Modern.az portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.
Elə məsələlər var ki, onları yalnız bir qərarla həll etmək mümkün deyil. Çünki bu məsələlər təkcə qaydalarla deyil, həm də insanı, azadlığı və inancı necə dərk etməyimizlə bağlıdır. Dövlət məktəbinin necə bir məkan olması məsələsi də məhz belə mövzulardandır. Buna görə də mən bu barədə hüquqi formulaların dili ilə deyil, mahiyyət və məna dili ilə danışmaq istəyirəm.
Ən əsas anlayışdan — azadlıqdan başlayaq.
Biz çox vaxt seçim azadlığından elə danışırıq ki, sanki o, insanla birlikdə doğulur və əvvəldən hazır şəkildə mövcuddur. Halbuki, azadlıq yalnız seçim etmək hüququ deyil. Azadlıq, ilk növbədə, seçim edə bilmək bacarığıdır. Bu bacarıq isə insana dərhal verilmir. O, təcrübə, bilik, şübhə etmək, müqayisə aparmaq və verdiyi qərarlara görə məsuliyyət daşımaq qabiliyyəti ilə birlikdə tədricən formalaşır.
Maarifçilik dövrünün filosofları bu yolu insanın yetkinliksizlik vəziyyətindən çıxması kimi təsvir edirdilər — yəni başqasının rəhbərliyi olmadan öz ağlından istifadə etməyə cəsarət etmədiyi vəziyyətdən çıxması kimi. İmmanuel Kant maarifçiliyin mahiyyətini məhz bunda görürdü: müstəqil düşünmək cəsarətinə malik olmaq. Uşaq da öz təbiəti etibarilə bu yolun başlanğıcındadır. O, böyüklərə inanır, onları təqlid edir, onların razılığını və təqdirini qazanmağa çalışır. Bu, təbii və gözəl haldır. Lakin məhz buna görə də uşağın səkkiz, on və ya on üç yaşında verdiyi qərar həmişə tam mənada onun öz qərarı olmur. Çox zaman həmin seçim sevdiyi və etibar etdiyi insanların iradəsini əks etdirir.
Bu, ailələrə qarşı irad deyil. Sevən valideynlər həmişə övladlarına özlərinin ən dəyərli hesab etdikləri dəyərləri ötürmək istəyirlər və bunda yanlış heç nə yoxdur. Əsas sual başqadır: dəyərlərin ötürülməsi ilə insanın özü tərəfindən verilməli olan şəxsi seçim arasındakı sərhəd haradan keçir? Dünyəvi məktəb bu suala çox sadə cavab verir: burada sən, ilk növbədə, şagirdsən. Burada sən ailənin mənşəyinə, maddi imkanlarına və ya dünyagörüşünə görə deyil, biliyinə görə qiymətləndirilirsən. Burada sən düşünməyi öyrənirsən. Bu bacarıqdan necə istifadə edəcəyinə isə böyüdükdən sonra özün qərar verəcəksən.
Bəzən belə yanaşma məhdudiyyət kimi qəbul olunur. Mənim fikrimcə isə bu, əksinə, həm uşağa, həm də inanca dərin hörmətin ifadəsidir.
Uşağa hörmətdir — çünki dünyəvi məktəb onun gələcəkdə müstəqil seçim etmək hüququnu qoruyur. Məktəb onun necə bir insan olacağına onun əvəzinə qərar vermir.
İnanca hörmətdir — çünki şüurlu şəkildə qəbul edilən inanc vərdişdən və ya qaydalara zahiri əməl etməkdən tamamilə fərqli, daha dərin məna daşıyır. Bütün böyük dini ənənələrdə insanın Allaha səmimi şəkildə yönəlməsi xüsusi dəyər kimi qəbul edilir. Yetkin, anlayan və azad insanın etdiyi seçim həm qəlbin, həm də ağlın seçimidir. Belə seçim həqiqi hörmətə layiqdir.
Bu məsələnin daha bir mühüm tərəfi var — bərabərlik.
Məktəb sinfi, bəlkə də, insanın həyatında özündən fərqli insanlarla qarşılaşdığı ilk cəmiyyətdir. Müxtəlif ailələrdən gələn, fərqli ənənələrə, maddi imkanlara və valideyn baxışlarına malik uşaqlar eyni sinifdə, yanaşı partalarda əyləşirlər. Bu ilk cəmiyyətin necə qurulmasından gələcəkdə formalaşacaq böyük cəmiyyətin də xarakteri əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır.
Əgər uşaqlar ilk gündən özlərini geyimə, maddi vəziyyətə və ya dini mənsubiyyətə görə müxtəlif qruplara bölünmüş görürlərsə, sərhədlərlə bölünmüş dünyada yaşamağa alışırlar. Əgər onları ümumi məkan, ümumi qaydalar və ümumi məqsəd — bilik birləşdirirsə, onlar bir-birində, ilk növbədə, insanı görməyi öyrənirlər.
Məhz buna görə məktəbdə vahid qaydalar hamını eyniləşdirmək demək deyil. Söhbət bərabər başlanğıc imkanından gedir. Uşağın fərdiliyi onun düşüncələri, istedadı, əməyi və nailiyyətləri vasitəsilə üzə çıxmalıdır, çox zaman özünün belə seçmədiyi zahiri işarələr vasitəsilə deyil.
Xalqımızın özünəməxsus, zəngin və dərin maarifçilik ənənəsi var və bu gün onu xatırlamaq xüsusilə vacibdir. XIX əsr və XX əsrin əvvəllərinin Azərbaycan maarifçiləri — Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə və bir çox başqaları bütün həyatlarını bir ideyaya həsr etmişdilər: xalqın gələcəyini təhsil müəyyən edir. Onlar cəhalətlə inancı rədd etdiklərinə görə deyil, insana və onun ağlına inandıqlarına görə mübarizə aparırdılar. Onlar yaxşı anlayırdılar ki, bilikdən məhrum olan xalq asanlıqla başqalarının manipulyasiya obyektinə çevrilə bilər.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev Bakıda müsəlman qızlar üçün məktəb açarkən qızların təhsil alması ideyasının özü bir çoxlarına son dərəcə cəsarətli görünürdü. Bu gün biz həmin addımla fəxr edirik. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Şərqdə qadınlara seçki hüququ verən ilk dövlətlərdən biri olması ilə də qürur duyuruq. Bütün bu nailiyyətləri bir fikir birləşdirir: insanın — xüsusilə qız uşağının, gənc qızın, qadının — bilik əldə etmək və öz taleyi barədə özü qərar vermək hüququna inam.
Müasir dünyəvi məktəb bu ənənənin birbaşa davamçısıdır. O, həmin xətti davam etdirir: əvvəl bilik, sonra seçim. Mən anlayıram ki, yeni qaydalar bir çox insanlarda narahatlıq doğurur və bu hisslərə hörmətlə yanaşıram. Məktəbin dünyəvi xarakteri nə inanca, nə də ailəyə qarşı yönəlib. Məscidlər fəaliyyət göstərir, dini həyat azaddır, yetkin insanın öz dininə etiqad etmək və onun qaydalarına uyğun yaşamaq hüququ qorunur. Heç kim qızların gələcək seçim hüququnu əlindən almır. Söhbət yalnız ondan gedir ki, bu seçim həqiqətən onların öz şəxsi seçiminə çevrildiyi zaman edilsin.
Məktəb uşağa hazır cavablar vermir. Məktəb ona cavabları müstəqil şəkildə axtarıb tapmaq bacarığı verir. Bəlkə də, cəmiyyətin öz uşaqlarına verə biləcəyi ən dəyərli töhfə məhz budur.
Qoy uşaqlarımız məktəbə şagird kimi — bərabər, açıq və öyrənməyə həvəsli gəlsinlər. Məktəbdən isə nəyə inanacaqlarına və necə yaşayacaqlarına müstəqil şəkildə qərar verə bilən azad insanlar kimi çıxsınlar.
Məncə, dünyəvi təhsilin əsl mahiyyəti də məhz bundadır.
Sevinc Fətəliyeva,
Milli Məclisin deputatı