Kartoçkasız müharibə: Kreml cibləri qoruyur

21.11.2026

Milli.az saytından alınan məlumata görə, Icma.az bildirir.

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Stalin istehlakı təxminən üç dəfə azaltmışdı, Ruzvelt iri gəlirlərin 94 faizinədək hissəsini alır və krediti faktiki olaraq qadağan etmişdi. Müharibənin beşinci ilini yaşayan Rusiya orduya ÜDM-in dünya müharibələri iştirakçılarından dəfələrlə kiçik payını xərcləyir, normal həyat vitrinini qoruyur və, görünür, həlak olanların sayına görə 1941-1945-ci illərin Amerikasını artıq ötüb

Almaniya ilə müharibənin ikinci günü, 1941-ci il iyunun 23-də sovet hökuməti əmanət kassalarının əmanətçilərinə hesablardan ayda 200 rubldan çox pul çıxarmağı qadağan etdi. Qərarın ifadəsi tərksilahedici dərəcədə səmimi idi: "əhaliyə nağd pul ödənişlərini azaltmaq məqsədilə". Səksən beş il sonra, 2026-cı il sentyabrın 30-da Rusiya hökuməti Dövlət Dumasına 2027-ci il büdcəsini təqdim etdi və orada milli müdafiəyə 17,1 trilyon rubl ayrılıb. Nağd pul çıxarmağa limit yoxdur. Kartoçka da yoxdur. Onların yerinə iri əmanətlərin faiz gəlirinə vergi, xarici marketpleyslərdən alışlara ƏDV, hər bağlamaya 100 rubl rüsum və kommunal tariflərin sürətləndirilmiş indeksasiyası var: 2027-ci ilin iyulundan əvvəlki 8,7 faiz əvəzinə 11 faiz.

Bu iki sənəd arasındakı fərq Putinin müharibəsini Rusiyanı, onun xalqını və mədəniyyətini qorumaq uğrunda döyüş barədə istənilən nitqdən yaxşı izah edir. Kreml 1945-ci ildən bəri Avropada ən qanlı müharibəni aparır, onu isə elə maliyyələşdirir ki, sanki ölkə uzanan orta ağırlıqlı böhran yaşayır. Büdcə dinc həyat illüziyasını qoruyur. Xərclədiyi isə insanlardır.

Heç kimin görmədiyi 7,3 trilyonluq dəlik

Rusiyanın 2026-cı ilin sonuna yaxınlaşdığı rəqəmlər ilk baxışda narahatedici görünür. Maliyyə Nazirliyinin qiymətləndirməsinə görə, federal büdcənin kəsiri ÜDM-in 3,2 faizinə, yəni 7,3 trilyon rubla çatacaq, halbuki büdcə qanunu 1,6 faiz vəd edirdi. Artıq iyulun yekunlarına görə gəlirlərlə xərclər arasındakı fərq 6,455 trilyon rubl təşkil edib - illik plandan 1,7 dəfə çox. Milli Rifah Fondunun likvid hissəsi 2022-ci ilin fevralındakı 8,78 trilyon rubldan 3,9 trilyona qədər kiçilib: bu, hətta cari ilin kəsirini bağlamağa da çatmayacaq. On iki ay ərzində dövlət borcu ÜDM-in 19,9 faizindən 21,7 faizinə qədər artacaq və maliyyə hakimiyyətinin uzun müddət təhlükəsiz sərhəd saydığı 20 faizi aşacaq. 2027-ci ildə borcun xidməti 4,57 trilyon rubla, yəni federal xərclərin təxminən hər onuncu rubluna başa gələcək.

Yaxın çöküş barədə nəticə özünü göstərir. Bu nəticə yanlışdır.

Miqyası Maliyyə Nazirliyinin keçən ilki planları ilə deyil, həqiqi böyük müharibələrlə ölçmək lazımdır. 2027-ci ildə "Milli müdafiə" bəndi üzrə xərclər 17,1 trilyon rubldur - 2026-cı ildəkindən üçdə bir, hələ bir il əvvəl həmin 2027-ci il üçün nəzərdə tutulandan isə 27 faiz çox. Hökumətin öz hesablamasına görə ÜDM-in 19,7 faizini təşkil edəcək 48,8 trilyon rubllaq ümumi xərclər fonunda müdafiə bəndi təxminən ÜDM-in 6,9 faizinə bərabərdir. Milli təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə fəaliyyəti ilə birlikdə güc bloku 21,4 trilyon rubl alacaq - federal büdcənin təxminən 44 faizini və ÜDM-in 8,5-9 faizini. Məxfi sətirləri də nəzərə almağa çalışan müstəqil qiymətləndirmələr eyni tərtibə çıxır: artıq 2026-cı ildə ÜDM-in təxminən 9 faizi.

Müqayisə üçün: ABŞ 1943-1944-cü illərdə müharibəyə ÜDM-in təxminən 37 faizini yönəldirdi, ümumi federal xərclər isə ÜDM-in 44 faizinə çatırdı. Sovet İttifaqı, müxtəlif hesablamalara görə, milli gəlirin yarısından çoxunu cəbhəyə verirdi. Ən səxavətli qiymətləndirmədə belə Rusiyanın hərbi yükü Amerikanınkından dörd dəfə yüngüldür və sovet yükü ilə müqayisəyəgəlməzdir.

Bunun əvəzinə digər sütunda hesab çoxdan amansızlaşıb. 2026-cı ilin oktyabr ayının sonuna olan məlumata görə, həlak olmuş təxminən 285 min rus hərbçisinin adı müəyyən edilib, Rosstatın sızmış ölüm statistikasına əsaslansaq, öldürülənlərin ümumi sayı 450 minə çata bilər. ABŞ İkinci Dünya müharibəsində təxminən 407 min nəfər itirmişdi. Rusiya, görünür, bu həddi artıq keçib - natamam beş il ərzində və bir cəbhədə. Daxili paralellər daha qaranlıqdır: imperiya Napoleonla bütün müharibələrdə, Austerlitsdən Parisin alınmasına qədər, təxminən bu qədər əsgər itirmişdi. Qan tökülməsinə görə ölkə tarixində indiki müharibəni yalnız İkinci Dünya, Birinci Dünya və Vətəndaş müharibələri ötür.

Bu iki sütun - pul və insan həyatı - arasında rejimin siyasi məntiqi yatır.

Pul kisəsi yavaş-yavaş, amma əminliklə incəlir

Müharibənin adi rusiyalıya vurduğu maddi ziyan 2022-ci ilin yazında müxalifət şərhçilərinin proqnozlaşdırdığından xeyli az oldu. Rəsmi ritorika isə onu heç də az olmayan dərəcədə kiçildir. Hakimiyyət əsas yükü biznesin üzərinə keçirməyə çalışır, lakin iqtisadiyyat öz qanunları ilə işləyir: şirkətlərin artan xərcləri istehlakçıya ya qiymət etiketi, ya da rentabelliyin düşməsi vasitəsilə, deməli, maaşlar və çeşid vasitəsilə qayıdır.

Rusiya şirkətlərinin mənfəəti 2023-cü ildəki zirvədən sonra ardıcıl üçüncü ildir ki, azalır. 2025-ci ildən investisiyalar düşür və bu, yaxın perspektivdə mənfəətin bərpasını şübhə altına alır. Əmək haqqı fondu hələlik artır, lakin investisiya və mənfəət olmadan belə artım uzun sürə bilməz. 2026-cı il yanvarın 1-dən ƏDV-nin standart dərəcəsi 20 faizdən 22 faizə qaldırılıb, sadələşdirilmiş sistemdəki kiçik biznes üçün vergidən azadolma həddi aşağı salınıb, utilizasiya və texnoloji rüsumlar isə idxal edilən hər avtomobilə və smartfona gizli vergiyə çevrilib. Rusiyada işləyən Avrasiya İqtisadi İttifaqı ölkələrinin vətəndaşları 2026-cı ildən gəlir vergisini ümumi şkala ilə ödəyirlər. Bank ekvayrinqi və Sürətli Ödənişlər Sistemi vasitəsilə köçürmələr də ƏDV-yə cəlb edilib.

Paralel olaraq büdcənin sosial hissəsi daralır. 2027-ci il layihəsində insan kapitalına, yəni sosial siyasət, səhiyyə və təhsilə birlikdə xərclərin 21 faizi düşür. Güc bloku 44 faiz alır. Sadə hesab: həkimlərə, müəllimlərə və təqaüdçülərə ayrılan hər rubla orduya, polisə, Rosqvardiyaya və xüsusi xidmətlərə iki rubl düşür. Kommunal təsərrüfata federal xərclər 2027-ci ildəki 1,83 trilyon rubldan 2029-cu ildə 1,23 trilyona qədər azalmalıdır.

Bununla belə, rubl pulun əsas xüsusiyyətlərini qoruyur. 2022-2026-cı illərin orta inflyasiyası 2000-2008-ci illərin sürətli bərpa artımı dövründəkindən aşağıdır. Rusiya Bankı 2026-cı il oktyabrın 23-də uçot dərəcəsini 14 faiz səviyyəsində saxlayıb, oktyabrın 19-na illik inflyasiyanı 6,8 faiz, ilin yekununu isə 7,1-7,6 faiz qiymətləndirib. Xoşagəlməzdir, amma fəlakət deyil. M2 pul kütləsi 2022-ci ildə 24,4 faiz, 2023-cü ildə 19,6 faiz, 2024-cü ildə 19,2 faiz, 2025-ci ildə 10,6 faiz artıb, 2026-cı ildə isə illik təxminən 12,8 faiz templə artır. Müharibənin əvvəlindən iqtisadiyyatdakı rublun miqdarı təxminən 2,1 dəfə çoxalıb.

Narahatlıqlar realdır: xarici internet mağazaları və ödəniş sistemləri çıxıb gedib, bir çox süni intellekt xidmətlərinə və yeni kompüter oyunlarına vasitəçilər vasitəsilə qoşulmaq lazım gəlir. Lakin bütün bunlar rəsmi ritorikanın dərəcəsi ilə müqayisəyəgəlməzdir. Müharibəni ekzistensial adlandıran dövlət vətəndaşın cibində vurğulanmış incəliklə davranır.

Bunun nə qədər incə olduğunu anlamaq üçün həqiqətən səfərbər edilmiş iqtisadiyyatın necə göründüyünü xatırlamaq lazımdır.

Stalinin üç piştaxtası: əcnəbilər üçün vitrin, özününkülər üçün növbə

Stalin iqtisadiyyatı komanda iqtisadiyyatı idi: resurslar mərkəzdən direktivlərlə bölüşdürülürdü. Buna baxmayaraq, orada pul dövriyyədə idi, sərbəst qiymətli bazarlar isə heç vaxt yox olmurdu. Şəhər sakini maaşını rublla alır və onu dövlətin təyin etdiyi qiymətlərlə xərcləyirdi. Qosplan hər mal üçün "bazar fondu" - ticarət vasitəsilə vətəndaşlara gedən payı müəyyən edirdi. Pambıq parçalar üçün bu pay 1940-cı ildə 44 faiz, 1942-ci ildə isə cəmi 8 faiz idi.

Müharibə ərəfəsində sovet şəhərlərində üç paralel dünya mövcud idi. Adi dövlət mağazaları malları siyasi mülahizələrlə bazar qiymətlərindən 2-4 dəfə aşağı saxlanılan qiymətlərlə satırdı. Dövriyyənin böyük hissəsi onlardan keçirdi və məhz onlar qıtlıq, növbələr, kasad çeşid və pis keyfiyyət doğururdu, xüsusən paytaxtlardan və prioritet sənaye mərkəzlərindən uzaqda.

İkinci dünya 1932-ci ildə icazə verilmiş kolxoz bazarları idi. O vaxt dövlət NEP dövrünün xüsusi ticarətini artıq məhv etmişdi, öz təchizatı isə milyonlarla insanı aclıqdan ölümlə təhdid edirdi. Şəhərlilər xərclərinin təxminən altıda birini orada qoyurdular. Qiymətlər tənzimlənmirdi, gəlirləri bəyan etmək tələb olunmurdu, vergi isə ticarət yeri üçün rüsumdan ibarət idi. Bunun əvəzinə "möhtəkirlik", muzdlu əmək, faizli borclar və kommersiya icarəsi cinayət qaydasında təqib olunurdu. Qanuni olaraq yalnız şəxsi əşyaları və boş vaxtda öz əlinlə düzəltdiyini satmaq olardı.

Üçüncü dünya kommersiya mağazaları idi - dövriyyəsinə görə ən kiçik, təbliğat baxımından isə ən mühüm. Adi mağazalar kimi dövlətə məxsus olan bu mağazalar malları bazar qiymətlərinə yaxın qiymətlərlə satır və buna görə qıtlıq bilmirdi. Onların Moskva, Leninqrad və müttəfiq respublikaların paytaxtlarındakı vitrinləri sovet bolluğunun burjua bolluğundan geri qalmadığını sübut etməli idi. Ziyarətçilərin əksəriyyəti üçün oraya getmək muzeyə ekskursiyanı xatırladırdı.

Bu konstruksiya 1935-ci ilin yanvarından 1941-ci ilin iyununa qədər, şəhərlərdə kartoçkaların olmadığı "açıq ticarət" adlanan dövrdə mövcud oldu. Böhran o vaxt da yetişirdi. Pis təchiz olunan kiçik şəhərlərin sakinləri geyim və sənaye malları üçün kütləvi şəkildə Moskvaya axışır, növbələri ilə rifah vitrinini korlayırdılar, hakimiyyət isə pasport rejimini sərtləşdirmək, vağzallarda və qatarlarda reydlərlə cavab verirdi. Saxlanılan şəxs ifşa olunmuş möhtəkir kimi QULAQ-a göndərilmək riski ilə üzləşirdi.

Ayda 200 rubl: əmanət kassalarının qapılarını bağladığı gün

Hitler işğalı kövrək tarazlığı bir neçə gün ərzində çökdürdü. Əmanətlərin çıxarılmasına 200 rubl limit artıq iyunun 23-də meydana çıxdı. İstifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiyalar ödənilməyi dayandırıldı və müharibənin sonuna qədər xüsusi əmanətlərə köçürüldü, müharibə dövründə isə ümumiyyətlə məzuniyyət verilmirdi. Hərbçiləri pul təminatlarını əmanət kassalarında saxlamağa təşviq edirdilər: cəbhədə pul lazım deyil, Qələbədən sonra götürərsiniz. Təxminən 30 faizi heç vaxt götürmədi. Bu pullar büdcə gəlirinə keçdi.

Kommersiya mağazaları ləğv edildi və adi mağazalarla birlikdə kartoçkaların alış-veriş məntəqələrinə çevrildi. Kartoçka sistemi Moskva və Leninqradda 1941-ci il iyulun 18-də, bütün iri şəhərlərdə isə noyabrın 1-dən tətbiq olundu. Kartoçka ilə ərzaq pulsuz paylanmırdı, onlar reallıqdan getdikcə uzaqlaşan dondurulmuş müharibəqabağı qiymətlərlə satılırdı. Bazarlar sağ qaldı və rublun inflyasiyası məhz orada əks olundu.

Müharibədən əvvəl dövriyyədə 19 milyard rubl var idi. 1942-ci il yanvarın 1-nə bu rəqəm 35 milyarda, 1945-ci il mayın 1-nə isə 70 milyarda çatdı. Emissiya tempi yalnız 1942-ci ilin yazına qədər fəlakətli idi, bütün 1943-cü il ərzində isə pul kütləsi 25,3 faiz artdı. İndiki Rusiya 2022-ci ildə onu təxminən Stalin SSRİ-sinin 1943-cü ildə artırdığı qədər artırıb, bu gün isə rublu 1944-cü ildəkindən bir az sürətlə çap edir. Fərq başqa yerdədir: sovet adamları malların əsas hissəsini kartoçka ilə alırdılar və onların həyatında pulun əhəmiyyəti xeyli az idi.

Kartoçka həyatla ölüm arasındakı sərhəd idi. Normalar regionlara və kateqoriyalara görə fərqlənirdi, bir çoxlarını daimi aclığa məhkum edirdi, kartoçkanın itirilməsi isə bir qayda olaraq ölüm demək idi. Normaya görə veriləni həmişə almaq mümkün olmurdu. Moskvada ağır sənaye fəhləsinə ayda 2,5 kq ət və 900 qram yağ düşürdü, lakin 1942-ci ilin avqust və sentyabrında moskvalılar nə ət, nə də yağ aldılar. Kəndlilər özlərinin yetişdirdiyi və rekvizisiyalardan gizlədə bildikləri ilə dolanırdılar.

Şəhər sakini pulunun təxminən üçdə birini kartoçkalara xərcləyirdi, üçdə ikisi bazara gedirdi. Natural ifadədə mənzərə əksinə idi: paylayıcı məntəqələrin qiymətləri bazar qiymətlərindən onlarla dəfə aşağı idi və ərzağın əsas kütləsini pay verirdi. 1942-ci ilin aprelinə qədər bazar inflyasiyası ayda ən azı 25 faiz təşkil edirdi, 1942-ci ilin yanvarında isə Mərkəzi Statistika İdarəsinin 47 mal üzrə indeksi təxminən 45 faiz sıçradı. Rubl hətta barterə uduzurdu: çörəyi südə, kartofu duza və ya arağa dəyişirdilər. Dövlət Bankının "1943-cü il üzrə pul dövriyyəsinin vəziyyəti haqqında" daxili analitik arayışına görə, birbaşa mal mübadiləsi 1942-ci ildə kolxoz bazarlarının dövriyyəsinin 21,5 faizini, 1943-cü ildə 15 faizini, 1943-cü ilin ikinci yarısında isə artıq 7,7 faizini təşkil edirdi.

1943-cü ilin yanvarına bazar qiymətləri orta hesabla müharibəqabağı qiymətlərdən 17 dəfə yüksək idi. Sonra geri çəkilmə başladı: qiymətlərin ilk ümumi aşağı düşməsi 1942-ci ilin iyulunda qeydə alındı, 1944-cü ildən isə deflyasiya qaydaya çevrildi. 1944-cü ilin sentyabrında qiymətlər müharibəqabağı səviyyədən 9 dəfə, 1945-ci ildə isə 5,5 dəfə yüksək idi. Orta rəqəmlər şəhərlər arasındakı uçurumu gizlədir. Saratovda artıq 1942-ci ildə un müharibədən əvvəlkindən 90 dəfə, Ufada 30 dəfə baha idi, Moskva, Yaroslavl, Tula, Ryazan, Qorki, Kirov, Sverdlovsk, Çelyabinsk və Novosibirskdə isə bazarda onu bir qayda olaraq heç bir pula almaq mümkün deyildi.

Araq çap dəzgahına qarşı: Qələbənin əslində haqqını kim ödədi

Dondurulmuş qiymətlər siyasətindən Stalin hökuməti bir istisnanı şüurlu şəkildə etdi. Araq 7,5 dəfə bahalaşdı və dövlət inhisarı büdcənin əsas gəlir maddələrindən birinə çevrildi. Adi mağazaların pərakəndə satışında arağın payı 1940-cı ildəki 11,6 faizdən 1944-cü ildə 26,7 faizə yüksəldi.

Ən maraqlısı bundan sonra başlayır. Müharibənin bütün illəri ərzində pul emissiyası dövlətə 50 milyard rubl verdi. Araq, tütün və ətriyyatın qiymətlərinin qaldırılması 45 milyard gətirdi - təxminən bir o qədər. Bütün qeyri-monetar alətlər birlikdə, yəni hərbi vergilər, istiqrazlar, könüllü-məcburi ianələr və tənzimlənən qiymətlərin artımı 170 milyard rubl verdi. Çap dəzgahı hərbi pulun dörddə birindən azını təmin etdi.

Maliyyə xalq komissarı Arseni Zverev və onun aparatı çar, sonra isə sovet rublunun kağıza çevrildiyi Birinci Dünya müharibəsini xatırlayırdı. Məntiq kinli və dəqiq idi: xalq qiymətlərin xaotik sıçrayışından daha tez kartoçkalara və məcburi istiqrazlara dözər. Maaşdan tutulan vergilər və "könüllü" ödənişlər 1940-cı ildəki əmək haqqı fondunun 8,4 faizindən 26,7 faizə qədər artdı. Dövlət Bankının hesabatlarından birinin ifadəsinə görə, maaşların artımı nağd ödənişlərin müvafiq artımını tələb etmədi, çünki tutulmalar artdı.

Bu sabitliyin qiyməti kalorilərlə ölçülürdü. 1942-ci ilin əmtəə dövriyyəsi cari qiymətlərlə müharibəqabağı səviyyənin 45 faizini, sabit qiymətlərlə isə cəmi 35 faizini təşkil etdi: real istehlak təxminən üç dəfə azaldı. Hətta 1945-ci ildə o, müharibəqabağı səviyyənin yalnız 57 faizinə çatırdı, özü də əsas hissəsi yarıac pay vasitəsilə gəlirdi. Bununla belə, sovet rublu zibilə çevrilmədi. Müharibə ərzində pul kütləsi təxminən 3,5 dəfə, bazar qiymətləri isə 5,5 dəfə artdı. Müqayisə üçün, yeni Rusiyada təkcə 1993-cü ildə qiymətlər bundan çox artmışdı.

Səhər beşədək restoranlar: qaliblər üçün Osobtorq

Hərbi məğlubiyyət təhlükəsi geri çəkilən kimi Kreml bolluq vitrininə qayıtdı. 1944-cü il martın 18-də SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 283 nömrəli "Moskva şəhərində elm, texnika, incəsənət və ədəbiyyat işçilərinə, eləcə də Qırmızı Ordunun ali zabit heyətinə xidmət üçün mağaza və restoranların təşkili haqqında" qərarı çıxdı. Osobtorq belə doğuldu.

1944-cü il aprelin 15-dən Moskvada 20 ərzaq mağazası, onlardan 8-i qastronom və 12-si ixtisaslaşdırılmış mağaza, həmçinin 50 restoran açıldı. Bunların arasında "səhər saat 5-ə qədər açıq olan, musiqili və artistlərin estrada çıxışları olan 1-ci dərəcəli 20 gecə restoranı" da var idi. Alimlər, memarlar, yazıçılar, kino işçiləri, musiqiçilər, artistlər, zabitlər və "aviasiya və aviasiya sənayesi işçiləri" üçün hər kateqoriyaya ciddi şəkildə bir restoran ayrıldı. Mayın 15-dən Mərkəzi Univermaq və daha 4 sənaye malları mağazası işə düşdü. Qiymət cədvəlləri qərara qapalı əlavələrlə təsdiqlənirdi.

General, akademik, xalq artisti qalib imperiyada pullu adamlar olmalı və bərabərsizlikdən utanmadan pulunu açıq xərcləməli idi. Maliyyə hesabı təbliğat hesabından az vacib deyildi. Osobtorq mənfəət qazanır və əks halda şəhərdən kəndə, bazarlardakı kolxozçulara axacaq nağd pulu ələ keçirirdi. Stalin dövləti nağd pul yığan hər kəsə şübhə ilə baxır və bir dəfə verilmiş rublları bütün yollarla geri qaytarırdı.

Maaş əvəzinə istiqraz: iyirmi il uzanan lotereya

Pulu sovurmaq üçün ikinci nasos hərbi istiqrazlar oldu. 1942-1945-ci illərdə hər il may aylarında keçirilən kampaniyalar 10, 12, 25 və yenə 25 milyard rubl, cəmi 72 milyard rubl topladı. İstiqrazların əksəriyyəti uduşlu idi: dövlət ildə iki dəfə nominalın 2 faizini ödəyirdi, lakin hər sahibinə deyil, tiraj vasitəsilə. Uduş çıxan istiqraz ödənilib bağlanırdı. Tipik, ən bəxtsiz alıcı pulunu iyirmi ildən sonra nominal dəyərlə, heç bir gəlirsiz almalı idi.

Könüllülük şərti idi. Çox vaxt maaşın bir hissəsini, adətən on ikidə birini, sadəcə istiqrazla verirdilər.

Bu hekayənin epiloqu dərsliklərdə nadir hallarda xatırlanır. 1947-ci ilin dekabrında pul islahatı kartoçkaları ləğv etdi və nağd pulu on köhnə rubla bir yeni rubl hesabı ilə dəyişdi, əvvəlki istiqrazları isə ümumi qayda olaraq üçə bir nisbətində yeni istiqraza konvertasiya etdi. 1957-ci ilin yazında Nikita Xruşşov kütləvi istiqrazlar üzrə ödənişlərin iyirmi il müddətinə dondurulduğunu elan etdi. Ən ac illərdə dövlətə borc vermiş vətəndaşlar Qələbənin haqqını ən azı iki dəfə ödədilər.

94 faizlik vergi və müharibə milyonçuları olmayan ölkə

Müharibə aparan dövlətlərin ən bazar yönümlüsü də heç də yumşaq davranmadı. ABŞ-ın federal xərcləri ÜDM-in 10 faizindən 44 faizinə, pulla isə təxminən on dəfə artdı. Müharibənin ilk üç ilində kəsir 3 milyard dollardan 55 milyard dollara, ÜDM-in 3 faizindən 30 faizinə yüksəldi. 1943-cü ildə 78,6 milyard dollarlıq xərclər 24 milyard dollarlıq gəlirləri 3,2 dəfə üstələdi, dövlət borcu bir ildə 80 faiz artdı. İstiqraz sahiblərinə borc müharibədən əvvəlki ÜDM-in 44 faizindən 1945-ci ilin sonunda 106 faizinə sıçradı.

Franklin Ruzveltin administrasiyası görünməmiş vergi presi ilə cavab verdi. Gəlir vergisinin maksimal dərəcəsi 1941-ci ildə 81 faiz, 1942-1943-cü illərdə 88 faiz, 1944-cü ildən isə ildə 200 min dollardan çox gəlirlər üçün 94 faiz təşkil etdi. Pres orta sinfi də əzdi. 1939-cu ildə gəliri 2500 dollara qədər olan ailəli cütlüklər və 1000 dollara qədər olan subaylar vergidən azad idi, 1944-cü ildə isə vergiyə cəlb edilməyən minimum müvafiq olaraq 1000 və 500 dollara düşdü. Gəlir vergisi ödəməyə borclu olan işçilərin payı 7 faizdən 64 faizə yüksəldi. 1943-cü ildən vergi birbaşa maaşdan tutulmağa başladı və vergi bəyannaməsi varlıların imtiyazından hər amerikalının gündəlik işinə çevrildi.

Nəticə məyusedici idi. Kəsir 1943-cü ildəki ÜDM-in 30,3 faizindən 1944-cü ildə cəmi 22,8 faizinə qədər azaldı. Qalanını istiqrazlar örtürdü: maliyyə naziri Henri Morgentau hərbi istiqrazların satışını milli şouya çevirdi və təxminən 85 milyon amerikalı onlardan təxminən 185 milyard dollarlıq aldı.

W Reqlamenti: nə yüksəlməyin, nə də yıxılmağın mümkün olmadığı Amerika

Ən təəccüblüsü odur ki, bu fiskal fəlakət vitrində demək olar ki, əks olunmadı. Dolların unsiyası 35 dollardan qızıla bağlılığı formal olaraq saxlanıldı, baxmayaraq ki, ölkə daxilində sərbəst dəyişdirmə hələ Böyük Depressiya illərində ləğv edilmişdi, 1944-1945-ci illərdən isə bu hüququ yalnız Bretton-Vuds sazişinin iştirakçısı olan hökumətlər əldə etdi. İstehlak qiymətləri 1942-ci ildə 11 faiz, 1943-cü ildə 6 faiz, sonra isə ildə təxminən 2 faiz artdı. Üç aylıq xəzinə veksellərinin gəlirliliyi bütün müharibə boyu illik 0,375 faizə mıxlanmışdı, uzunmüddətlilərin gəlirliliyi isə 3 faizdən yuxarı deyildi. Marriner Ekklzin rəhbərlik etdiyi FRS Maliyyə Nazirliyi ilə razılaşma əsasında dövlət qiymətli kağızlarını istənilən həcmdə alırdı. Bu rejim Maliyyə Nazirliyi ilə FRS arasında 1951-ci ilin mart sazişinədək davam etdi.

Bu sabitliyin haqqını azadlıqla ödəyirdilər. 1942-ci il yanvarın 30-da qəbul edilmiş Qiymətlərə fövqəladə nəzarət haqqında qanun Qiymətlərin Tənzimlənməsi İdarəsini (OPA) yaratdı. İlk rəhbəri Leon Henderson olan bu idarənin direktoru sənaye mallarına və mənzil kirayəsinə qiymət tavanları qoymaq və qıt mallara kartoçka tətbiq etmək hüququ aldı. 1942-ci ilin mayından hər hansı bir şeyi eyni satıcının martda satdığından baha satmaq qadağan edildi. Payızda nəzarət kənd təsərrüfatı məhsullarına və maaşlara da şamil edildi, maaşların artımı 1941-ci il səviyyəsinə nisbətən 15 faizlə məhdudlaşdırıldı. Əvvəlki qiymətlə keyfiyyəti aşağı salmaq və malı əlavə olaraq zorla sırımaq qadağan idi. Qaydalara riayət olunmasına əsasən evdar qadınlar və təqaüdçülərdən ibarət təxminən 250 min könüllü nəzarət edirdi.

"W Reqlamenti" kreditlə və hissə-hissə ödənişlə ticarəti faktiki olaraq məhv etdi. Məcburi standartlaşdırma yeni növləri və markaları demək olar ki, aradan qaldırdı. Kapitala sabit gəlirlilikdən (5 milyon dollara qədər kapital üçün illik 8 faiz, 200 milyon dollardan yuxarı kapital üçün 5 faiz) və ya 1936-1939-cu illərin orta səviyyəsindən artıq mənfəət "ifrat mənfəət" kimi 1942-ci ildən 90 faiz, 1943-cü ildən isə 95 faiz dərəcə ilə vergiyə cəlb olunurdu. Ordunun təchizatçılarına müqavilələrə yenidən baxılması haqqında qanuna əsasən, komissiya onların heç nəyi pozmadan "həddindən artıq çox" qazandıqlarını müəyyən edərsə, satınalma qiyməti geriyə qüvvəli olaraq aşağı salınırdı. Kapitalın ixracı qadağan idi.

Müflis olmaq varlanmaq qədər çətin idi. Zəmanətli dövlət sifarişi demək olar ki, istənilən müəssisəyə satış bazarı verirdi, riskli layihələr müsadirəyə bərabər vergi səbəbindən mənasını itirirdi, baha borclar faktiki olaraq qadağan idi, ucuz borcu isə heç kim vermirdi. İflaslar tarixi minimuma düşdü. Britaniya da eyni yolla, sadəcə daha sərt gedirdi: ifrat mənfəət vergisi 1940-cı ildə 100 faizə, gəlir vergisinin son həddi 97,5 faizə çatdı, ərzaq kartoçkaları isə yalnız 1954-cü ildə tamamilə ləğv edildi.

1946-cı ildə qiymət nəzarəti götürüləndə Amerikada istehlak qiymətləri bir il ərzində təxminən 18 faiz sıçradı. Boğulmuş inflyasiya heç yerə yox olmur. O, gözləyir.

Amerikalının gözü ilə Moskva: yumurta bir yarım rubla

İki model bir-birinin əksində daha yaxşı görünür. Müharibənin qızğın çağında Moskvada olmuş amerikalı hərbi müxbir Mərkəzi bazarın yaratdığı şoku təsvir edib. Onun sözlərinə görə, oradakı satıcılar "heç bir qiymət tənzimlənməsinə tabe deyil və ala bildikləri qədər tələb edə bilərlər". O, növbədə yer üstündə davaları və bir yumurtaya bir yarım rubl verib elə piştaxtanın yanında onu çiy-çiy içən alıcını görüb. Onun hesablamalarına görə, Moskvanın sərbəst bazarında yumurta ABŞ-dakı kartoçka qiymətindən təxminən 60 dəfə, mal əti 40-50 dəfə, süd isə 150 dəfə baha idi. Barter qadağan idi, lakin bir şüşə arağı açıq şəkildə dörddə bir vedrə kartofa dəyişirdilər və milis qarışmırdı. Amerikada qiymət nəzarətinə hansı dəqiqliklə riayət edilirdisə, Moskvada da növbələri fotoşəkilə çəkmək qadağasına eyni dəqiqliklə riayət olunurdu.

Müharibə illərində ABŞ total nəzarət və sərt sosial təminatlar cəmiyyətinə çevrildi. SSRİ isə hakimiyyətin öz qanunlarının pozulmasına göz yumduğu amansız sağ qalma mübarizəsi meydanına. Hər iki iqtisadiyyat bazarla sosializmin qəribə qarışığı idi və hər ikisi 2026-cı ilin Rusiyasından sonsuz dərəcədə uzaqdır.

40 faizlik kredit və göz önündə ifrat mənfəət: Rusiya heç kimə bənzəmir

Stalin də, Ruzvelt də inflyasiyadan vahimə ilə qorxurdular. Putin də onun təhlükəsini anlayır, lakin ərzaq payı növbəsindən daha çox qorxur. Federal Antiinhisar Xidməti vaxtaşırı satıcıları "əsassız qiymət artımına" görə təqib edir və Amerikanın OPA-sı yanında solğun kölgə kimi görünür.

Bugünkü Rusiyada biznesin ümumi mənfəəti azalsa da, ifrat mənfəəti heç kim gizlətmir. Fiziki şəxslərin müflisləşməsi kütləvi xidmətə çevrilib. İllik 40 faizlə istehlak krediti heç kimi təəccübləndirmir, hökumət isə daxili bazardan ikirəqəmli faizlə borc götürür: 2027-ci ildə daxili borclanmalar 7,7 trilyon rubl həcmində planlaşdırılıb, əvvəlki plandan 2,3 trilyon çox. Vergilər 1940-cı illərdəki kimi artır, lakin onlar Amerikanın ifrat mənfəətə 90 faizlik vergisindən və Stalinin köməkçi təsərrüfatlara boğucu vergilərindən çox uzaqdır.

İndiki maliyyə siyasətinin əsas aləti resursların səfərbərliyi deyil, qaydaların yenidən tənzimlənməsidir. Büdcə qaydası üzrə kəsmə qiyməti bareli 50 dollara endirilir, 2026-cı ildəki 59 dollardan başlayan əvvəlki "pilləkən" ləğv olunur. Qayda üzrə xərclərin məhdudlaşdırılması 2029-cu ilədək ləğv edilib. Maliyyə naziri Anton Siluanov 2027-2029-cu illərdə kəsiri ÜDM-in təxminən 2 faizi səviyyəsində saxlamağı vəd edir, lakin 2026-cı ilin vədi - 1,6 faiz - reallıqdan düz iki dəfə fərqləndi.

Bu konstruksiyadan kimin qazandığı büdcənin strukturundan görünür. Müdafiə müəssisələri sifariş alır, müqavilə ilə xidmət edənlər və onların ailələri isə depressiv regionlardakı mülki maaşlarla müqayisəyəgəlməz ödənişlər. Uduzanlar ƏDV güzəştləri əlindən alınmış kiçik biznes, faizlərindən artıq vergi tutulan əmanətçilər, ümumi kəsirinin 2026-cı ildə təxminən 2 trilyon rubla çatmasına maliyyə nazirinin yol verdiyi regional büdcələr və cəbhə naminə poliklinika xərcləri kəsilmiş pasiyentlərdir.

İllüziya necə bitəcək: 2028-ci ilədək ssenarilər

Müharibə pulu dərhal öldürmür. Hərbi büdcə nə qədər çox tələb edirsə, onu toplamaq bir o qədər çətinləşir: istənilən vergi sisteminin həddi var, ondan sonra dərəcələrin artırılması yığımları artırmır, təsərrüfat həyatı isə kölgəyə çəkilir. Vergi müfəttişlərini, gömrükçüləri, polisləri və hakimləri kütləvi şəkildə ələ almağa və ya qorxutmağa başlayırlar. Buna görə hərbi xərclərin altında əzilən hökumətlərin əksəriyyəti sonda inflyasiya vergisinə və pərdələnmiş müsadirələrə, ən çox da məcburi istiqrazlar formasında, arxalanır. İnflyasiya vergisi rahatdır: dövlətin ödəyicilərin arxasınca qaçmasına ehtiyac yoxdur, pulu ictimaiyyətin gözlədiyindən bir az sürətlə yaratmaq kifayətdir. Bəla ondadır ki, emissiyanın hansı tempində vətəndaşların milli valyutadan qaçmağa başlayacağını heç kim əvvəlcədən bilmir. Bu baş verərsə, hökumət istənilən vergidən daha dağıdıcı tədbirlərə keçir: yad pulla hesablaşmaya görə cəzalandırır, qiymətləri dondurur, sahələri milliləşdirir, sərhədləri bağlayır və regionlar arasında hərəkəti qadağan edir, sonda isə çap dəzgahını tam gücü ilə işə salır.

Rusiya hələlik bu xətdən uzaqdır. 2027-ci il üçün baza ssenarisi sürünən sıxılmadır. Vergilər kiçik addımlarla artır, tariflər inflyasiyadan sürətlə indeksləşdirilir, sosial xərclər real ifadədə azalır, kəsir isə daxili borclanmalarla bağlanır. Mənim proqnozum: büdcəyə qoyulmuş ÜDM-in 2,2 faizi həcmində kəsir 2027-ci ili yaşamayacaq və payıza qədər parametrlərə, 2026-cı ildə olduğu kimi, yenidən yuxarı istiqamətdə baxılacaq.

Stress ssenarisi neftdən başlayır. İqtisadi İnkişaf Nazirliyi 2027-ci il üçün bareli 53 dollar nəzərdə tutur, dövlət bankirləri isə stress variantında 41 dollara yol verirlər. Qiymət 50 dollarlıq yeni kəsmə həddindən aşağı olduqda Milli Rifah Fondu yastıq olmaqdan çıxır: 3,9 trilyon likvid rubl cari kəsirin heç bir ilini də örtməyəcək. O zaman Kreml açıq emissiya ilə Amerika nümunəsində maliyyə repressiyası arasında seçim etməli olacaq - OFZ-lərin banklarda və pensiya fondlarında məcburi yerləşdirilməsi və kapital ixracına sərt təzyiq. Mən ikincisinə mərc edirəm: repressiya inflyasiyadan səssizdir və növbələr yaratmır.

Üçüncü ssenari - qiymət tavanları və ərzaq payı ilə səfərbərlik iqtisadiyyatı - ən az ehtimal olunan olaraq qalır. Qeyd etməyə hazıram: 2028-ci ilin sonuna qədər Rusiyada, neft 45 dollardan aşağı düşsə belə, ölkə miqyasında ərzaq kartoçkaları meydana çıxmayacaq. Rejim artıq göstərib ki, hərbi yoxsulluğun görünən simvoluna razılaşmaqdansa ehtiyatları, sosial xərcləri və regionları qurban verməyə daha hazırdır.

İzahı sadədir. Ali rəhbərlik, görünür, siyasi sabitliyi kövrək hesab edir və təbəələrinin üzərinə 1940-cı illərlə müqayisə edilə bilən yük qoymağa risk etmir. Rejimin sıravi funksionerləri əsasən ona görə sadiq qalırlar ki, hələlik nəzərəçarpan maddi qurbanlar verməli olmurlar. Stalin istehlakı üç dəfə azaltmağa imkan tapa bilirdi, çünki öz ərazisində məhv müharibəsi aparırdı. Ruzvelt iri gəlirlərin 94 faizini ala bilirdi, çünki Pörl-Harbordan sonra Amerika ümumi məqsədə inanırdı. Kremlin legitimliyin nə birinci, nə də ikinci resursu var. Yalnız vitrin qalıb.

Nəticə: dərc edilməyən hesab

Müharibədən sonra sovet hərbçilərinin 30 faizi əmanət kassalarında qoyduqları pul təminatının arxasınca heç vaxt gəlmədi. Xəzinə bu pulları səssizcə gəlirə yazdı. Stalin dövləti amansız idi, amma mühasibat aparırdı: neçə rubl götürdüyünü və nə qədər araq satdığını dəqiq bilirdi.

İndiki hakimiyyət bilməməyi və göstərməməyi üstün tutur. Faktiki hərbi xərclər 2022-ci ildən məxfiləşdirilib. Həlak olanların sayı 2022-ci ilin payızından rəsmi olaraq açıqlanmır, onu nekroloqlar və sızmalar əsasında bərpa edirlər. 2026-cı ilin rusiyalısı 40 faizlə kredit götürə, müflisləşmə rəsmiləşdirə, vasitəçi vasitəsilə yeni video oyun ala və bahalaşmış kommunal xidmətlərdən şikayət edə bilər. Bu müharibənin ona rublla və insan həyatı ilə neçəyə başa gəldiyini açıq dövlət sənədlərindən öyrənə bilməz.

Stalin dirilərdən pul alırdı. Putin sistemi dirilərə pullarını saxlayır, dirilərin özlərini isə alır.

Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
Читать полностью