İrəvan və Tehran üçün siyasi alət Göy məscid

Tarixi irs geosiyasi sövdələşmə aləti kimi istifadə olunarsa, ən ciddi diplomatik razılaşmalar da həqiqi qarşılıqlı etimadı təmin edə bilməyəcək

Tarixi irs Cənubi Qafqazda siyasi qarşıdurmanın yeni bir alətinə çevrilir. İrəvandakı Göy məscidin mərasim zalına erməni şairi Yeqişe Çarensin adının verilməsi adi bir mədəni təşəbbüsdən çox uzaqdır. Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri və İrəvanın Tehranla strateji tərəfdaşlığı kontekstində bu addım daha ciddi suallar doğurur: regionun tarixi hekayəsini kim formalaşdırır, İran Azərbaycanla mehriban qonşuluq prinsiplərinə nə dərəcədə ardıcıl şəkildə əməl edir və mədəni abidələr niyə siyasi oyunların alətinə çevrilməyə davam edir?

İrəvandakı Göy məscidin mərasim zalına erməni şairi Yeqişe Çarensin adının verilməsi qərarı bir daha göstərir ki, uzunmüddətli sülhün bərqərar edilməsinin zəruriliyi barədə bəyanatlar fonunda belə, tarixi irs Cənubi Qafqazda ən həssas məsələlərdən biri olaraq qalır. Azərbaycan Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi bu təşəbbüsü dini abidənin tarixi kimliyini təhrif etmək cəhdi və Bakı ilə İrəvan arasında sülh və qarşılıqlı etimad mühitinin yaradılması səylərinə qarşı təxribat kimi qiymətləndirib.

Bu reaksiyanın aydın tarixi əsası var. Göy məscid XVIII əsrdə, İrəvan xanlığı dövründə Hüseynəli xanın hakimiyyəti dövründə inşa edilib. Bu, İrəvanda Azərbaycan memarlıq və dini varlığının ən əhəmiyyətli qorunub saxlanılan nümunələrindən biridir. Bu gün abidə müasir Ermənistanda əsrlər boyu davam edən Azərbaycan mədəni irsinin azsaylı maddi xatırlatmalarından biri olaraq qalır.

O səbəbdən, bu inkişafları yalnız Ermənistan cəmiyyətinin görkəmli şəxsiyyətlərinin xatirəsini əbədiləşdirmək hüququ prizmasından qiymətləndirmək olmaz. Yeqişe Çarens erməni ədəbiyyatında mühüm yer tutur. Lakin sual belə bir təşəbbüs üçün düzgün məkanın seçilməməsi ilə bağlıdır. Tarixi mənşəyi İrəvan xanlığı və Azərbaycan mədəni irsi ilə bağlı olan bir məscidin zalı niyə erməni şairinin xatirəsini anmaq üçün istifadə olunur? Tarixi yaddaş siyasətində simvollar rəsmi qərarlardan heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. Məscidin özünün adı dəyişdirilməsə belə, abidənin ayrı-ayrı hissələrinin simvolik məzmununun dəyişdirilməsi onun ictimai qavrayışına tədricən təsir göstərə bilər.

Əsas problem budur: memarlıq quruluşunun qorunması onun tarixi kimliyinin aşınması ilə müşayiət olunmamalıdır. Abidə bərpa edilə, saxlanıla və mədəni məqsədlər üçün istifadə edilə bilər, lakin bunların heç biri onun yaradılması şərtlərini yenidən nəzərdən keçirmək və ya onu yaradan insanların tarixi hekayədən kənarlaşdırılması üçün əsas vermir. Müasir dövlət sərhədləri keçmişi ləğv etmir və ya tarixi irsi yerləşdiyi dövlətin müstəsna mülkiyyətinə çevirmir.

İran amili vəziyyətə xüsusi geosiyasi təcililik qatır. 1995-ci ildə Tehran və İrəvan İranın Göy məscidin bərpasını maliyyələşdirəcəyi barədə razılığa gəldilər. İranın dini abidənin bərpasında iştirakı özü mübahisəsizdir: tarixi quruluşların qorunması bütün regionun maraqlarına uyğundur. Lakin bərpada maliyyə iştirakı ərazinin tarixi kimliyini müəyyən etmək hüququnu əldə etmək demək deyil. Azərbaycan Dövlət Komitəsinin haqlı olaraq vurğuladığı kimi, Göy məscidin kimliyi onun tikildiyi vaxta, İrəvan xanlığının tarixi kontekstinə və şəhərin Azərbaycan mədəniyyəti ilə əlaqəsinə əsasən qiymətləndirilməlidir.

Eyni zamanda, Tehranın hərəkətləri onun regional siyasətinin daha geniş kontekstində nəzərdən keçirilməyə layiqdir. İran üçün Cənubi Qafqaz sadəcə qonşu region deyil, birbaşa strateji maraq dairəsidir. Şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyi, nəqliyyat əlaqələrinin qorunması, regional balans və rəqabət aparan xarici oyunçuların güclənməsinin qarşısının alınması İran xarici siyasətinin vacib komponentləri olaraq qalır. Bu çərçivədə Ermənistan İranın Qafqazla iqtisadi və siyasi əlaqələrini saxladığı və regional proseslərə təsir etmək qabiliyyətini qoruduğu qonşu dövlət kimi xüsusi yer tutur. Ona görə də, İran-Ermənistan əməkdaşlığı yalnız ticarət, enerji və nəqliyyatla məhdudlaşmır. Mədəni və humanitar diplomatiya da ikitərəfli münasibətlərin gücləndirilməsi üçün bir vasitəyə çevrilir. Bu, simvolik əlaqələr yaradır, müəyyən tarixi şərhləri gücləndirir və siyasi yaxınlaşma üçün əlavə əsas yaradır. Bu, özü də beynəlxalq münasibətlərdə geniş yayılmış bir təcrübədir. Problem bu cür əməkdaşlıq üçüncü tərəfin mirasını pozduqda və onun tarixi maraqlarını nəzərə almadıqda ortaya çıxır.

Bu kontekstdə, Tehran üçün haqlı bir sual yaranır: Azərbaycana qarşı mehriban qonşuluq siyasəti Bakının haqlı narahatlığına səbəb olan təşəbbüslərdə iştirakı ilə nə dərəcədə ardıcıl şəkildə uzlaşır? İran dəfələrlə Cənubi Qafqazda sabitliyə və region dövlətlərinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətə olan marağını vurğulayıb. Lakin qonşuya hörmət diplomatik bəyanatlarla məhdudlaşa bilməz. Bu, həmçinin tarixi və mədəni irsinə münasibətində də özünü göstərməlidir. Əgər Tehran həqiqətən tarixi abidələrin qorunmasını müdafiə edirsə, bu prinsip kimin irsini təmsil etməsindən asılı olmayaraq tətbiq olunmalıdır.

Burada daha ciddi bir ziddiyyət də var. İran fars tarixi ənənəsi ilə əlaqəli memarlıq və mədəniyyət abidələrinin qorunmasına əhəmiyyətli dərəcədə diqqət yetirir və mədəni əməkdaşlıqdan regional mövcudluq üçün bir vasitə kimi fəal şəkildə istifadə edir. Lakin bu siyasət Azərbaycan abidələrinin fərqli tarixi kimliyini kifayət qədər nəzərə almadığı təqdirdə uyğunsuzdur. Bərpa üçün maliyyələşdirmə mədəni irsin mənimsənilməsi və ya mənşəyinin dəyişdirilməsi üçün əsas olmamalıdır. Əks halda, humanitar əməkdaşlıq siyasi təsir vasitəsinə çevrilmək riski daşıyır. Mövcud vəziyyət həmçinin Azərbaycan ərazilərinin işğalı hadisələrinə də işarə edir. Dövlət Komitəsi bəyanatında 2019-cu ildə Şuşadakı Yuxarı Gövhər-Ağa məscidində iş üçün İran şirkətinin işə götürülməsini, eləcə də bu məscidin və Ağdamdakı Cümə məscidinin "fars məscidləri" kimi təqdim edilməsini xatırladıb. Agentlik həmçinin işğal olunmuş ərazilərdə qədim məscidlərin və digər ibadət yerlərinin dağıdılmasına və təhqir olunmasına da diqqət çəkib.

Bu nümunələr təkcə Azərbaycanın tarixi yaddaşı kontekstində deyil, həm də mədəni irslə bağlı mübahisənin yalnız abidələrin fiziki vəziyyəti ilə deyil, həm də onların mənşəyinin dəqiq təsviri hüququ ilə bağlı olduğunu nümayiş etdirir. Bina bərpa edilə bilər, lakin onun tarixi təfsiri prosesdə dəyişərsə, başqasının irsinin faktiki olaraq mənimsənilməsi riski var. Ona görə də, memarlıq strukturunun bərpası ilə onun kimliyinin siyasi cəhətdən yenidən şərh edilməsi arasında fərq qoymaq lazımdır. Birincisi tarixi orijinallığın qorunmasını nəzərdə tutur, ikincisi isə rahat siyasi hekayənin formalaşdırılması üçün bir vasitəyə çevrilə bilər.

Bu kontekstdə, mədəni mülkiyyətin qorunması üzrə beynəlxalq öhdəliklər də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni mülkiyyətin qorunmasını təmin edir və 1972-ci il UNESCO Konvensiyası dövlətlərin öz ərazilərində yerləşən mədəni irsi müəyyən etmək, qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək məsuliyyətini müəyyən edir. Bu sənədlər mərasim zalına ad verilməsinin avtomatik olaraq beynəlxalq hüququn pozulması demək deyil. Lakin onlar daha geniş bir prinsipi əks etdirir: ərazisində tarixi abidənin yerləşdiyi dövlət onun qorunmasına cavabdehdir. Bu məsuliyyət təkcə tikilinin fiziki vəziyyətini qorumaqla yanaşı, həm də onun tarixi orijinallığına hörmətlə yanaşmağı da əhatə edir.

Ermənistan üçün mövcud vəziyyət onun siyasi rəhbərliyinin Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmaq zərurəti ilə bağlı öz bəyanatlarını nə dərəcədə ciddi qəbul etdiyinin sınağına çevrilir. Sülh prosesi yalnız danışıqlar, nəqliyyat layihələri və diplomatik sənədlərlə məhdudlaşdırıla bilməz. Bu, tarixi keçmişə yanaşmanın dəyişdirilməsini və qarşı tərəfin mədəni kimliyinə qəsd kimi qəbul etdiyi hərəkətlərdən imtina etməyi tələb edir. Eyni zamanda, qarşılıqlı etimada çağırmaq və qonşu millətin tarixi irsi ilə bağlı məsələlərin həssaslığını görməzdən gəlmək mümkün deyil.

Bundan əlavə, bu cür təşəbbüslər davamlı sülhdə maraqlı tərəflərin işini obyektiv şəkildə çətinləşdirir. Bunlar diplomatik bəyanatların keçmişə münasibətdə real dəyişikliyə çevrilmədiyinə inanan sosial və siyasi qüvvələrin mövqelərini gücləndirir. Nəticədə, hətta yerli mədəni tədbir belə qeyri-mütənasib dərəcədə böyük siyasi əhəmiyyət kəsb edir və cəmiyyətlər arasında daha bir inamsızlıq mənbəyinə çevrilir.

Bu, regional siyasətdə daha geniş bir tendensiyanı əks etdirir. Əvvəlki onilliklərdə Cənubi Qafqazda əsas qarşıdurma ərazi, hərbi balans və xarici siyasət istiqamətləri ətrafında fırlanırdısa, bu gün tarixi yaddaş uğrunda mübarizə getdikcə daha çox nəzərə çarpır. Bu, mədəni layihələr, muzey konsepsiyaları, bərpa təşəbbüsləri, xatirə yerləri və keçmişin ictimai şərhləri vasitəsilə aparılır. Tarixi hekayə üzərində nəzarət, kimin regionun bir hissəsi olduğu, kimin irsinin qorunub saxlanıldığı və müasir siyasətdə hansı tarixi əlaqələrin nəzərə alınmalı olduğu barədə fikirlərin formalaşmasına imkan verir.

Bu vəziyyətdə, Göy məscid dini binadan daha geniş bir əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan üçün bu, İrəvandakı tarixi varlığının maddi sübutudur. Ermənistan üçün bu, öz paytaxtının mərkəzində yerləşən və müasir mədəni məkana inteqrasiya olunmuş bir yerdir. İran üçün bu, İrəvanla humanitar və siyasi qarşılıqlı əlaqənin bir hissəsidir. Lakin bu müasir siyasi kontekstlərin heç biri abidənin orijinal tarixini inkar etmir.

Nəticə etibarilə, sual Ermənistanın milli şəxsiyyətlərini anmaq hüququna malik olub-olmaması deyil, niyə bu məqsədlə fərqli tarixi kimliyə malik bir abidə seçilir və bu cür təşəbbüslərin həyata keçirilməsi zamanı məsələnin Azərbaycan üçün həssaslığı niyə nəzərə alınmır? Erməni mədəniyyətinə hörmət Azərbaycan irsini inkar etməyi tələb etmir, necə ki, Göy məscidin tarixi kimliyini qorumaq Yeqişe Çarensin mədəni əhəmiyyətini inkar etmək demək deyil. Hər iki tərəf tarixi siyasiləşdirməkdən çəkinərsə, bu iki aspekt birlikdə yaxşı mövcud ola bilər.

Tehran üçün bu inkişaflar həm də öz regional siyasətinin ardıcıllığını nəzərdən keçirmək üçün bir səbəb olmalıdır. İrəvanla strateji münasibətləri qorumaq Bakı ilə mehriban qonşuluq hesabına başa gəlməməlidir. İran sabit Cənubi Qafqazda maraqlıdır, lakin mədəni və dini abidələr birtərəfli tarixi hekayələrin formalaşdırılması üçün alətə çevrilərsə, belə bir sabitlik mümkün deyil. Əks təqdirdə, dövlətləri yaxınlaşdırmağı hədəfləyən humanitar təşəbbüslər mövcud ziddiyyətləri daha da şiddətləndirəcək.

Göy məscid yeni tarixi kimlik tələb etmir. Onun mənşəyi İrəvan xanlığı, Azərbaycan memarlıq ənənəsi və bölgənin müsəlman mədəniyyəti ilə bağlıdır. Bu hallar bərpa müqavilələri, xatirə lövhələri və ya siyasi bəyannamələrlə dəyişdirilə bilməz. Tarix tək bir simvolik jestlə yenidən yazılmır, lakin bu cür jestlər keçmişin əlverişsiz fəsillərini silmək üçün ardıcıl siyasətin bir hissəsinə çevrilə bilər.

Məhz ona görə də Bakının reaksiyası tək bir binanın adı ilə bağlı mübahisədən kənara çıxır. Bu, fundamental bir suala aiddir: Ermənistan müasir dövlətinin yerləşdiyi ərazinin tarixi müxtəlifliyini tanımağa və İran bölgədəki bütün xalqların mədəni irsinə eyni münasibət standartlarını qorumağa hazırdırmı? Bu məsələlər həll olunmadığı müddətcə, mehriban qonşuluq və dinc yanaşı yaşama bəyannamələri praktikada ciddi bir sınaqla üzləşəcək.

Hərbi qarşıdurmalar diplomatik razılaşmalarla, siyasi fikir ayrılıqları isə danışıqlarla başa çata bilər. Lakin tarixi yaddaş uğrunda mübarizə daha uzunmüddətlidir: ictimai şüuru formalaşdırır və gələcək nəsillərin qonşularına münasibətini müəyyən edir. Ona görə də, Göy məscid ətrafında baş verənlər kiçik bir mədəni epizod deyil, Cənubi Qafqaz dövlətlərinin qarşılıqlı inkar məntiqindən həqiqi sülhə nə qədər irəliləməyə hazır olduqlarının göstəricisidir. Əgər tarixi irs geosiyasi sövdələşmə aləti kimi istifadə olunmağa davam edərsə, hətta ən ciddi diplomatik razılaşmalar belə həqiqi qarşılıqlı etimadı təmin edə bilməyəcək.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov