təsir bağışlayır. Bulvardan bir ucu Novxanıya, o biri ucu Beşbarmaq dağına qədər olan panoram göz oxşayır. Buradaki kinoteatr, tennis kortu, futbol meydançaları, yay mu­siqi səhnəsi və ən əsası, axşam düşər-düş­məz sayrışan müasir işıqlandırma sistemi sahil zolağında hər qarış çölün canlanma­sından, sözün əsl mənasında, elin xariqələr yaratmasından soraq verir. Bulvarda Mu­ğam Mərkəzi, ASAN xudmət binası da memarlıq tərzi ilə seçilir. 

Sumqayıtda Heydər Əliyev Mərkəzinin yeni əzəmətli binası, Dövlət Dram Teatrı binasının, Kimyaçılar sarayının yenidən qurulması və qarşısındakı meydanın əsaslı təmiri gözəlliyin təzələnməsi baxımından önəmlidir. Son illərdə Bayraq muzeyi, Şahmat və Uşaq İncəsənət məktəbləri, YAP-ın yeni binası gözəllik ünvanlarının sayını daha da artırıb. O cümlədən şəhərdə yüksək standartlara cavab verən hotellər tikilərək istifadəyə verilib. Bakı kəndləri istiqamətindən Sumqayıta qədər yeni müa­sir avtomobil yolu çəkilib. Şəhərdə abadlıq işlərinin aparılması daimi xarakter daşıyır. Bu və digər obyektlər şəhərin görünüşünə yeni çalar, əlavə gözəllik qatır. Başlıca məram Sumqayıtı daha modern, müasir, zövqoxşayan şəhərə çevirməkdir. 

Özü abad, havası təmiz şəhər 

Sumqayıtı fərqləndirən cəhətlər sıra­sında şəhərin abad və təmiz olması xüsu­si qeyd edilir. Xüsusilə son 10–12 ildə bu sahədə əsl dönüş yaranıb. Yaşıllaşdırma, asfaltlama kimi tədbirləri – küçə səkilərinin qaydaya salınmasını, məhəllə və mikrora­yonların daxili ərazilərinin abadlaşdırılma­sını, yaşayış evlərinin fasadlarının, giriş bloklarının, pilləkən meydançalarının, dam örtüklərinin təmirini, zirzəmilərin qurudul­masını sakinlər razılıqla qarşılayırlar. 

Şəhərdə lift təsərrüfatı intellektu­al idarə olunur. Ciddi nəzarət sayəsində məişət tullantılarının yığılması və zərərsiz­ləşdirilməsi üzrə mütəmadi tədbirlər görü­lür. Şəhərdə kommunal təsərrüfatının mad­di-texniki bazası xeyli gücləndirilib, yeni və müasir texnikalar gətirilib. Bir neçə gün əvvəl icra hakimiyyətində qışa hazırlıq məsələsi ətraflı müzakirə edilib. Qarşıdakı aylarda qar və buzla mübarizə tədbirlərinin operativ, effektiv icrası nəzərdə tutulur. 

Bir vaxtlar Sumqayıtın adı dünyanın ekoloji cəhətdən çirkli şəhərləri sırasında çəkilirdi. Müstəqillik illərində buradakı sənaye müəssisələri əsaslı təmir edilərək təzələnib, yeni modern istehsalatlar yara­dılıb və ətraf mühitə zərərli qazların bu­raxılmasının qarşısı birdəfəlik alınıb. Artıq Sumqayıtın özünəməxsus ekoloji standart­ları formalaşır. Şəhərdə müntəzəm yaşıl­laşdırma işləri aparılır. Son illərdə burada 100 minlərlə yeni ağac əkilib. 20 hektara­dək ərazini əhatə edən parklar, xiyabanlar salınıb və yenidən qurulur. Şəhərdə hər adambaşına düşən 26 kvadratmetr yaşıllıq sahəsinin ikiqat artırılması hədəflənir. Şa­irlər əbəs yerə Sumqayıtı “Xəzərin zümrüd boyunbağısı” adlandırmayıblar. 

Coğrafi relyef baxımından da əlverişli məkan olan Sumqayıtda müasir şəhərsal­ma tələblərinə uyğun imic formalaşır. Re­gionun ən böyük sənaye mərkəzlərindən biri olmaqla bərabər, Sumqayıt artıq pers­pektivli turizm şəhəri adlanmağa da iddi­alıdır. “Şəhərsalma və Memarlıq İli” olan cari ildə burada məqsədyönlü işlər görülür. Ənənələr innovativ yanaşmalarla birləşdi­rilərək davam etdirilir. Rəqəmsal transfor­masiyanın genişləndirilməsi müasir şəhər­salma məsələləri ilə paralel aparılır. 

Bir neçə ay öncə şəhər rəhbərliyinin təş­kilati dəstəyi ilə Sumqayıt Dövlət Univer­sitetində (SDU) “Şəhərsalma və Memarlıq İli”nə həsr olunmuş Respublika Elmi Kon­fransıında yeni şəhərsalma ideyalarının formalaşdığı vurğulanıb. Sumqayıtın tarixi inkişaf yolundan ətraflı bəhs edilərək bildi­rilib ki, şəhər sənaye mərkəzindən müasir və ekoloji baxımdan yenilənmiş urbanistik məkana çevrilməkdədir. 

Dayanıqlı gələcəyin yeni təməlləri 

Prezident İlham Əliyev hər zaman elm, təhsil və gənclərlə bağlı strategiyanı davamlı inkişafın əsası kimi dəyərlən­dirir. Bu baxımdan Sumqayıtın yeganə ali təhsil ocağı olan SDU-nun ölkəmizin qabaqcıl ali təhsil ocaqlarından biri kimi məşhurlaşması fərəh doğurur. Universite­tin elmi bazası, beynəlxalq əməkdaşlığı və müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssis hazırlığı proqramları daim genişlənir. Burada tələbə qəbulunun dinamikası da ilbəil yüksəlir. Əgər ötən il SDU-ya 1659 tələbə qəbul edilmişdisə, bu il həmin rəqəm 2090 olub. Bu artım ölkə üzrə birinciliyi təmin edib. 

Sumqayıt yüksək balla tələbə adı qaza­nan məzunların sayı üzrə də öncüllüyünü qo­ruyur. Abşeron–Xızı Regional Təhsil İdarəsi­nin tabeliyində olan Sumqayıt təhsil sektoru 52 ümumi təhsil, 56 məktəbəqədər və 2 mək­təbdənkənar təhsil müəssisəsi olmaqla cəmi 110 təhsil müəssisəsini əhatə edir. Ötən təd­ris ilində şəhər məktəblərinin XI siniflərini 4 813 şagird bitirib, onlardan 302 nəfəri tam orta təhsil haqqında fərqlənmə attestatına la­yiq görülüb. Respublika Fənn Olimpiadaları­nın final mərhələsində Sumqayıt şagirdləri 5 qızıl, 16 gümüş və 19 bürünc olmaqla, ümu­milikdə 40 medal qazanıblar. 

Bu il ali məktəblərə qəbul imta­hanlarında Təbiət Elmləri Təmayüllü Gimnaziyanın məzunu Samir Tağızadə maksimum – 700 bal toplayıb və ingilis dilində təhsil üzrə Tibb Universitetinə qəbul olunub. Onun ürək sözlərini təq­dim edirik: 

– Yüksək nəticəni qəbul imtahan­larında 2-ci cəhddə qazanmışam. Mən rəsm çəkməyi, kitab oxumağı və filmlərə baxmağı da çox sevirəm. Bu məşğuliyyət hazırlıq prosesində dincəlməyimə və mo­tivasiyamı qorumağıma kömək edib. Tibb Universitetindən sonra xaricdə təhsilimi davam etdirmək və peşəkar neyrocərrah kimi Sumqayıta qayıdıb burada çalışmaq istəyirəm. 

Samirin sinif yoldaşı Aysu Əliyeva qə­bul imtahanında 693,6 balla fərqlənib. Əli Məmmədzadə isə 2-ci mərhələdə 400 balla lider olub. II, III və IV ixtisas qrupları üzrə ölkə səviyyəsində Sumqayıt məktəblərinin məzunları ən yüksək nəticələrlə yenə də önə çıxıblar. Gənclik şəhəri məktəblərinin 237 məzunu 600-dən yuxarı, 91 məzunu isə 650 və daha yüksək bal toplayıb. 

Bəli, Sumqayıt özünün 77 yaşını böyük uğurlarla qarşılayır. Bu münasibətlə ke­çirilən bayram tədbirlərində nailiyyətlərə bir daha nəzər salınır, şəhərin daha sürətli inkişafının perspektivləri müəyyənləşdi­rilir. Sumqayıtın tərəqqi strategiyasında əsas hədəflər yerli sənaye potensialını daha da artıracaq texnologiya və innovasiya mərkəzləri yaratmaq, yaşıl zonaları geniş­ləndirmək, parkların və ictimai məkanların sayını artırmaq, sakinlər və qonaqlar üçün daha cəlbedici bir mühit yaratmaqdır. 

Yeni yaşın mübarək, Sumqayıt!

Əli NƏCƏFXANLI
XQ

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
Читать полностью