Icma.az bildirir, 525.az saytına əsaslanaraq.
"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Emil Ağayevdir. Müsahibimizlə məşhur rəssam Edvard Hopperin "Mavi axşam" əsərindən danışmışıq.
Edvard Hopper XX əsr Amerika təsviri sənətinin ən məşhur və ən təsirli rəssamlarındandır. Təhsil illərində o, realist təsvir üsulunu mənimsəyib və gündəlik həyat mövzularına xüsusi maraq göstərib. Edvard Hopper yaradıcılığının formalaşmasında Paris səfərlərinin böyük təsiri olub. O, bir neçə dəfə Fransaya səyahət etmiş, impressionizm və postimpressionizm cərəyanları ilə yaxından tanış olmuşdu. Xüsusilə işıq, rəng və atmosferin emosional təsir gücü Hopperin gələcək yaradıcılığında mühüm rol oynayıb. Bununla belə, o, Avropa rəssamlarının təsiri altında qalsa da, özünəməxsus fərdi üslub yaratmağı bacarıb. Hopper yaradıcılığının əsas mövzularından biri insanın daxili tənhalığı və müasir şəhər həyatındakı emosional uzaqlıqdır. O, əsərlərində insanların gündəlik həyatını təsvir etsə də, həmin səhnələrdə dərin psixoloji gərginlik və səssizlik hiss olunur. Bu xüsusiyyət onun yaradıcılığını digər realist rəssamlardan fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir.
Rəssamın yaradıcılığında şəhər mövzusu xüsusi yer tutur. O, Amerika şəhərlərinin küçələrini, kafelərini, hotellərini, yanacaqdoldurma məntəqələrini və yaşayış məkanlarını təsvir edir. İnsanların bir-birinə yaxın olduqları halda emosional baxımdan uzaq görünməsi onun əsərlərinin əsas psixoloji xüsusiyyətlərindəndir.
- "Mavi axşam" Hopper yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?
- "Mavi axşam" əsəri 1914-cü ildə çəkilmiş və rəssamın yaradıcılığında xüsusi yer tutan ən maraqlı psixoloji kompozisiyalardan biri hesab olunur. Hopper bu əsəri Fransada yaşadığı dövrdə, Paris şəhərinin gecə həyatı və kafe mədəniyyətinin təsiri altında yaratmışdı. Rəssam Paris küçələrində və kafelərində müşahidə etdiyi insanların davranışlarını, onların daxili tənhalığını və bir-birindən uzaq münasibətlərini əsərdə dərin emosional təsir gücü ilə əks etdirib.
Bu ad kompozisiyanın ümumi rəng həlli ilə sıx bağlıdır. Rəssam mavi tonlardan istifadə etməklə sakitlik, soyuqluq, tənhalıq və emosional uzaqlıq hissi yaratmağa çalışıb. Əsərdə istifadə olunan tünd və soyuq rənglər insan fiqurlarının daxili psixoloji vəziyyətini daha təsirli şəkildə vurğulayır. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşdirilən ağ geyimli kloun obrazı əsərin ən diqqətçəkən fiqurudur. Hopper klounu sadəcə əyləncə simvolu kimi deyil, cəmiyyət içində özünü yad hiss edən insan obrazı kimi təqdim edir. Klounun üzündəki yorğun və düşüncəli ifadə insanın daxili tənhalığını və mənəvi yorğunluğunu əks etdirir. Onun ətrafında əyləşən insanlar eyni məkanda olsalar da, bir-biri ilə emosional əlaqə qurmurlar. Bu isə müasir şəhər həyatında insanların mənəvi uzaqlığını və sosial yadlaşmanı göstərən mühüm bədii vasitəyə çevrilir.
Əsərdəki fiqurların yerləşdirilməsi və məkan quruluşu tamaşaçıda səhnə təsiri yaradır. Sanki hər bir insan öz daxili dünyasına qapanmışdır və ətrafdakı insanlarla görünməz sərhədlərlə ayrılır. Hopper işıq və kölgə münasibətlərindən istifadə edərək səhnəyə teatr atmosferi qazandırmış, insan xarakterlərinin psixoloji vəziyyətini daha dərin şəkildə ifadə edir. Bu əsər uzun müddət sənət dünyasında lazımi diqqəti görməsə də, sonralar Hopper yaradıcılığının mühüm nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilib. Müasir sənətşünaslıqda "Mavi axşam" əsərini urbanizasiya dövründə insanın daxili tənhalığını, emosional gərginliyini və cəmiyyət içindəki təcrid olunma hissini əks etdirən güclü psixoloji tablo hesab edirlər.
- Tablo harada saxlanılır?
- Hazırda əsər Uitni Amerika incəsənət muzeyində qorunur və Edvard Hopper yaradıcılığının ən fərqli və diqqətçəkən nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.
- Tablodakı obrazlar...
- "Mavi axşam"da təsvir olunan obrazlar müxtəlif sosial təbəqələri və fərqli psixoloji vəziyyətləri əks etdirir. Rəssam bu fiqurları sadəcə insan obrazı kimi deyil, müasir şəhər həyatının mənəvi vəziyyətini göstərən simvollar kimi təqdim edib. Əsərdəki hər bir insanın baxışı, duruşu və mimikası onların daxili hisslərini və psixoloji gərginliyini ifadə edir.
Kompozisiyanın ən diqqətçəkən fiquru ağ geyimli kloundur. Rəssam bu obrazı əsərin mərkəzində yerləşdirərək tamaşaçının diqqətini birbaşa ona yönəltmişdi. Ənənəvi olaraq kloun şənlik və əyləncə simvolu hesab olunsa da, Hopper burada tamamilə fərqli yanaşma nümayiş etdirir. Klounun üzündə yorğunluq, düşüncə və daxili kədər hiss olunur. O, ətrafındakı insanlarla emosional əlaqə qurmur və sanki öz daxili dünyasına qapanmış vəziyyətdə görünür. Bu obraz insanın cəmiyyət içində yaşadığı tənhalığın və yadlaşmanın əsas simvoluna çevrilir. Ağ rəngli geyim isə onu digər fiqurlardan ayıraraq kompozisiyanın əsas mərkəzi kimi göstərir.
Əsərdə diqqəti cəlb edən digər obraz siqaret çəkən qadındır. Bu qadın Paris kafe həyatının sərbəst və bohem atmosferini əks etdirir. Onun sakit və laqeyd baxışları daxili narahatlıq hissi yaradır. Qadın ətrafındakı insanlarla eyni məkanda olsa da, öz düşüncələrinə qapılmış vəziyyətdə görünür. Rəssam bu fiqur vasitəsilə insan münasibətlərindəki emosional uzaqlığı və mənəvi soyuqluğu ifadə etmişdir.
Masa ətrafında əyləşən kişi obrazları da əsərin psixoloji təsirini gücləndirən mühüm fiqurlardır. Onların bəzisi ciddi və düşüncəli, digərləri isə yorğun və laqeyd təsir bağışlayır. İnsanlar bir-birinə yaxın otursalar da, aralarında səmimi münasibət hiss olunmur. Hopper bu üsulla böyük şəhərlərdə yaşayan insanların fiziki olaraq bir arada, mənəvi olaraq isə bir-birindən uzaq olmasını göstərir.
Əsərdəki hərbi geyimli kişi obrazı dövrün sosial və siyasi vəziyyətini xatırladan maraqlı fiqurlardan biridir. Bu obraz Birinci Dünya müharibəsi dövrünün gərgin atmosferini hiss etdirir. Onun sakit görünüşü arxasında müəyyən daxili narahatlıq və qeyri-müəyyənlik hiss olunur. Rəssam bu fiqur vasitəsilə cəmiyyətin gələcəklə bağlı qorxu və narahatlığını dolayısı ilə ifadə edir.
Obrazların kompozisiyada yerləşdirilməsi teatr səhnəsini xatırladır. Hər bir insan fərqli istiqamətə baxır və heç biri tam emosional ünsiyyət qurmur. Bu vəziyyət tamaşaçıda səssizlik, tənhalıq və psixoloji gərginlik hissi yaradır. Hopper işıq və kölgə münasibətlərindən istifadə edərək obrazların daxili aləmini daha təsirli və dramatik şəkildə təqdim edib.
- Əsərin rəng həlli necədir?
- Edvard Hopper tərəfindən yaradılmış "Mavi axşam" əsərində rəng həlli kompozisiyanın əsas emosional və psixoloji təsir vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Rəssam burada əsasən soyuq rəng çalarlarından istifadə etmiş və bu vasitə ilə tamaşaçıda sakitlik, tənhalıq, daxili narahatlıq və emosional uzaqlıq hissi yaratmağa çalışmışdı. Kompozisiyada üstünlük təşkil edən mavi tonlar əsərin ümumi atmosferini müəyyənləşdirərək gecə sakitliyini və şəhər həyatının melanxolik tərəfini əks etdirir. Hopper mavi rəngi yalnız dekorativ məqsədlə deyil, həm də insanın daxili dünyasını ifadə edən psixoloji vasitə kimi istifadə edib. Əsərdə istifadə olunan tünd göy, boz və yaşıl çalarlar məkanın qapalı və ağır atmosferini gücləndirir. Bu rənglər insan fiqurlarının daxili yorğunluğunu və emosional təcridini daha aydın göstərir. Rəssam kompozisiyada isti rənglərdən çox az istifadə etmişdir və bu xüsusiyyət əsərin ümumi emosional soyuqluğunu daha da artırır. İşıqlandırmanın zəif və yumşaq şəkildə verilməsi gecə mühitinin realist təsvirinə kömək edir və tamaşaçıda səssizlik hissi yaradır. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşən ağ geyimli kloun obrazı rəng baxımından xüsusi diqqət çəkir. Ağ rəng tünd və soyuq fon üzərində kəskin kontrast yaradaraq tamaşaçının baxışını birbaşa həmin obraza yönəldir. Hopper bu üsulla klounu yalnız kompozisiyanın mərkəzi deyil, həm də əsərin əsas psixoloji simvolu kimi təqdim edib. Klounun ağ geyimi onun ətrafdakı insanlardan fərqləndiyini göstərir və eyni zamanda tənhalıq, yadlaşma və daxili boşluq hisslərini gücləndirir.
Əsərdəki digər fiqurların geyimlərində istifadə olunan tünd və neytral rənglər onların emosional vəziyyətini göstərir. Boz və qəhvəyi tonlar insan münasibətlərindəki soyuqluğu və monotonluğu hiss etdirir. Rəssam rənglərin harmoniyasını qoruyaraq kompozisiyada vizual sakitlik hissi verir. Yumşaq rəng keçidləri və işıq-kölgə münasibətləri əsərin dramatik təsirini artırır və teatr səhnəsini xatırladan atmosfer yaradır.
- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?
- "Mavi axşam" əsəri tamaşaçıya müasir insanın daxili tənhalığı, emosional yorğunluğu və cəmiyyət içində yaşadığı mənəvi uzaqlıq haqqında dərin düşüncələri əks etdirir. Edvard Hopper bu əsərdə insanların fiziki olaraq bir məkanda toplansa belə, mənəvi baxımdan bir-birindən uzaq ola bildiyini göstərməyə çalışıb. Kompozisiyada təsvir olunan obrazların susqunluğu, bir-biri ilə emosional əlaqə qurmaması şəhər həyatının yaratdığı daxili boşluğu göstərir. Əsər insanın izdiham içində belə özünü tənha hiss edə bilməsini güclü psixoloji dillə ifadə edir. Əsərdəki ağ geyimli kloun obrazı xüsusilə diqqət çəkir və tamaşaçıya insanın daxilində gizlətdiyi emosional ağrıları xatırladır. Ənənəvi olaraq şənlik simvolu olan klounun burada yorğun və kədərli şəkildə təqdim edilməsi insanın zahiri görünüşü ilə daxili hissləri arasındakı fərqi göstərir. Hopper bu üsulla insanların çox vaxt öz emosiyalarını gizlədərək cəmiyyət qarşısında fərqli obraz yaratmağa çalışdıqlarını ifadə edir. Rəng həllində istifadə olunan soyuq mavi və boz tonlar əsərin sakit, lakin gərgin psixoloji ruhunu daha da gücləndirir. Kompozisiyada hiss olunan səssizlik tamaşaçıda qəribə bir narahatlıq və düşüncə hissi yaradır. Əsər sanki müasir insanın daxili dünyasında yaşadığı emosional böhranı və mənəvi təcridi göstərən səssiz bir hekayəyə çevrilir. Mənim fikrimcə, "Mavi axşam" Edvard Hopper yaradıcılığının ən təsirli və emosional əsərlərindən biridir. Əsərdəki obrazların daxili vəziyyəti və rənglərin yaratdığı atmosfer tamaşaçıya güclü psixoloji təsir bağışlayır. Xüsusilə kloun obrazının sakit və düşüncəli görünüşü insanı uzun müddət düşündürür və əsərin emosional ağırlığını daha dərindən hiss etdirməyə başlayır. Hopper bu əsərdə sadəcə bir kafe səhnəsi yaratmamış, həm də modern insanın mənəvi vəziyyətini təsvir edib. İnsanların bir-birinə yaxın olmasına baxmayaraq, daxili olaraq tənhalıq yaşamaları əsərin ən təsirli tərəflərindən biridir. Kompozisiyadakı səssizlik və emosional uzaqlıq gündəlik həyatın görünməyən psixoloji tərəflərini açır. Bu əsər göstərir ki, insan bəzən ən izdihamlı mühitdə belə özünü tək hiss edə bilər. Hopperin yaratdığı atmosfer insanın daxili hisslərini söz olmadan ifadə etməyi bacarır. Əsərdəki rəng harmoniyası, işıqlandırma və obrazların baxışları birlikdə güclü emosional təsir yaradır və tamaşaçını dərin düşüncələrə aparır. "Mavi axşam" yalnız vizual baxımdan deyil, həm də psixoloji və fəlsəfi məzmununa görə təsirli əsərdir. Edvard Hopper bu tablo vasitəsilə insanın daxili tənhalığını, emosional yorğunluğunu və cəmiyyət içində yaşadığı mənəvi uzaqlığı çox təsirli və yaddaqalan şəkildə təqdim etməyi bacarıb.
Aytac SAHƏD