IV Karlın ailəsi Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları üzrə Bakı Dövlət Peşə Təhsil mərkəzinin müəllimi, sənətşünas Heydər Məmmədovdur. Müsahibimizlə məşhur ispan rəssamı Fransisko Qoyyanın "IV Karlın ailəsi" əsərindən  danışmışıq.

Fransisko Qoyyanın yaradıcılığı klassisizm və rokoko ənənələrindən başlayaraq tədricən daha sərbəst, realist və emosional ifadə vasitələrinə keçib. O, həm saray və zadəganların portretlərini yaratmış, həm də müharibə, sosial ədalətsizlik, insan faciəsi, qorxu və cəmiyyətin ziddiyyətlərini öz əsərlərində əks etdirmişdir. Buna görə Qoyya ənənəvi saray rəssamlığı ilə müasir dövrün tənqidi və psixoloji sənəti arasında mühüm keçid mərhələsini təmsil edir.

Rəssamın erkən yaradıcılığında "Çətir", "Kənd toyları" və "Kor adamın oyunu" kimi əsərlər mühüm yer tutur. Saray portretləri sahəsində onun "IV Karlın ailəsi", "IV Karl qırmızı geyimdə", "Alba hersoginyası" və "XIII Ferdinandın atlı portreti" əsərləri xüsusilə tanınır. Qoyyanın ən məşhur əsərlərindən biri "1808-ci il 3 mayı" əsəridir. Bu əsərdə İspaniyanın fransız işğalına qarşı mübarizəsi və edam səhnəsi təsvir edilir və rəssam müharibənin insan faciəsini son dərəcə dramatik şəkildə təqdim edir. Onun "1808-ci il 2 mayı" əsəri də həmin tarixi hadisələrə həsr olunmuş mühüm əsərlər sırasındadır.

Rəssamın gec dövr yaradıcılığında "Qara rəsmlər" silsiləsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu silsiləyə daxil olan "Saturn öz oğlunu yeyir", "Kölgələrə qarşı döyüş", "İki qoca", "İt" və "Cadugər şənbəsi" kimi əsərlərdə qaranlıq rənglər, qorxulu obrazlar və dramatik mövzular üstünlük təşkil edir. Bu əsərlər Qoyyanın insan psixologiyasının qaranlıq tərəflərinə marağını və ənənəvi akademik sənətdən nə qədər uzaqlaşdığını göstərir. Onun yaradıcılığı sonrakı dövrlərdə realizm, romantizm, ekspressionizm və modern incəsənətin inkişafına böyük təsir göstərib. Bu səbəbdən Fransisko Qoyya yalnız İspaniya rəssamlığının deyil, Avropa təsviri sənətinin inkişafında dönüş yaradan sənətkarlardan biri hesab olunur.

- "IV Karlın ailəsi" əsərinin yaranma tarixi Qoyya yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- "IV Karlın ailəsi" ispan rəssamı Fransisko Qoyya tərəfindən 1800-cü ildə yaradılmış monumental portret əsəridir. Əsər kətan üzərində yağlı boya ilə işlənib və ölçüləri 280 ? 336 sm-dir. Hazırda əsər İspaniyanın Madrid şəhərində yerləşən Prado muzeyinin kolleksiyasında nümayiş etdirilir.

Əsərin yaradılması XVIII əsrin sonu-XIX əsrin əvvəllərində İspaniya sarayında baş verən mühüm siyasi və sosial dəyişikliklər dövrünə təsadüf edir. Qoyya 1799-cu ildə kral sarayının baş rəssamı təyin edilmişdi. Bundan qısa müddət sonra ona IV Karlın kral ailəsinin ümumi portretini yaratmaq sifarişi verilib. Əsərin hazırlanması 1800-cü ilin yaz və yay aylarında həyata keçirilmişdir. Qoyya sarayın yerləşdiyi Aranjuesdə kral ailəsinin üzvlərinin ayrı-ayrılıqda naturadan ilkin portretlərini hazırlamış, daha sonra isə Madridə qayıdaraq bu təsvirləri böyük kompozisiyada birləşdirib. Prado Muzeyinin məlumatına görə, rəssam mayın ortalarından iyunun sonlarına qədər Aranjuesdə kral ailəsinin üzvləri üçün on ayrı yağlı boya etüdü hazırlamışdır. Bu üsul Qoyyaya böyük qrup portretinin kompozisiyasını əvvəlcədən dəqiq qurmağa imkan verib. Əsərdə kral ailəsinin üzvləri rəsmi saray portretinə uyğun şəkildə yerləşdirilmiş, onların geyimləri, ordenləri, zinət əşyaları və digər atributları sosial və siyasi mövqelərini vurğulayır.

- Əsərin kompozisiya quruluşu necədir?

- Əsər üfüqi formatda qurulub. Fiqurlar demək olar ki, bütün kətanın enini tutur və tamaşaçıya yaxın, ön plana çəkilmiş təsir bağışlayır. Onlar klassik saray portretlərində olduğu kimi uzaqlaşdırılmış və idealizə edilmiş məkanda deyil, bir-birinə yaxın, sıx qruplaşdırılmış şəkildə təqdim olunurlar. Qoyya fiqurları bir xətt üzərində tam simmetrik yerləşdirmək əvəzinə, onların mövqelərində müəyyən ritmik dəyişikliklər yaradıb. Bəzi fiqurlar önə çəkilir, digərləri isə bir qədər arxada yerləşdirilir. Beləliklə, kompozisiya statik saray portreti olmaqla yanaşı, müəyyən daxili hərəkət və vizual dinamika qazanır.

Əsərin əsas kompozisiya mərkəzini Kraliça Mariya Luiza təşkil edir. O, parlaq, zəngin dekorativ geyimi və zinət əşyaları ilə digər fiqurlar arasında dərhal seçilir. Kral IV Karl da kompozisiyanın mərkəzi hissəsində yerləşsə də, kraliçanın fiquru vizual baxımdan daha güclü vurğu yaradır. Prado Muzeyinin məlumatında da kral və kraliçanın kompozisiyanın mərkəzində yerləşdiyi xüsusi qeyd olunur. Kraliçanın mövqeyi əsərdə şaquli kompozisiya oxlarından birini formalaşdırır. Onun başı, bədəni və geyiminin uzun şaquli xətləri tamaşaçının diqqətini kompozisiyanın mərkəzinə yönəldir. Ətrafdakı fiqurların yerləşdirilməsi də müəyyən mənada bu mərkəzi vurğunu gücləndirir.

Kral ailəsinin üzvləri mərkəzi cütlüyün ətrafında iki əsas qrupa bölünür. Sol tərəfdə gələcək kral VII Fernando, onun arxasında infante Karlos Mariya İsidor, kralın bacısı Mariya Xosefa və kimliyi dəqiq müəyyənləşdirilməyən gənc qadın yerləşir. Qoyyanın özü də kompozisiyanın sol arxa hissəsində, böyük kətanın qarşısında təsvir edilmişdir. Sağ tərəfdə isə kralın qardaşı Antonio Paskual, Karlota Xoakina, Parma şahzadəsi Luis de Burbon, Mariya Luiza və qucağında uşağı olan digər ailə üzvləri yerləşdirilib. Beləliklə, mərkəzdə kral ailəsinin əsas üzvləri, kənarlarda isə digər qohumlar yerləşdirilərək mərkəzdən periferiyaya doğru kompozisiya sistemi yaradılıb. Bu qruplaşdırma əsərdə yalnız estetik məqsəd daşımır. Fiqurların yerləşməsi onların saraydakı statusu və ailə daxilindəki mövqeyi ilə də əlaqəlidir.

Qoyya fiqurların hamısını eyni dərinlikdə yerləşdirib. Bəzi şəxslər tamaşaçıya daha yaxın, ön planda dayanır, digərləri isə onların arxasında yerləşdirilir. Bu üsul kompozisiyada məkan dərinliyi yaratmaq üçün istifadə edilmişdir. Məsələn, gələcək VII Fernando və IV Karl ön plana daha çox çıxarılmış, onların arxasında digər ailə üzvləri yerləşdirilib. Bu, yalnız kompozisiyanın vizual balansını deyil, həm də varislik ideyasını vurğulayır. Prado Muzeyinin təhlilində VII Fernandonun sol tərəfdə, gələcək varis kimi xüsusi mövqedə yerləşdirildiyi göstərilir. Bununla yanaşı, əsərdə klassik perspektivli saray interyeri geniş şəkildə nümayiş etdirilmir. Qoyya məkanı müəyyən mənada sıxlaşdırır və fiqurları arxa divara yaxın yerləşdirir. Bu səbəbdən tamaşaçı diqqəti interyerə deyil, birbaşa insan fiqurlarına yönəlir. Əsərin ümumi quruluşunda nisbi simmetriya müşahidə olunur. Mərkəzdə kral və kraliça yerləşir, onların hər iki tərəfində ailə üzvləri qruplaşdırılır. Lakin Qoyya tam riyazi simmetriyadan istifadə etmir.

- Əsərdə rəng həlli necədir?

- Fransisko Qoyyanın "IV Karlın ailəsi" əsərində rəng həlli kompozisiyanın emosional və vizual bütövlüyünün formalaşmasında mühüm rol oynayır. Rəssam rəngləri yalnız fiqurların geyimlərini və zahiri görünüşünü göstərmək məqsədilə deyil, həm də əsərdə mərkəzi vurğuları yaratmaq, fiqurları bir-birindən ayırmaq, məkan dərinliyini ifadə etmək və tamaşaçının diqqətini kompozisiyanın əsas hissələrinə yönəltmək üçün istifadə etmişdir. Əsərin ümumi rəng palitrası nisbətən sakit və tünd tonlar üzərində qurulsa da, ayrı-ayrı fiqurların geyimlərində və aksesuarlarında istifadə edilən parlaq rənglər bu sakitliyi pozaraq kompozisiyaya canlılıq gətirir. Əsərin arxa planında tünd qəhvəyi, boz, qara və torpaq tonları üstünlük təşkil edir. Bu tünd rənglər fiqurların yerləşdiyi ön planı vizual baxımdan daha aydın göstərir və insan obrazlarının kompozisiyada əsas diqqət mərkəzinə çevrilməsinə şərait yaradır. Arxa fondakı tündlük xüsusilə qadınların açıq rəngli geyimləri ilə güclü kontrast yaradır və onların siluetlərini daha ifadəli göstərir. Beləliklə, Qoyya tünd fon ilə açıq geyimlər arasında yaratdığı işıq-rəng kontrastından istifadə etməklə kompozisiyanın əsas fiqurlarını ön plana çıxarır.

Əsərdə ağ və krem rəngləri xüsusilə qadın geyimlərində nəzərə çarpır və bu rənglər kompozisiyanın ən işıqlı sahələrini təşkil edir. Kraliça Mariya Luizanı və digər qadın fiqurlarını əhatə edən açıq tonlar onların obrazlarının vizual əhəmiyyətini artırır. Ağ və krem rənglərin üzərində yerləşdirilən qızılı və gümüşü dekorativ elementlər işığın təsirini daha da gücləndirir və geyimlərin zəngin fakturasını tamaşaçıya göstərir. Bu açıq rənglər həmçinin əsərin tünd fonunda işıq mənbəyi təsiri yaradaraq kompozisiyanın mərkəzi hissəsinə diqqəti cəlb edir. Kraliça Mariya Luizanın geyimində istifadə olunan açıq qızılı, gümüşü, krem və mavi tonların bir-biri ilə əlaqəsi əsərin rəng həllində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun geyimi yalnız dekorativ baxımdan zəngin deyil, həm də kompozisiyanın əsas rəng mərkəzlərindən biridir.

Kişi fiqurlarının geyimlərində isə əsasən qəhvəyi, qara, tünd boz və tünd yaşıl çalarlar üstünlük təşkil edir. Bu rənglər qadınların açıq və parlaq geyimləri ilə qarşılaşdırılaraq kompozisiyada vizual balans yaradır. Kişi geyimlərinin tünd rəngləri fiqurların bədən quruluşunu və konturlarını daha ciddi və monumental göstərir, eyni zamanda qadın fiqurlarının açıq rəngli geyimlərini daha da ön plana çıxarır. Beləliklə, isti və soyuq, açıq və tünd rənglərin qarşılıqlı münasibəti əsərin ümumi rəng harmoniyasının əsasını təşkil edir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Fransisko Qoyyanın "IV Karlın ailəsi" əsəri ilk baxışda İspaniya kral ailəsinin təntənəli portreti təsiri bağışlayır. Lakin əsərə diqqətlə baxdıqda onun yalnız saray ailəsini təqdim etmədiyi, hakimiyyət, saray həyatı, sosial status və insan xarakteri haqqında daha mürəkkəb fikir yaratdığı görünür. Əsərdə kral ailəsi zəngin və dəbdəbəli geyimlərdə, qiymətli zinət əşyaları və ordenlərlə təsvir olunur. Bu detallar onların yüksək sosial mövqeyini, siyasi gücünü və saray statusunu nümayiş etdirir. Lakin Qoyya personajları tamamilə ideallaşdırmır. Onların üz ifadələri, baxışları və fərqli xarakter xüsusiyyətləri tamaşaçıya hakimiyyətin arxasında adi insan simalarının dayandığını hiss etdirir.

Əsərin ən maraqlı tərəflərindən biri IV Karlın və kraliça Mariya Luizanı kompozisiyanın mərkəzində görməyimizdir. Bu yerləşmə onların dövlət və ailə daxilindəki mövqeyini vurğulayır. Bununla yanaşı, kralın obrazı gözlənilən qədər dominant görünmür. Kraliçanın daha parlaq geyimi və kompozisiyadakı mövqeyi onun vizual baxımdan daha güclü görünməsinə səbəb olur. Bu xüsusiyyət əsərə yalnız rəsmi portret kimi deyil, həm də saray daxilindəki münasibətləri müşahidə etməyə imkan verən bədii sənəd kimi yanaşmağa şərait yaradır. Qoyyanın özünü əsərin arxa planında təsvir etməsi də xüsusi məna daşıyır. Rəssam sanki bizə bildirir ki, tarix yalnız hökmdarlar tərəfindən deyil, onları müşahidə edən və təsvir edən sənətkarlar tərəfindən də yaddaşda saxlanılır. O, özünü kompozisiyaya daxil etməklə rəssamın saray həyatındakı mövqeyini və sənətin hakimiyyət qarşısındakı rolunu göstərir.

"IV Karlın ailəsi" bizə göstərir ki, hakimiyyət və zənginlik insanın xarici görünüşünü dəyişə bilər, lakin insanın fərdi xarakterini və gerçək simasını tamamilə gizlədə bilmir. Qoyya sarayın təntənəsini göstərməklə yanaşı, onun daxilindəki insanları müşahidə edir və tamaşaçını görünənlə görünməyən arasındakı fərq haqqında düşünməyə sövq edir. Bu baxımdan əsər yalnız bir dövrün kral ailəsinin portreti deyil, həm də hakimiyyətin, sosial statusun, insan xarakterinin və sənətkarın cəmiyyətdəki mövqeyinin vizual ifadəsidir.

Aytac SAHƏD