Icma.az, Konkret.az portalına istinadən məlumat verir.
Avropa İttifaqının beş ölkəsinin qanunsuz miqrantların Ruandaya göndərilməsi ilə bağlı razılığa gəlməsi barədə yəqin ki, eşitmisiniz. Bu addım deportasiya siyasətində, demək olar ki, inqilabi dəyişiklik hesab oluna bilər.
Lakin mən düşünürəm ki, bu təşəbbüsün də uzunömürlü olması sual altındadır. Səbəblərini izah edəcəyəm.
Əvvəlcə ən çox verilən suala cavab verək: Avropa niyə bütün qanunsuz miqrantları sadəcə öz ölkələrinə geri göndərmir?
Çünki bu, təsəvvür edildiyindən qat-qat mürəkkəb prosesdir.
Adi insanların təsəvvüründə deportasiya çox sadə prosedurdur: qanunsuz miqrantı təyyarəyə mindirir və gəldiyi ölkəyə göndərirlər. Amma reallıq belə deyil. Deportasiya sadəcə ölkədən çıxarılma deyil, şəxsin mühafizə altında mənşə ölkəsinə qaytarılmasını nəzərdə tutan hüquqi prosedurdur.
Bunun üçün hər bir deportasiya edilən şəxslə bağlı onun mənşə ölkəsi ilə ayrıca razılaşma əldə edilməlidir. Həmin ölkələr isə heç də həmişə öz vətəndaşlarını geri qəbul etməyə həvəs göstərmirlər. Əksinə, bəzən bu məsələdən Avropa ilə danışıqlarda təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir, müxtəlif güzəştlər və iqtisadi üstünlüklər əldə etməyə çalışırlar.
Yoxsul ölkələr üçün Avropaya miqrasiya müəyyən mənada sərfəlidir. Çünki bu, daxildəki sosial gərginliyi azaldır, ölkədən gedən insanların Avropada qazandıqları pulları ailələrinə göndərməsi isə əlavə maliyyə axını yaradır. Bəzi islam ölkələri üçün isə miqrasiya dini və mədəni təsir imkanlarının genişlənməsi baxımından da əhəmiyyətli hesab oluna bilər.
Beləliklə, hər bir şəxsin geri qaytarılması üçün ayrıca danışıqlar aparmaq lazım gəlir. Bu danışıqlar isə bəzən aylarla davam edir.
Miqrantlar da bu sistemin zəif nöqtələrini çoxdan öyrəniblər.
Deportasiya təhlükəsi ilə üzləşdikdə onların bir çoxu şəxsiyyətini təsdiq edən sənədləri məhv edir. Hətta bəziləri Avropaya daxil olan kimi bunu edirlər. Məqsəd sadədir: sənədlər yoxdursa, həmin şəxsin hansı ölkənin vətəndaşı olduğunu müəyyənləşdirmək çətinləşir. Bəs bu halda hansı dövlətlə danışıqlar aparılmalıdır?
Deportasiya zamanı sənədlər miqrantın özünə verilmir. Çünki o, sənədləri dərhal cırıb məhv edə bilər. Bu baş verərsə, qəbul edən ölkə həmin şəxsin kimliyini təsdiqləyə bilməz və onu geri qaytara bilər.
Ona görə də deportasiya edilən şəxsi və ya şəxslər qrupunu təyyarədə bir və ya bir neçə müşayiətçi müşayiət edir. Onların sənədləri möhürlənmiş zərfdə təyyarənin kapitanına təhvil verilir. Kapitan isə təyinat ölkəsinə çatdıqdan sonra həmin sənədləri birbaşa yerli hakimiyyət orqanlarına təqdim edir.
Göründüyü kimi, deportasiya heç də sadə prosedur deyil.
Avropa qanunvericiliyindəki müddət məhdudiyyəti də prosesi çətinləşdirir.
Mövcud qaydalara əsasən, Avropa ölkələrinin şəxsi deportasiya etmək üçün müəyyən edilmiş müddəti var. Bu müddət 18 ayadək uzana bilər. Əgər həmin şəxs sığınacaq üçün müraciət edibsə, onun müraciətinə baxılmalıdır. Müraciətin qəbulu, araşdırılması, rədd cavabı, apellyasiya şikayəti və bundan sonra deportasiya ilə bağlı danışıqların aparılması bəzən illərlə davam edir.
Müəyyən edilmiş müddət başa çatdıqda, şəxsin saxlanılması üçün başqa hüquqi əsas yoxdursa, o, azadlığa buraxılmalıdır.
Bundan sonra həmin şəxslər bəzən qonşu ölkələrə keçərək orada qeyri-qanuni yaşamağa davam edirlər. Çünki Avropa İttifaqına daxil olan dövlətlərin miqrasiya məlumat bazaları uzun müddət vahid sistem şəklində fəaliyyət göstərməyib. Bu səbəbdən bir ölkədə sığınacaq müraciəti rədd edilən şəxs başqa ölkəyə keçərək yenidən müraciət edə bilirdi.
Belə miqrantlar qanuni iş tapa bilmədikləri üçün çox vaxt qeyri-rəsmi əmək bazarına üz tutur, bəziləri isə küçə cinayətləri və oğurluq kimi əməllərə qarışırlar.
Məhz buna görə də bəzi hallarda belə şəxsləri daim axtarıb saxlamağa çalışmaq əvəzinə, onların hüquqi statusunu leqallaşdırmaq və cəmiyyətə inteqrasiyasına şərait yaratmaq daha asan görünür.
Başqa sözlə, insan Avropaya fiziki olaraq daxil olduqdan sonra onu qısa müddətdə ölkədən çıxarmaq olduqca çətinləşir. Humanist prinsiplərə əsaslanan Avropa sistemi hətta bu prinsiplərdən sui-istifadə edən şəxslərlə belə uzunmüddətli hüquqi prosedurlar aparmağa məcbur qalır.
Ən effektiv yol isə həmin şəxslərin Avropaya daxil olmasının qarşısını almaqdır. Bəs bunu necə etmək olar?
Ruanda ilə bağlı təşəbbüsə qədər Avropada sığınacaq müraciətləri rədd edilən şəxslərin üçüncü ölkələrə göndərilməsi və orada saxlanılması üçün vahid, işlək mexanizmlər yox idi. İndi isə Avropa İttifaqının miqrasiya böhranını aradan qaldırmaq üçün atdığı addımların məntiqi daha aydın görünür.
Avropa İttifaqının yeni miqrasiya siyasətinin əsas istiqamətləri
İlk baxışdan zəif və hətta mənasız görünən bu tədbirlər əslində vahid sistemin ayrı-ayrı elementləridir.
1\. Sərhəddə nəzarət və yoxlamaların sərtləşdirilməsi
Avropa İttifaqı sərhədlərdə daha sərt yoxlama prosedurları tətbiq etməyə başlayıb. Məqsəd ölkəyə buraxılmadan, ilkin məlumatlar əsasında müraciətlərin qiymətləndirilməsidir.
Yeni qaydalara əsasən, ilkin yoxlama proseduru yeddi günədək davam edə bilər. Bu müddətdə şəxslər xüsusi sərhəd məntəqələrində saxlanılır. Əvvəllər isə sığınacaq müraciətinə baxılan müddətdə insanların bir çoxu ölkə daxilinə buraxılırdı.
2\. Sığınacaq müraciətlərinə sürətləndirilmiş qaydada baxılması
Sığınacaq müraciətlərinin qəbul olunma faizi aşağı olan ölkələrin vətəndaşları üçün sürətləndirilmiş prosedurlar nəzərdə tutulur. Bu proses 12 həftəyədək davam edə bilər.
Müraciətə baxılan müddətdə şəxslərin ölkə ərazisinə daxil olmasına icazə verilməməsi və xüsusi mərkəzlərdə saxlanılması nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, deportasiya məqsədilə saxlanılmanın maksimal müddətinin 18 aydan 24 aya qədər artırılması istiqamətində dəyişikliklər edilib.
3\. Deportasiya qərarlarının qarşılıqlı tanınması
Əvvəllər Avropa İttifaqına üzv ölkələr arasında vahid miqrasiya məlumat bazası və deportasiya qərarlarının qarşılıqlı icrası ilə bağlı mexanizmlər kifayət qədər səmərəli deyildi.
Məsələn, bir ölkədə sığınacaq müraciəti rədd edilən şəxs başqa Avropa ölkəsinə keçərək orada yenidən müraciət edə və ya qeyri-qanuni yaşamağa davam edə bilirdi.
Yeni yanaşma bu boşluğu aradan qaldırmağa yönəlib. Bir üzv dövlətdə qəbul edilən imtina və geri qaytarılma qərarlarının digər üzv ölkələrdə də nəzərə alınması nəzərdə tutulur.
Beləliklə, bir ölkədə rədd cavabı alan şəxsin başqa Avropa dövlətinə keçməklə eyni proseduru yenidən başlatmaq imkanları məhdudlaşdırılır.
4\. Təhlükəsiz ölkələrin siyahısının müəyyənləşdirilməsi
Avropa İttifaqı sığınacaq müraciətlərinə baxılarkən təhlükəsiz hesab edilən ölkələrin siyahısından istifadə etməyi nəzərdə tutur.
Həmin ölkələrdə müharibə, silahlı münaqişə və ya genişmiqyaslı təbii fəlakət kimi sığınacaq üçün əsas yarada biləcək hallar mövcud deyilsə, müraciətlərin rədd edilməsi üçün sürətləndirilmiş mexanizmlər tətbiq oluna bilər.
Bu addımın əsas məqsədi iqtisadi səbəblərlə Avropaya üz tutan şəxslərin müraciətlərini sərhəddə daha tez müəyyənləşdirməkdir.
Yəni müharibədən və təqiblərdən qaçmayan, yalnız daha yaxşı iqtisadi şərait axtaran şəxslərin sığınacaq sistemindən istifadə imkanları məhdudlaşdırılır.
5\. Avropa İttifaqından kənarda miqrantların saxlanılması və geri qaytarılması mərkəzlərinin yaradılması
Ən mühüm addımlardan biri də budur. Avropa İttifaqı miqrantların üçüncü ölkələrdə saxlanılması və geri qaytarılması mərkəzlərinin yaradılması istiqamətində qərarlar qəbul edib. Ruanda ilə bağlı təşəbbüs də məhz bu yanaşmaya daxildir.
Bu mexanizmin əsas məqsədi sığınacaq müraciətləri rədd edilmiş şəxslərin Avropa İttifaqının ərazisindən kənara çıxarılmasını təmin etməkdir.
Beləliklə, deportasiyası çətinləşən, hətta sənədləri olmayan şəxslərin üçüncü ölkələrə göndərilməsi və onların Avropadan kənarda saxlanılması nəzərdə tutulur.
Göründüyü kimi, ilk baxışdan anlaşılmaz və hətta qeyri-ciddi təsir bağışlayan bu tədbirlər əslində Avropanın miqrasiya böhranını həll etmək üçün qurmağa çalışdığı sistemin tərkib hissələridir.
Mən hətta deyərdim ki, Avropa bu böhranın qarşısını almaq üçün mövcud imkanları daxilində kifayət qədər ciddi addımlar atır. Bununla belə, Ruanda modelinin uğurlu olacağına inanmıram.
Bəs niyə?
Avropa İttifaqı bu məsələdə Avstraliyanın təcrübəsini əsas götürür. Avstraliya 2012-ci ildən etibarən Papua-Yeni Qvineyanın Manus adasında miqrantların saxlanılması üçün xüsusi mərkəz təşkil etmişdi.
Həmin dövrdə Avstraliyaya qayıqlarla hər il 20 minədək insan gəlirdi. Miqrantların ölkədən kənarda yerləşən adaya göndərilməsi siyasəti insan qaçaqmalçılığı ilə məşğul olan şəbəkələrin fəaliyyətinə ciddi zərbə vurdu.
Əsas məsələ isə bu idi: Avstraliyaya çatan miqrantın belə ölkədə qalmaq hüququ əldə etməyəcəyini bilmək potensial miqrantların sayını kəskin azaltdı.
Avropa da ümid edir ki, eyni təhlükə qayıqlarla Aralıq dənizini keçmək istəyən insanları bu yoldan çəkindirəcək.
Amma burada çox ciddi fərqlər var.
Birincisi, Avstraliya qayıqlarla ölkəyə gələn şəxslərin Avstraliyada daimi məskunlaşmasına faktiki olaraq uzunmüddətli qadağa tətbiq etmişdi. Avropada isə belə sərt və vahid yanaşmanı həyata keçirmək xeyli çətindir.
İkincisi, Avstraliya vahid dövlət və vahid hüquqi sistemə malik adadır. Avropa isə müxtəlif qanunları, siyasi mövqeləri və miqrasiya siyasətləri olan dövlətlərin birliyidir. Üstəlik, Şengen məkanında daxili sərhədlərin olmaması nəzarəti daha da çətinləşdirir.
Üçüncüsü, bu modelin maliyyə tərəfi olduqca ağırdır.
Avstraliyanın təcrübəsində bir miqrantın saxlanılmasının illik xərcinin 600 min dollar səviyyəsinə çatdığı bildirilirdi. Ümumilikdə 4400 nəfərin saxlanılması və müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün 12 milyard dollar xərcləndiyi qeyd olunur.
İndi bu rəqəmləri Avropaya tətbiq edək.
2025-ci ildə Avropa İttifaqına bir milyondan çox insan sığınacaq üçün müraciət edib. Onlardan 640 min nəfərinin müraciətinə mənfi cavab verildiyi bildirilir.
Tutaq ki, bu şəxslərin yalnız yarısı Ruandaya göndərilir. Hər birinin saxlanılması və təminatı üçün illik 300 min dollar xərclənərsə, ümumi xərc 96 milyard dollara çatacaq.
Müqayisə üçün qeyd edim ki, Avropa İttifaqının illik büdcəsi təxminən 192 milyard avro təşkil edir.
Deməli, söhbət Avropanın ümumi illik büdcəsinin yarısına yaxın vəsaitdən gedir. Üstəlik, bu, yalnız bir ilin xərcidir. Növbəti illərdə yeni miqrantlar gəldikcə xərclər də artacaq.
Avropanın belə bir yükü uzun müddət daşıması real görünmür.
Bəli, nəzəri baxımdan qayıqlarla Avropaya gəlmək istəyən insanlar Ruandaya göndərilmək təhlükəsindən qorxaraq bu yoldan imtina edə bilərlər. Lakin mənə elə gəlir ki, Avropanın humanist qanunvericiliyindəki boşluqlardan istifadə etməyin yeni yolları da tapılacaq.
Hər halda, bu, maraqlı və nəticələri Avropanın gələcək miqrasiya siyasətinə ciddi təsir göstərə biləcək bir eksperiment olacaq.
Maraqlıdır ki, İspaniya nədənsə bu təşəbbüsdə iştirak etmir.
Bu prosesləri izləməyə davam edəcəyəm və vəziyyət dəyişdikcə yeni məlumatları diqqətinizə çatdıracağam.
Redaksiya qeydi: Mənbə mətndəki bəzi hüquqi və statistik iddialar mübahisəli və ya dəqiqləşdirilməyə ehtiyaclıdır. Xüsusilə Ruanda ilə bağlı razılaşmanın hüquqi statusu, 18 və 24 aylıq saxlanılma müddətləri, Avstraliyanın xərcləri və 96 milyard dollarlıq hesablamanın əsasları dərcdən əvvəl ayrıca yoxlanmalıdır. Həmçinin orijinal mətndə 1, 2, 3, 5 və 6 nömrəli bəndlər verildiyindən, ardıcıllıq redaktə zamanı düzəldilib.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az