Bakivaxti portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.
Yaxın Şərqdə davam edən hərbi-siyasi qarşıdurma artıq yalnız region dövlətlərinin təhlükəsizliyini deyil, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının sabitliyini təhdid edən ciddi böhrana çevrilib.
Xüsusilə Hörmüz boğazı ətrafında baş verən hadisələr beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini yenidən bu strateji su yoluna yönəldib. Tankerlərə qarşı hücumlar, dəniz daşımalarında yaranan təhlükələr və neft bazarındakı qeyri-müəyyənlik göstərir ki, İran ətrafında formalaşmış böhranın nəticələri artıq regional sərhədləri çoxdan aşıb. Hörmüz boğazı dünya enerji ticarətinin ən mühüm keçid məntəqələrindən biridir və burada yaranan istənilən təhlükə qlobal bazarlara birbaşa təsir göstərir. Məsələnin ən narahatedici tərəfi isə odur ki, hərbi qarşıdurmanın davam etməsi təkcə neft ixrac edən ölkələri deyil, enerji idxalından asılı olan dövlətləri də ciddi iqtisadi çətinliklərlə üz-üzə qoya bilər. Beləliklə, Yaxın Şərqdəki hərbi gərginlik getdikcə daha geniş iqtisadi və geosiyasi böhran xarakteri alır.
İran ətrafında yaranmış vəziyyətin diqqətçəkən tərəflərindən biri Tehranın üzləşdiyi hərbi və iqtisadi təzyiqlərin eyni vaxtda artmasıdır. Uzun illər sanksiyalar altında fəaliyyət göstərən İran iqtisadiyyatı hazırkı qarşıdurma şəraitində əlavə problemlərlə üzləşir. Neft ixracının məhdudlaşması, beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarında çətinliklər və xarici ticarət imkanlarının daralması ölkənin iqtisadi dayanıqlığına ciddi təsir göstərə bilər. İran üçün neft gəlirləri dövlət büdcəsinin və valyuta daxilolmalarının mühüm mənbələrindən biri olduğundan bu sahədə yaranan hər bir məhdudiyyət daxili iqtisadi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Digər tərəfdən, hərbi xərclərin artması, infrastrukturun təhlükəsizliyinin təmin olunması və əhalinin sosial ehtiyaclarının qarşılanması əlavə maliyyə resursları tələb edir. Bu isə Tehran rəhbərliyini getdikcə daha çətin seçimlər qarşısında qoyur. Mövcud vəziyyət göstərir ki, hərbi qarşıdurmanın uzanması İran üçün yalnız təhlükəsizlik deyil, həm də uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlıq məsələsidir.
Hörmüz boğazında yaranan təhlükələrin ən ciddi nəticələrindən biri beynəlxalq enerji bazarlarında müşahidə olunan qeyri-sabitlikdir. Neft qiymətlərinin yüksəlməsi ilk baxışda enerji ixrac edən dövlətlərin gəlirlərini artıran amil kimi görünə bilər. Lakin məsələ bununla məhdudlaşmır. Enerji qiymətlərində kəskin artım istehsal xərclərinin yüksəlməsinə, nəqliyyat və logistika xidmətlərinin bahalaşmasına, nəticədə isə dünya üzrə inflyasiya təzyiqlərinin güclənməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə Çin, Hindistan, Yaponiya və Avropa ölkələri üçün enerji təchizatının təhlükəsizliyi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu dövlətlər həm alternativ təchizat mənbələri axtarmağa, həm də mövcud enerji ehtiyatlarından daha ehtiyatla istifadə etməyə məcbur qala bilərlər. Tankerlərin sığorta xərclərinin artması və bəzi gəmiçilik şirkətlərinin riskli marşrutlardan yayınması isə beynəlxalq ticarətin ümumi maya dəyərini yüksəldir. Beləliklə, Hörmüzdə baş verən hərbi hadisələr dünyanın müxtəlif bölgələrində yaşayan milyonlarla insanın gündəlik həyatına qədər təsir göstərə biləcək iqtisadi nəticələr yaradır.
Böhranın digər mühüm istiqaməti Amerika Birləşmiş Ştatlarının regiondakı siyasəti ilə bağlıdır. Vaşinqton üçün əsas məsələlərdən biri İranın hərbi imkanlarının məhdudlaşdırılması, regional tərəfdaşlarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və beynəlxalq dəniz yollarında sərbəst hərəkətin qorunmasıdır. Lakin hərbi təzyiqin artırılması ABŞ üçün də müəyyən risklər yaradır. Uzunmüddətli qarşıdurma əlavə hərbi xərclər, regiondakı Amerika qüvvələrinin təhlükəsizliyi və dünya enerji bazarlarında yaranan qeyri-sabitlik baxımından Vaşinqtonun maraqlarına təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, neft qiymətlərinin yüksəlməsi ABŞ iqtisadiyyatında da istehlak qiymətlərinə və inflyasiya gözləntilərinə təsirsiz ötüşmür. Buna görə də Amerika administrasiyası qarşısında duran əsas məsələlərdən biri hərbi və siyasi təzyiq vasitələri ilə diplomatik həll imkanları arasında tarazlığın tapılmasıdır. İranın mövqeyində dəyişiklik əldə etmək üçün tətbiq olunan təzyiqlərin hansı nəticəni verəcəyi isə qarşıdurmanın gələcək inkişafından və tərəflərin danışıqlara münasibətindən asılı olacaq.
Yaxın Şərqdəki hadisələr regionun digər dövlətlərini də ciddi təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşdirir. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər və digər Körfəz ölkələri üçün enerji infrastrukturunun, limanların və beynəlxalq ticarət yollarının təhlükəsizliyi həyati əhəmiyyət daşıyır. İran ətrafında qarşıdurmanın genişlənməsi bu dövlətlərin iqtisadi maraqlarına birbaşa təhlükə yarada bilər. Xüsusilə enerji obyektlərinə və mülki infrastruktura qarşı mümkün hücumlar regionda investisiya mühitini zəiflədə, beynəlxalq şirkətlərin fəaliyyətini məhdudlaşdıra və yeni təhlükəsizlik tədbirlərini zəruri edə bilər. Digər tərəfdən, Yəməndə husilərin fəaliyyəti və Qırmızı dənizdə gəmiçilik təhlükəsizliyi ilə bağlı problemlər Hörmüz böhranı ilə birlikdə qiymətləndirildikdə daha mürəkkəb mənzərə yaranır. Çünki dünya ticarəti üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan bir neçə dəniz marşrutunda eyni vaxtda təhlükəsizlik risklərinin artması qlobal təchizat zəncirlərini ciddi sınaq qarşısında qoyur. Bu vəziyyət Yaxın Şərqdə sabitliyin təmin olunmasının artıq yalnız regional deyil, beynəlxalq iqtisadi təhlükəsizlik məsələsi olduğunu göstərir.
Bütövlükdə, Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış vəziyyət müasir beynəlxalq münasibətlərdə hərbi təhlükəsizliklə iqtisadi sabitliyin bir-birindən ayrılmaz olduğunu bir daha nümayiş etdirir. İran ətrafında davam edən qarşıdurmanın uzanması tərəflərin hər biri üçün əlavə siyasi, hərbi və iqtisadi xərclər yarada bilər. Ən ciddi təhlükə isə lokal hərbi insidentlərin daha geniş regional qarşıdurmaya çevrilməsi və bunun dünya iqtisadiyyatında uzunmüddətli qeyri-sabitliyə səbəb olmasıdır.
Hazırkı şəraitdə beynəlxalq ictimaiyyət üçün əsas vəzifələrdən biri dəniz yollarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, enerji təchizatında fasilələrin qarşısının alınması və diplomatik mexanizmlərin yenidən işə salınmasıdır. Azərbaycan kimi enerji ixrac edən və beynəlxalq nəqliyyat layihələrində iştirak edən dövlətlər üçün də bu proseslər diqqətlə izlənilməlidir. Çünki qlobal enerji bazarındakı dəyişikliklər ölkəmizin iqtisadi maraqlarına, beynəlxalq ticarət marşrutlarında baş verən proseslər isə regional nəqliyyat imkanlarına təsir göstərə bilər. Hörmüz böhranının gələcək inkişafı bir daha göstərəcək ki, müasir dünyada heç bir regional münaqişənin nəticələri yalnız həmin regionla məhdudlaşmır.
Alim Nəsirov