525.az saytından əldə olunan məlumata görə, Icma.az məlumat yayır.
Əbülfəz QULİYEV
AMEA-nın müxbir üzvü
Klassik Şərq-İslam ədəbiyyatında Xosrov və Şirinin məhəbbət macərası mövzusunu müstəqil romantik məsnəvi şəklində ən yüksək bədii səviyyədə işləyən sənətkar Nizami Gəncəvidir (1141-1209). Nizaminin XII əsrdə (1177-1180) saray üçün yazdığı bu əsər sonrakı əsrlərdə həm fars, həm də türk ədəbiyyatında onlarla şair tərəfindən nəzirə və tərcümə-uyğunlaşdırma janrında yenidən işlənib. Türk ədəbiyyatı tarixində bu süjeti ən kamil poetik və estetik səviyyədə türk dilinə gətirən sənətkar isə XV əsr Anadolu türkcəsinin ustadı Şeyxidir.
Şeyxinin vəfatı səbəbindən yarımçıq qalan və qardaşı oğlu Cəmali tərəfindən tamamlanan bu mühüm əsər dr. Funda Şan tərəfindən Fransa Milli Kitabxanasındakı Paris nüsxəsi (Turc 322) əsas götürülərək yenidən nəşr edilib. Funda Şanın hazırladığı, TDQ nəşriyyatında (2024) nəşr olunmuş1 248 səhifəlik bu nəşr yalnız mətnin oxunuşu deyil, həm də dövrün dil dinamikasını, ədəbi sənətlərini və struktur dəyişikliklərini üzə çıxaran monumental bir tədqiqatdır.
Bu məqalədə Şeyxi mətninin təsisində istifadə olunan elmi-tənqidi üsullar, mətndəki ədəbi obrazlar və mifoloji təlmihlər araşdırılır, əsərin Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" məsnəvisi ilə müqayisəli filoloji təhlili aparılır.
Mətnşünaslıq elminin ən çətin və məsuliyyətli mərhələsi əlyazma nüsxələr arasındakı fərqləri elmi meyarlarla ayıraraq müəllifin qələmindən çıxmış orijinal variantı mümkün qədər dəqiq bərpa etməkdir (tekstoloji tənqid, textual criticism). Funda Şan məhz Paris nüsxəsini (Turc 322) əsas nüsxə kimi seçərkən və mətni təsis edərkən aşağıdakı elmi üsullardan istifadə edib.
Mətn nəşrində eklektik üsulun (müxtəlif nüsxələrdən beytləri seçib süni mətn yaratmaq) əvəzinə, əslinə ən yaxın və dil xüsusiyyətlərinə görə ən etibarlı olan tək bir nüsxəyə sadiq qalmaq müasir mətnşünaslığın əsas tələblərindəndir. Hicri 929 (miladi 1523) tarixinə aid olan Paris nüsxəsi Qədim Anadolu türkcəsindən Osmanlı türkcəsinə keçid dövrünün fonetik və morfoloji xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayan, tam hərəkəli, xəttatlıq baxımından yüksək keyfiyyətli mətndir. Funda Şan, Timurtaşın 1963-cü ildə tətbiq etdiyi eklektik üsulu tənqid edərək bu nüsxəyə sadiq qalıb, lakin mətni digər mühüm nüsxələrlə paralel şəkildə oxuyub.
Mətnin təsisi zamanı Paris nüsxəsindəki şübhəli və ya katib (müstənsix) səhvi olan yerlər British Library-dəki Add. 7906 və Or. 7207 nüsxələri, Miçiqan Universitetindəki nüsxə (M) və Atatürk Kitabxanasındakı nüsxə (MC Yz K 0253) ilə müqayisə edilib. Paris nüsxəsinin ən böyük filoloji üstünlüyü katibin digər nüsxələrdə gördüyü fərqli sözləri mətndən silmədən sətiraltı alternativ variant kimi qeyd etməsidir. Tədqiqatçı bu alternativləri və digər nüsxələrdəki fərqləri hər beytin altında ətraflı qeydlər (dipnotlar) şəklində göstərərək mətni elmi-tənqidi aparatlı nəşr səviyyəsinə yüksəldib.
Əlyazmalarda katibin unutması, mürəkkəbin silinməsi və ya vərəqin cırılması səbəbindən düşmüş hərflər, şəkilçilər və ya sözlər əruz vəzninin (məfailün məfailün fəulün) və cümlənin sintaktik quruluşunun nəzarəti ilə bərpa edilib. Bərpa olunan hissələr elmi-tənqidi nəşr qaydalarına uyğun olaraq kvadrat mötərizə [ ] daxilində göstərilib (məsələn, 21-ci beytdə [na]biyyi[na], 1024-cü beytdə çüni[n] variantları). Vəznin pozulduğu yerlərdə digər hərəkəli nüsxələrə müraciət olunub, qapalı "e" saiti də daxil olmaqla hərəkələr elmi dəqiqliklə bərpa edilib.
Şeyxinin "Xosrov ilə Şirin"i XV əsr türk şeir dilinin bütün bəlağət və ritorika imkanlarını nümayiş etdirən estetik xəzinədir. Müəllif hekayəni nəql edərkən mətni müxtəlif ədəbi məzmunlar, İslam tarixi qissələri və qədim İran mifologiyasından gələn zəngin obrazlarla bəzəyib. Funda Şan bu quruluşları beytbəbeyt təhlil edərək şərhlərini dipnotlarda təqdim edib. Əsərdə klassik şeirin poetik obrazları, mifoloji və tarixi təlmihlər, xalq hikməti, atalar sözləri və deyimlərdən yüksək səviyyədə istifadə edilib, tədqiqatçı bunları geniş şəkildə şərh və təhlil edib (allüziyalar).
Şeyxi Nizaminin ağır fəlsəfi və saray üslubunu türk dilinə uyğunlaşdırarkən mətnə xalq dilinin, dastan mədəniyyətinin və canlı danışıq dilinin mühüm ünsürləri olan atalar sözlərini və deyimləri daxil edib. Bu xüsusiyyət əsərin tərcümə qəlibindən çıxaraq milli xarakter qazanmasını təmin edən ən mühüm poetik yeniliklərdən biridir.
Şeyxinin mətndə yer-yer bu cür atalar sözlərinə müraciət etməsi onun mənsub olduğu cəmiyyətin ortaq yaddaşına, türk təfəkkür sisteminə nə dərəcədə bələd olduğunu göstərir. O, Nizaminin yüksək saray estetikasını türk xalqının bu bədii-fəlsəfi hikmətləri ilə zənginləşdirərək əsəri geniş kütlələrin mənimsəyə biləcəyi milli bir dastan səviyyəsinə yüksəldib. Funda Şanın bu arxaik ifadələri mötərizə daxilində müasir dilə çevirməsi də mətndəki xalq hikmətinin itməməsinə və anlaşılmasına şərait yaradıb.
Şeyxinin "Xosrov ilə Şirin"i Nizami Gəncəvinin fars dilində yazdığı orijinal məsnəvinin sadə tərcüməsi deyil. Şeyxi Nizaminin quruluşunu qoruyarkən əsərə türk dilinin və mədəniyyətinin ruhunu, estetik zövqünü və yaradıcı sənətkar şəxsiyyətini gətirib. Bu iki ustadın əsərləri müqayisə edildikdə mühüm filoloji, poetik və struktur fərqlər üzə çıxır.
Nizami Gəncəvi klassik fars poeziyasının təsvir imkanlarından yararlanaraq çox zəngin bədii bənzətmələrə və mürəkkəb saray üslubuna üstünlük verib. Şeyxi isə Nizaminin bu saray təntənəsini Qədim Anadolu türkcəsinin canlı, xalq danışıq dilinə yaxın, xüsusilə arxaik türk deyimləri və atalar sözləri ilə zənginləşdirilmiş bir quruluş daxilində yenidən qurub. Bu dil fərqi əsərlərin həcmində və beyt sayında da özünü göstərir: nüsxələrə görə dəyişməklə Nizami mətni təxminən 6500-6700 beyt arasında olduğu halda, Funda Şan tərəfindən nəşr edilən Şeyxi mətni 6956 beytdən ibarət daha geniş həcmə malikdir.
Şeyxi Nizaminin hekayə xəttini tamamilə izləyir: Xosrovun Şavur vasitəsilə Şirinin şəklini görməsi, Şirinin Şəbdizə minib qaçması, bulaq başında görüş, Fərhadın Bisütun dağını yarması, Məryəmin vəfatı və aşiqlə məşuqun qovuşması eynidir. Lakin Şeyxi giriş hissəsindəki Tövhid və Münacat bölmələrini xeyli genişləndirib, bu hissələrə fəlsəfi və elmi müstəvidə (Əql-i Küll, Nəfs-i Küll, planetlər və bürclər) dərin təsəvvüfi mənalar yükləyib (ss. 60-108).
Nizami fars ədəbi ənənəsinə uyğun olaraq tövhid, münacat, nət və dövrün hökmdarlarına mədhiyyə hissələrini nisbətən qısa və lakonik saxladığı halda, Şeyxi türk-islam məsnəvi ənənəsinə uyğun olaraq Tövhid, Münacat, Nət və Səbəb-i Təlif bölmələrini dərinləşdirib, Sultan II Murada uzun mədhiyyə əlavə edib.
Əsərin tamamlanması baxımından da fərq vardır. Nizami əsəri bütövlükdə özü yazıb tamamladığı halda, Şeyxi əsəri tamamlamadan vəfat etmiş, bitiş hissəsini qardaşı oğlu Cəmali yazaraq əsəri yarımçıq qalmaqdan xilas etmişdi.
Nizami məsnəvi daxilində hadisələrin gedişini tamamilə məsnəvi vəznində, monoloq formatında davam etdirir. Şeyxinin ən böyük bədii yeniliyi və Nizamidən fərqi məsnəvinin içinə qəzəllər yerləşdirməsidir. Hekayədə aşiqin və məşuqun duyğularının zirvəyə çatdığı yerlərdə (məsələn, Xosrovun bulaq başında Şirini görməsi, Fərhadın Şirinə qəzəli və ya Baribed ilə Negisanın qarşılıqlı nəvazişləri) Şeyxi dərhal məsnəvi daxilində lirik qəzəllər ("Gazel-i münasib-i hal") oxudur (beyt 1040, 1990, 4124, 4298). Bu üsul oxucunu hekayənin monotonluğundan çıxararaq lirik coşqunluğa qərq edir. Belə quruluş fars ədəbiyyatında deyil, türk məsnəvi yaradıcılığında mühüm inkişaf mərhələsidir (sonralar Füzulinin Leyli və Məcnununda da müşahidə olunacaqdır).
Nizaminin orijinalında Fərhad daha çox mühəndis, sənətkar və məhəbbət qurbanı olan ideal saray obrazı kimi təqdim olunduğu halda, Şeyxinin mətnində o, türk təsəvvüf və dərviş mədəniyyətinin təsiri ilə "fəda" və "abdallıq" məqamına ucaldılır, dünya malından tamamilə əl çəkmiş həqiqi dərviş kimi təsvir edilir.
Nizami Gəncəvi Sasani saray həyatını və mədəniyyətini fars dilinin incəlikləri ilə nəql etdiyi halda, Şeyxi bu süjetə türk xalqının məişətini, geyimini və dil mentalitetini gətirib. Şirin və cariyələri ova çıxarkən Şeyxi onları "Türkane geymişler kabayı" (türk üslubunda qaftan geyinmişlər) şəklində təsvir edir (beyt 1546). Eyni zamanda Şeyxi fars dilindəki bəzi mücərrəd ifadələrin yerinə dövrün canlı türkcəsində yaşayan arxaik deyimləri və atalar sözlərini yerləşdirərək mətnin milliliyini artırıb (məsələn, "əlindən gəldiyincə yalvarmaq", "işi bacarmağa tədbir etmək").
Beləliklə, Dr. Funda Şanın Paris nüsxəsini (Turc 322) əsas götürərək hazırladığı 1248 səhifəlik müasir akademik nəşr Şeyxinin "Xosrov ilə Şirin"ini klassik mətnşünaslığın yüksək səviyyəsinə çatdırıb. Mətndə tətbiq edilən kvadrat mötərizə, vəzn nəzarəti və aparatlı elmi-tənqidi üsullar filoloji baxımdan etibarlı mətn bərpasını təmin edib. Şeyxinin mətndə böyük ustalıqla işlətdiyi ədəbi məzmunlar, fars-İran mifologiyasının ünsürləri və İslam tarixi təlmihləri dipnotlarda ətraflı şərh edilib.
Nizami Gəncəvinin orijinal məsnəvisi ilə aparılan müqayisəli təhlil göstərir ki, Şeyxi sadəcə tərcüməçi deyil. O, məsnəviyə lirik qəzəllər daxil etməklə, obrazları türk-islam mədəniyyətinin dərvişlik və igidlik kodları ilə yenidən qurmaqla və dilə milli çalar verməklə orijinaldan seçilən müstəqil bir türk şah əsəri yaradıb. Bu yeni nəşr Şərq-İslam mədəniyyətinin ortaq abidəsini elmi standartlarla gələcək nəsillərə çatdıran mühüm filoloji nailiyyətdir.