Icma.az, Sia Az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.
...SİA aydınlıq gətirir: bilənlər bilir, bilməyənlər üçün deyim ki, krionika insanları və heyvanları gələcəkdə diriltmək və lazım gələrsə, müalicə etmək ümidi ilə dərin donma vəziyyətində saxlamaq texnologiyasıdır.
...Beləliklə, həyatı dayandırmaq, yüz il donmaq və gələcəkdə oyanmaq elmi fantastika filminin süjet xəttinə bənzəyir. Amma təbiətdə oxşar bir şey artıq baş verir: bəzi qurbağalar qismən donmadan sağ çıxa bilir və istiliyin qayıtması ilə yenidən həyata qayıdırlar.
İnsanlar hələ bu hiyləni yerinə yetirə bilmirlər. Elə buna görə də elm adamları həddindən artıq soyuma zamanı hüceyrələrə nə baş verdiyini və bədəni dönməz zərər vermədən necə qorumağın mümkün olub-olmadığını anlamağa çalışırlar. Dərin donma zamanı bədəndə nə baş verir, müntəzəm dondurma niyə hüceyrələri məhv edir və bir gün insanların onilliklərdən sonra həqiqətən "oyanması" üçün hansı texnologiyalardan istifadə olunur.
Beləliklə, Rusiya telekanallarından birində izlənilən verilişdə bu və digər suallarla bağlı danışılanları Sizin də diqqətinizə çatdırıram...
İnsan həyatını dayandırmaq mümkündürmü?
Deməli, iddialara görə aşağı temperatur bəşəriyyətin ölməzliyə nail olmaq üçün istifadə etdiyi açarlardan biridir.
İnsanlar müxtəlif səbəblərdən ümidlərini krioterapiya texnologiyalarına bağlayırlar.
Bəziləri sağalmaz xəstəliklərin müalicəsini tapmağa ümid edir. Digərləri isə qocalmanı gecikdirmək istəyirlər.
Digərləri isə gələcəkdə beynin rəqəmsal surətinin yaradılacağına və bioloji bədən olmadan şüurun bərpa olunacağına inanırlar.
...Əvvəlcə bu texnologiya toxumları uzunmüddətli saxlayıb qorumaq üçün hazırlanmışdı. Lakin indi hüceyrələr və məməlilər üçün geniş istifadə olunur.
Bunu rusiyalı elimi işçi Sergey Yakovenko deyir.
İstənilən canlı orqanizmin daxilində kimyəvi proseslər sürətlə gedir: zülallar əmələ gəlir, qida maddələri parçalanır və siqnallar ötürülür.
Lakin soyuq düşəndə molekullar daha yavaş hərəkət edir. Toxumaların böyüməsi və çoxalması ləngiyir.
Temperaturun 10 dərəcə düşməsi reaksiya sürətini iki-dörd dəfə yavaşladır. Və mənfi 196°C-də bioloji vaxt tamamilə dayandırıla bilər.
...Embrionlar artıq çox uğurla dondurulur, çox yüksək məhsuldarlıqla, hüceyrələrin və embrionların 99 faizi sağ qalır. Onlar həmçinin fərdi toxumaları, məsələn, yumurtalıq toxumasını dondururlar.
Bunu isə başqa rusiyalı elimi işçi Yekaterina Simonenko bildirir.
...Bu, bu yaz rekord dərəcədə mənfi temperaturlarla məşhur olan Yakutiyada baş verib.
Bir kişi mənfi 20°C-də skamyada yuxuya gedib. Ürəyi beş saat idi ki, döyünmürdü, amma həkimlər onu həyata qaytara biliblər!
Biz onu mədəsini və sidik kisəsini müvafiq qızdırılmış məhlullarla yaxalayaraq isitdik. Dediklərinə görə, bu, uzun bir prosesdir.
Bundan əlavə bu cür hekayələr unikaldır. Hələ heç bir tədqiqatçı bir insanı qəsdən qorumağa və sonra müəyyən bir müddətdən sonra "oyatmağa" cəsarət etməyib. Bu şəkildə qorunan bütün cəsədlər bu günə qədər toxunulmaz olaraq qalır.
Ölümdən sonra donma: kim artıq özünə gələcəkdə şans qazanıb..?
...Krionika 1960-cı illərdə yaranıb. Amerikalı fizik Robert Ettinqer öz institutunu qurdu və orada özü, anası və iki arvadı da daxil olmaqla iki yüzdən çox dondurulmuş cəsədi saxladı. Bu gün belə mərkəzlər bütün dünyada mövcuddur. Onların müştəriləri texnologiyanın bir gün onlara yeni bir reallığa oyanmağa imkan verəcəyi ümidi ilə bədənlərini könüllü olaraq elmə bağışlayırlar.
Yeri gəlmişkən, “dondurulan” ilk şəxs 73 yaşlı psixologiya professoru Ceyms Bedford olub. Bu, 12 yanvar 1967-ci ildə baş verib. O vaxtdan bəri alimlər bu günü “Bedford günü” kimi qeyd edirlər.
Bədən üçün “antifriz”: insan kriogen dondurmaya necə hazırlanır...
...İnsan bədəni dərhal zədələnmənin qarşısını almaq üçün buz və ya xüsusi məhlullardan istifadə edərək sıfır dərəcə Selsiyə qədər sürətlə soyudulur. Daha sonra qan hüceyrələri maye kristallaşmadan qoruyan xüsusi krioprotektorlarla əvəz olunur. Daha sonra temperatur mənfi 196 dərəcə Selsiyə endirilir və cisim xüsusi qablara - kriostatlara yerləşdirilir.
Yeri gəlmişkən, bu sahə üzrə rusiyalı baş elmi işçi Sergey Yakovenko kriogen dondurma şirkəti ilə müqavilə imzalayanlardan biridir. Xidmət bir yarım milyon rubldan başlayır. Və bu, müştəri yalnız beyni qorumaq istəsə belədir. Bütün bədəni qorumaq isə on milyonlarla dollara başa gələcək.
Deyilənlərə görə, hazırda dünyada təxminən 650 krionika xəstəsi var, daha 4000 nəfər isə öz növbəsini gözləyir. Alimlər sağalma şansını təxminən 10 faiz qiymətləndirirlər. Lakin tarix qeyri-mümkün olanın reallığa çevrildiyi hallarla doludur.
Azotda portağal: Həddindən artıq dondurmanın vizual testi...
Hal-hazırda dondurulmuş bir insanın yenidən həyata qaytarıla biləcəyini müəyyən etmək mümkün deyil. Lakin, həddindən artıq soyuğun üzvi maddələrə təsirini maye azot və adi portağaldan istifadə edərək sadə bir təcrübə ilə nümayiş etdirmək olar.
Təcrübə üçün təxminən -196 dərəcə Selsi qaynama nöqtəsinə malik maye azot xüsusi Dewar kolbasına tökülür və sonra portağal yerləşdirilir. Portağal batırıldıqda, böyük temperatur fərqi səbəbindən maye azot güclü şəkildə qaynamağa başlayır. Portağalın özü tez bir zamanda sərtləşir.
Portağal hüceyrələrində əsasən su olan şirə var. Son dərəcə aşağı temperaturlara məruz qaldıqda, bu şirə tez bir zamanda donur və meyvənin özünün fiziki xüsusiyyətlərini dəyişdirir. Soyuduqdan sonra portağal o qədər sərtləşir ki, onunla taxta bloka mismar vura bilinir.
Bu sadə təcrübə həmçinin kriobioloqların həll etməyə çalışdıqları əsas problemi də vurğulayır.
Su tərkibli üzvi materialı son dərəcə aşağı temperaturda dondurmaq asandır. Hüceyrə quruluşunu qorumaq və buz kristalları əmələ gəldikdə yaranan zərərin qarşısını almaq daha çətindir.
Məhz buna görə də krionika ənənəvi dondurma ilə əlaqəli deyil. Toxumaları qorumaq üçün krioprotektorlar və ixtisaslaşdırılmış soyutma texnologiyalarından istifadə olunur. Lakin, hətta bu texnologiyalar belə əsas sualı həll etmir: ultra aşağı temperaturda uzun müddət saxlanıldıqdan sonra insan bədəni normal funksiyasına bərpa edilə bilərmi?
Əli Babayev