Sia Az portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.
Yaşayış massivlərində, məktəblərin ətrafında, park və həyətlərdə sahibsiz itlərin sürü halında dolaşması ciddi narahatlıq doğurur. Xüsusilə səhər saatlarında işə və məktəbə gedən insanlar, uşaqlar və yaşlılar bu heyvanlarla qarşılaşarkən təhlükə ilə üzləşirlər. Bəs sahibsiz itlərin sayının artmasının qarşısını almaq, insanları mümkün hücumlardan qorumaq üçün hansı tədbirlər görülməlidir? Dünyanın digər ölkələrində bu problem necə həll olunur və Azərbaycanda mövcud mexanizmlər nə dərəcədə effektivdir?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Son illər sahibsiz itlər məsələsi təkcə heyvanların qorunması və onlara qayğı göstərilməsi mövzusu deyil, həm də ictimai təhlükəsizlik, sanitariya və əhalinin sağlamlığı ilə bağlı vacib problemlərdən birinə çevrilib. Bir çox yaşayış məntəqəsində, xüsusilə binaların həyətlərində, zibil qutularının ətrafında, boş ərazilərdə və küçələrdə bir neçə itin deyil, bütöv sürülərin dolaşdığı müşahidə olunur.
Bu vəziyyət sakinlərin gündəlik həyatına təsirsiz ötüşmür. İnsanlar xüsusilə axşam saatlarında və səhər tezdən küçədə hərəkət edərkən ehtiyatlı davranmağa məcbur qalırlar. Bəzən bir ərazidə toplaşan itlər yoldan keçən insanlara hürür, onların qarşısını kəsir, bəzi hallarda isə hücum edərək dişləyirlər. Uşaqların məktəbə tək getməsi, yaşlıların həyətə çıxması belə valideynlər və ailə üzvləri üçün narahatlıq mənbəyinə çevrilir.
Problemin təhlükəli tərəfi ondan ibarətdir ki, insanlar hər hansı itin nə vaxt aqressiv davranacağını əvvəlcədən müəyyən edə bilmirlər. İtlərin sürü halında hərəkət etməsi isə vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Ayrı-ayrılıqda insanlara təhlükə yaratmayan heyvanlar belə müəyyən şəraitdə bir yerə toplaşaraq daha aqressiv davrana bilirlər.
Bununla yanaşı, məsələni yalnız itlərin aqressivliyi ilə əlaqələndirmək də düzgün olmazdı. Sahibsiz heyvanların küçələrə düşməsinin səbəbləri arasında ev heyvanlarının nəzarətsiz buraxılması, sahibləri tərəfindən küçəyə atılması, nəzarətsiz çoxalma və tullantıların əlçatan yerlərdə toplanması kimi amillər də var. Deməli, problemin həlli üçün yalnız küçədəki itləri toplamaq deyil, onların sayının artmasına səbəb olan mənbələri də aradan qaldırmaq lazımdır.
Azərbaycanda hansı mexanizmlər mövcuddur?
Azərbaycanda sahibsiz heyvanlarla bağlı məsələ qanunvericiliklə tənzimlənir. Yaşayış məntəqələrində it, pişik və digər ev heyvanlarının saxlanması qaydalarına əsasən, sahibsiz heyvanlarla mübarizə tədbirlərini yerli icra hakimiyyəti orqanları həyata keçirməlidir. Qaydalarda heyvanların problem yaratdığı hallarda onların sayının ağrı və əziyyətə məruz qoymayan üsullarla azaldılması nəzərdə tutulur.
Bakıda isə bu istiqamətdə ayrıca institusional mexanizm yaradılıb. Nazirlər Kabinetinin 29 aprel 2025-ci il tarixli 142 nömrəli qərarı ilə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin tabeliyində fəaliyyət göstərən “Sahibsiz Heyvanlara Qayğı Mərkəzi” publik hüquqi şəxsin nizamnaməsi təsdiq edilib.
Mərkəzin əsas fəaliyyət istiqamətlərinə sahibsiz heyvanlara stasionar şəraitdə qayğı göstərilməsi, onların uçotunun aparılması, müayinə və müalicəsi, peyvəndlənməsi, parazitlərə qarşı profilaktik tədbirlərin görülməsi, həmçinin saylarının tənzimlənməsi məqsədilə qısırlaşdırılması daxildir. Zərurət yarandıqda qanunvericiliyə uyğun digər baytarlıq tədbirlərinin görülməsi də nəzərdə tutulur.
Bu, problemin yalnız heyvanların küçələrdən götürülməsi ilə məhdudlaşmadığını, onların sağlamlığına və çoxalmasına nəzarətin də dövlət mexanizminə daxil edildiyini göstərir.
Digər mühüm yenilik isə sahibsiz heyvan sığınacaqlarının fəaliyyətinə dair tələblərin müəyyənləşdirilməsidir. Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin Kollegiyasının 4 dekabr 2025-ci il tarixli 64 nömrəli qərarı ilə “Sahibsiz heyvan sığınacaqlarına dair baytarlıq-sanitariya norma və qaydaları” təsdiq edilib. Qaydalar 4 may 2026-cı ildən qüvvəyə minib.
Sənədə əsasən, sığınacaqlarda heyvanlar üçün karantin, müalicə və ayrı saxlanma bölmələri yaradılmalı, onların sağlamlığı və fizioloji ehtiyaclarına uyğun şərait təmin edilməlidir. Bu obyektlərə dövlət baytarlıq nəzarətini Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi həyata keçirir.
Beləliklə, Azərbaycanda sahibsiz heyvanların uçotu, müalicəsi, peyvəndlənməsi və sığınacaqlarda saxlanması ilə bağlı hüquqi baza mövcuddur. Ancaq əsas məsələ bu mexanizmlərin bütün yaşayış ərazilərində nə dərəcədə əhatəli və davamlı tətbiq edilməsidir.
Dünyada sahibsiz itlər problemi necə həll olunur?
Sahibsiz itlər problemi yalnız Azərbaycana xas deyil. Dünyanın bir çox ölkəsində bu məsələ uzun illərdir ictimai təhlükəsizlik və heyvan sağlamlığı çərçivəsində həll edilməyə çalışılır. Lakin beynəlxalq təcrübə göstərir ki, küçələrdən itlərin sadəcə yığışdırılması problemin uzunmüddətli həlli deyil. Əsas məqsəd onların sayına nəzarət etmək, yoluxucu xəstəliklərin qarşısını almaq və insanların təhlükəsizliyini təmin etməkdir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) quduzluğun qarşısının alınmasında itlərin peyvəndlənməsini əsas tədbir hesab edir. Təşkilat riskli ərazilərdə itlərin ən azı 70 faizinin peyvənd olunmasını xəstəliyin yayılma zəncirinin qırılması üçün effektiv göstərici kimi qəbul edir. ÜST-nin mövqeyinə görə, itlərin kütləvi şəkildə öldürülməsi quduzluğa qarşı effektiv mübarizə üsulu deyil. Sadəcə heyvanların ərazidən uzaqlaşdırılması onların sayına və xəstəliyin yayılmasına davamlı təsir göstərmir.
Beynəlxalq təcrübədə geniş istifadə olunan üsullardan biri də “Tut, qısırlaşdır, peyvənd et və geri qaytar” modelidir. Bu yanaşma çərçivəsində küçə itləri xüsusi qruplar tərəfindən tutulur, baytar müayinəsindən keçirilir, quduzluğa qarşı peyvənd edilir və qısırlaşdırılır. Daha sonra heyvanların sağlamlıq vəziyyəti qiymətləndirilir. Övladlığa götürülməsi mümkün olmayan və geri qaytarılması təhlükəsiz hesab edilən heyvanlar əvvəlki ərazilərinə buraxılır.
Bu modelin əsas məqsədi nəzarətsiz çoxalmanın qarşısını almaq və küçə itləri arasında peyvəndlənmə səviyyəsini artırmaqdır. Hindistanda müxtəlif ərazilərdə tətbiq olunan heyvanların doğumuna nəzarət proqramlarında da bu yanaşmadan istifadə edilir. ÜST-nin məlumatlarına görə, belə proqramların tətbiq olunduğu bəzi ərazilərdə insanlarda quduzluqdan ölüm hallarının azalması qeydə alınıb. Bununla belə, qısırlaşdırmanın peyvənddən əlavə təsirinin nə dərəcədə olduğu tam qiymətləndirilməyib.
Ancaq burada mühüm bir məqam var: küçə itlərinin hamısını qısırlaşdırıb yenidən əvvəlki əraziyə buraxmaq da bütün problemləri həll etmir. Ümumdünya Heyvan Sağlamlığı Təşkilatının (WOAH) tövsiyələrinə əsasən, bu üsul təkbaşına tətbiq edilən universal həll yolu deyil. Çünki heyvanlar yenidən küçəyə qaytarıldıqda hürmə, insanları dişləmə, ərazini çirkləndirmə və nəqliyyat hadisələri yaratma kimi problemlər davam edə bilər. Buna görə də üsul digər tədbirlər, xüsusilə məsuliyyətli heyvan sahibliyi, peyvəndləmə, sahibləndirmə və təhlükəli heyvanların ayrıca idarə olunması ilə birlikdə həyata keçirilməlidir.
Dünya təcrübəsində başqa bir vacib istiqamət ev heyvanlarının qeydiyyata alınması və sahiblərinin məsuliyyətinin artırılmasıdır. Bu yanaşmaya əsasən, evdə it saxlayan şəxslər heyvanı küçəyə nəzarətsiz buraxmamalı, peyvənd və baytarlıq müayinələrini vaxtında həyata keçirməli, onu küçəyə atmaqla bağlı məsuliyyətdən yayınmamalıdırlar.
Əslində, sahibsiz itlərin sayının artmasının qarşısını almaq üçün yalnız mövcud küçə populyasiyasına müdaxilə etmək kifayət deyil. Ev heyvanlarının nəzarətsiz çoxalması, sahibləri tərəfindən küçəyə atılması və onların qeydiyyatsız saxlanılması da problemin əsas mənbələrindəndir. Bu səbəbdən beynəlxalq yanaşmada sahibsiz heyvanların idarə olunması insan sağlamlığı, ictimai təhlükəsizlik və heyvan rifahını birlikdə nəzərə alan kompleks sistem kimi qiymətləndirilir.
Əsas problem tədbirlərin davamlılığındadır
Azərbaycanda da sahibsiz itlərlə bağlı mexanizmlərin mövcud olması problemin tam həll edildiyi anlamına gəlmir. Çünki vətəndaşların narahatlığı daha çox gündəlik həyatda qarşılaşdıqları vəziyyətlə bağlıdır. Bir ərazidə itlər toplandıqda sakinlər onların tutulması və təhlükəsiz şəkildə idarə olunması üçün hara müraciət etməli olduqlarını, müraciətlərə hansı müddətdə baxıldığını və görülən tədbirlərin nəticəsini bilmək istəyirlər.
Xüsusilə Bakı və digər şəhərlərin yaşayış massivlərində sahibsiz itlərin qruplaşdığı ərazilərin müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Bunun üçün mütəmadi monitorinqlər aparılmalı, itlərin sayı, sağlamlıq vəziyyəti, peyvəndlənməsi və aqressiv davranışları barədə məlumat bazası formalaşdırılmalıdır. Eyni zamanda, sakinlərdən daxil olan şikayətlər ayrı-ayrılıqda qeydə alınmalı və təhlükə yaradan hallar təxirəsalınmadan qiymətləndirilməlidir.
Burada başqa bir məsələ də diqqətdən kənarda qalmamalıdır: sahibsiz itlərin bir ərazidən götürülərək başqa əraziyə aparılması problemin həlli deyil. Əgər heyvanların çoxalmasına, küçəyə atılmasına və qida tullantılarına çıxışına şərait yaradan səbəblər aradan qaldırılmırsa, boşalan ərazilərdə yenidən it qruplarının yaranması mümkündür.
Bununla yanaşı, heyvanların qorunması ilə insanların təhlükəsizliyi bir-birinə zidd məsələlər kimi təqdim edilməməlidir. Heyvanlara qarşı qəddar rəftarın yolverilməz olması insanların təhlükəli vəziyyətlə üz-üzə qalmasına göz yummaq demək deyil. Eyni zamanda, sakinlərin təhlükəsizlik tələbi də heyvanların kütləvi şəkildə məhv edilməsinə əsas vermir. Hər iki məsələ qanunvericiliyə və baytarlıq normalarına uyğun həll olunmalıdır.
Problemin həlli üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Mövcud vəziyyətin yaxşılaşdırılması üçün ilk növbədə sahibsiz itlərin toplandığı ərazilər müəyyən edilməli və həmin yerlərdə müntəzəm tədbirlər həyata keçirilməlidir. Xüsusilə məktəblərin, uşaq bağçalarının, xəstəxanaların, parkların və yaşayış binalarının ətrafında təhlükəsizlik məsələsinə daha həssas yanaşılmalıdır.
Bunun üçün bir neçə istiqamətdə iş aparılması vacibdir:
Daimi nəzarət: Sahibsiz itlərin sıx toplandığı ərazilər müəyyənləşdirilməli, onların sayı və vəziyyəti mütəmadi izlənilməlidir. Peyvəndləmə və qısırlaşdırma: Heyvanların nəzarətsiz çoxalmasının qarşısını almaq və quduzluq riskini azaltmaq üçün sistemli baytarlıq tədbirləri görülməlidir. Təhlükəli heyvanların ayrıca idarə olunması: İnsanlara hücum edən və təhlükə yaradan itlər sadəcə peyvəndlənərək əvvəlki əraziyə qaytarılmamalı, onların vəziyyəti mütəxəssislər tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Sahiblərin məsuliyyətinin artırılması: Ev heyvanlarını küçəyə atan və nəzarətsiz buraxan şəxslərin müəyyənləşdirilməsi, qeydiyyat və identifikasiya sisteminin gücləndirilməsi vacibdir. Sığınacaqların imkanlarının genişləndirilməsi: Heyvanların müayinə, müalicə və müvəqqəti saxlanılması üçün lazımi şərait yaradılmalıdır. Maarifləndirmə: Əhaliyə sahibsiz heyvanlarla təhlükəsiz davranış, dişlənmə zamanı görüləcək ilkin tədbirlər və aidiyyəti qurumlara müraciət qaydaları izah edilməlidir.Digər tərəfdən, tullantıların açıq ərazilərdə və nəzarətsiz şəkildə toplanması da diqqətdə saxlanılmalıdır. Çünki qida qalıqlarının əlçatan olması itlərin müəyyən ərazilərdə qruplaşmasına şərait yarada bilər. Bu səbəbdən kommunal xidmətlərin fəaliyyəti də problemin həllinin tərkib hissəsi olmalıdır.
Ən vacib məqamlardan biri isə sahibsiz itlərlə bağlı şikayətlərin vahid və əlçatan mexanizm vasitəsilə qəbul edilməsidir. Vətəndaş müraciət etdikdə onun hansı quruma yönləndiriləcəyi, məsələnin kim tərəfindən araşdırılacağı və nəticə barədə necə məlumat veriləcəyi aydın olmalıdır.
Nəticə etibarilə, sahibsiz itlər məsələsinə yalnız heyvanların küçələrdən götürülməsi kimi yanaşmaq düzgün deyil. Bu, uzunmüddətli nəzarət, baytarlıq xidməti, məsuliyyətli heyvan sahibliyi və ictimai təhlükəsizlik tədbirlərinin birgə həyata keçirilməsini tələb edən problemdir.
İnsanların öz yaşadığı ərazidə qorxmadan hərəkət etmək, uşaqlarını məktəbə göndərərkən narahatlıq keçirməmək hüququ var. Heyvanların yaşamaq və qorunmaq hüququ da nəzərə alınmalıdır. Əsas məsələ bu iki istiqamət arasında tarazlığın yaradılmasıdır. Bunun üçün görülən tədbirlər epizodik xarakter daşımamalı, konkret nəticələrə hesablanmış davamlı dövlət siyasətinə çevrilməlidir.
Ayşən Vəli