Molla Pənah Vaqif Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Bakı Dövlət Universitetinin "Türkologiya" kaferasının dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülgün Əliyevadır. Müsahibimizlə Xalq rəssamı Mikayıl Abdullayevin "Molla Pənah Vaqif" portreti haqqında danışmışıq.

Mikayıl Hüseyn oğlu Abdullayev (1921-2002) Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndələrindən, xüsusilə rəngkarlıq və qrafika sahəsində tanınmış sənətkarlardan biridir. O, 19 dekabr 1921-ci ildə Bakıda anadan olub. 1935-1939-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində, daha sonra isə Moskva V.İ. Surikov adına Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda təhsil alıb və 1949-cu ildə həmin institutu bitirib. Rəssamın yaradıcılığında Azərbaycan insanı, əmək, təbiət, milli məişət, tarixi-mədəni irs və müxtəlif xalqların həyatı mühüm yer tutur. Onun əsərlərində lirik duyğular, poetik ifadə, zəngin rəng palitrası və obrazların psixoloji xüsusiyyətlərinin açılması diqqəti cəlb edir. Mikayıl Abdullayev rəngkarlıqla yanaşı, qrafika, monumental sənət və teatr-dekorasiya sahələrində də fəaliyyət göstərib.

Rəssamın yaradıcılığında Hindistan mövzusunun xüsusi əhəmiyyəti var. Hindistana səfərindən sonra burada gördüyü insanların məişətini, qadın obrazlarını, şəhər və təbiət mənzərələrini özünəməxsus bədii üslubda təsvir edib. "Hindistan silsiləsi" onun yaradıcılığının ən tanınmış istiqamətlərindən biri hesab olunur. "Axşam", "Mingəçevir işıqları", "Səadət quranlar", "Sevinc", "Azərbaycan çöllərində", "Çəltikçi qızlar" və "Racəstan qadınları" rəssamın yaradıcılığının tanınmış nümunələri hesab olunur.

Mikayıl Abdullayev 1963-cü ildə SSRİ Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb, müxtəlif dövlət mükafatları və ordenlərlə təltif edilib. 1997-ci ildə Azərbaycanın "İstiqlal" ordeni ilə təltif olunub. Rəssam 21 avqust 2002-ci ildə Bakıda vəfat edib.

- Əsərin kompozisiya quruluşu necədir?

- Mikayıl Abdullayevin "Molla Pənah Vaqif" portretində tarixi şəxsiyyətin obrazı yığcam, lakin ifadəli kompozisiya həlli ilə təqdim edilib. Əsərin əsas kompozisiya mərkəzində Vaqifin fiquru yerləşdirilmiş və bütün təsviri elementlər tamaşaçının diqqətini bu obraz üzərində cəmləşdirəcək şəkildə qurulub. Rəssam şairi profildən göstərməklə onun üz cizgilərinin xarakterik xüsusiyyətlərini daha aydın nəzərə çarpdırıb. Portretdə Vaqifin başı və gövdəsinin yuxarı hissəsi ön plana çəkilir.

Fiqurun kompozisiyada iri ölçüdə verilməsi onun bədii əhəmiyyətini artırır və obrazın monumental təsir bağışlamasına şərait yaradır. Şairin baxışları sağ istiqamətə yönəldilib. Bu baxış istiqaməti obrazda düşüncəlilik, daxili sakitlik və müəyyən mənəvi təmkin hissi yaradır. Üzün profildə təqdim olunması isə portretin ifadəliliyini gücləndirən əsas kompozisiya vasitələrindən biridir.

Əsərdə geyim detalları da kompozisiyanın mühüm hissəsini təşkil edir. Baş geyimi, çiyinlərə salınmış örtük və milli geyimin digər elementləri Vaqif obrazının tarixi mühitini və milli xüsusiyyətlərini nəzərə çarpdırır. Geyimdəki müxtəlif istiqamətli xətlər fiqurun quruluşunu canlandırır və statik portretə müəyyən ritm verir. Parçaların qatlarının və ornament xarakterli detalların işlənməsi obrazın plastik ifadəsini zənginləşdirir. Vaqifin əllərinin kompozisiyanın aşağı hissəsində görünməsi əsərin ifadə imkanlarını daha da genişləndirir. Əllərin vəziyyəti obrazın sakit və düşüncəli xarakterinə uyğunlaşdırılıb. Bununla rəssam portreti yalnız üz cizgilərinin təsviri ilə məhdudlaşdırmamış, əl hərəkətlərindən də obrazın psixoloji xarakteristikasının tamamlanmasında istifadə etmişdir.

Arxa plan əsas fiqura nisbətən daha yumşaq və sərbəst işlənib. Burada müəyyən insan təsvirləri, xətti formalar və məkan təsəvvürü yaradan elementlər nəzərə çarpır. Fonun detallarla həddindən artıq yüklənməməsi əsas obrazın diqqət mərkəzində qalmasına imkan verir. Belə kompozisiya həlli ön və arxa plan arasında vizual fərq yaradaraq portretin bütövlüyünü təmin edir. Əsərdə şaquli istiqamət, iri plan, profil görünüşü, ön və arxa planın qarşılıqlı əlaqəsi, geyim detalları və əl hərəkəti bir-birini tamamlayır. Kompozisiyanın əsas xüsusiyyəti obrazın mərkəzi mövqeyinin qorunması və əlavə detalların bu əsas fiqura tabe etdirilməsidir. Rəssam beləliklə, Vaqifin zahiri görünüşü ilə yanaşı, onun sakit, müdrik və düşüncəli xarakterini də vizual vasitələrlə ifadə etməyə çalışıb. Əsərin kompozisiya quruluşu sadəlik və ifadəliliyin vəhdəti üzərində qurulub. Fiqurun yerləşdirilməsi, baxış istiqaməti, geyim formaları, əllərin təsviri və fon elementləri vahid kompozisiya sistemi yaradaraq Molla Pənah Vaqif obrazının tarixi və mənəvi xüsusiyyətlərini ön plana çıxarır.

- Bəs rəng həlli barədə nə demək olar?

- Portretdə rəng həlli əsərin tarixi və emosional xarakterinin açılmasında mühüm rol oynayır. Rəssam rəngləri əsasən torpaq, isti və təbii çalarlar üzərində quraraq obrazın milli və tarixi mühitini nəzərəçarpacaq şəkildə ifadə edib. Sarımtıl, qəhvəyi, oxra və tünd çalarların üstünlük təşkil etməsi əsərə qədimlik və zamanın uzaqlığını xatırladan xüsusi atmosfer verir. Əsərin fonunda üstünlük təşkil edən sarı və oxra tonları kompozisiyanın ümumi rəng harmoniyasını müəyyənləşdirir. Bu rənglər fonu sakit və isti göstərməklə yanaşı, ön plandakı insan fiqurunun daha aydın seçilməsinə imkan yaradır. Fonun rəngləri müəyyən qədər yumşaldılmış və bir-birinə yaxın çalarlarda işlənib. Bunun nəticəsində əsas obrazla arxa plan arasında kəskin rəng qarşıdurması yaranmır.

Vaqifin geyimində istifadə olunan tünd göy və mavi çalarlar kompozisiyanın rəng balansında mühüm yer tutur. Bu soyuq rənglər əsərdəki isti sarı-qəhvəyi tonlarla qarşılaşdırılaraq rəng harmoniyasına dinamika gətirir. Tünd göy rəng fiqurun gövdə hissəsini vizual baxımdan daha yığcam göstərir və obrazın kompozisiya daxilində çəkisini artırır. Şairin üz və əllərində isti qəhvəyi, narıncı və təbii dəri çalarlarından istifadə edilmişdir. Bu rənglər obrazın canlılığını artırır və onun digər kompozisiya elementlərindən fərqlənməsinə kömək edir. Üzdə işıq və kölgənin növbələşməsi portretin plastikliyini gücləndirərək Vaqifin xarakterik cizgilərini daha ifadəli göstərir.

Baş geyimində və geyimin digər hissələrindəki sarımtıl, bej və qəhvəyi tonlar fonla müəyyən rəng əlaqəsi yaradır. Bu yaxınlıq əsərin ümumi koloritinin bütövlüyünü qoruyur. Eyni zamanda mavi və tünd rənglərin daxil edilməsi kompozisiyanın həddindən artıq monoxrom görünməsinin qarşısını alır. Əsərin rəng həlli isti və soyuq rənglərin qarşılıqlı münasibəti, torpaq çalarlarının üstünlüyü və yumşaq tonal keçidlər əsasında formalaşmışdır. Rənglərin bu şəkildə seçilməsi Molla Pənah Vaqif obrazının tarixi xarakterini, müdrikliyini və düşüncəli ruhunu daha təsirli şəkildə ifadə edir. Rəssam rəngdən yalnız təsviri vasitə kimi deyil, həm də obrazın emosional və psixoloji məzmununu açan mühüm bədii vasitə kimi istifadə edib.

- Əsərdə ədəbiyyat və incəsənətin qarşılıqlı əlaqəsini necə xarakterizə etmək olar?

- Mikayıl Abdullayevin "Molla Pənah Vaqif" portreti ədəbiyyatla təsviri sənətin qarşılıqlı əlaqəsinin maraqlı nümunələrindən biridir. Əsərin əsas mövzusu Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Molla Pənah Vaqifin şəxsiyyəti və yaradıcılığı ilə bağlıdır. Rəssam ədəbi şəxsiyyət haqqında formalaşmış təsəvvürləri rəng, forma, xətt və kompozisiya vasitəsilə vizual obrazda canlandırmışdır. Molla Pənah Vaqif Azərbaycan poeziyasının inkişafında mühüm rol oynamış şair kimi yalnız ədəbiyyat tarixində deyil, milli mədəni yaddaşda da xüsusi mövqeyə malikdir. Rəssamın yaratdığı portret bu ədəbi obrazı təsviri sənətin imkanları vasitəsilə tamaşaçıya təqdim edir. Şairin profildən təsviri, düşüncəli baxışı və sakit duruşu onun mütəfəkkir, şair və ziyalı obrazının formalaşdırılmasına xidmət edir. Əsərdə ədəbiyyatın təsviri sənətə təsiri xüsusilə obrazın xarakterinin təqdim edilməsində özünü göstərir. Vaqifin şair kimi düşünən və müşahidə edən şəxsiyyət olması portretdə yalnız zahiri görünüşlə deyil, onun baxışları, mimikası və ümumi plastikasının köməyi ilə ifadə olunur. Beləliklə, ədəbi şəxsiyyətin mənəvi xüsusiyyətləri vizual sənət dilinə çevrilir.

Digər tərəfdən, rəssamın yaratdığı portret tamaşaçıda Vaqifin yaradıcılığı haqqında təsəvvürlərin canlanmasına imkan verir. Milli geyim elementləri, tarixi mühiti xatırladan fon və isti rəng çalarları şairin yaşadığı dövrün ruhunu obrazın ətrafında hiss etdirməyə çalışır. Bu xüsusiyyətlər ədəbi irslə milli təsviri sənət arasında əlaqəni daha da gücləndirir. Əsərdə ədəbiyyat ideyanın və obrazın mənbəyi, təsviri sənət isə həmin obrazın vizual ifadə vasitəsi kimi çıxış edir. Mikayıl Abdullayev Vaqifin ədəbi şəxsiyyətini portret janrının imkanları ilə təqdim edərək söz sənəti ilə rəng sənətinin bir-birini tamamladığını göstərir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Əsər tamaşaçıya insanın daxili aləmi, milli kimliyi və mənəvi dünyası haqqında düşünmək imkanı verir. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşdirilən kişi obrazı özünün ciddi və düşüncəli görkəmi ilə diqqəti cəlb edir. Onun geyimi, baş örtüyü və ümumi görünüşü milli-mədəni xüsusiyyətləri ön plana çıxarır. Obrazın sakit, lakin ifadəli baxışı həyat təcrübəsi, düşüncə və daxili təmkin hissini yaradır. Arxa planda verilən qadın fiquru isə əsərin emosional məzmununu tamamlayaraq kompozisiyaya xatirə və mənəvi bağlılıq çaları gətirir. Əsərdə insan obrazı vasitəsilə xalqın tarixi, adət-ənənələri və milli ruhu haqqında təsəvvür yaradılır. Rəssam rəng, xətt və fakturanın imkanlarından istifadə etməklə obrazın xarakterini daha qabarıq göstərib. Əsər bizə keçmişlə bu gün arasında mənəvi əlaqənin qorunmasının vacibliyini xatırladır. Eyni zamanda, insanın öz kökünə, mədəniyyətinə və milli dəyərlərinə bağlılığının onun şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynadığını göstərir.

Fikrimcə, əsərin əsas təsir gücü obrazın xarici görünüşündən daha çox onun yaratdığı mənəvi atmosferdədir. Kişi obrazının ciddi və düşüncəli ifadəsi məndə sakitlik, dərin düşüncə və həyat təcrübəsi hissi yaradır. Xüsusilə geyimdəki milli elementlər əsərin tarixi və mədəni mahiyyətini gücləndirir. Arxa plandakı qadın fiquru isə mənim üçün obrazın yaddaşında yaşayan bir xatirənin və ya mənəvi bağlılığın simvolu təsiri bağışlayır. Əsərdəki sarımtıl, torpaq və tünd rənglərin üstünlüyü kompozisiyaya qədimlik və nostalji ovqatı verir. Rəssamın sərbəst və ifadəli fırça işləməsi əsərə canlılıq və emosional dərinlik qazandırır. Mən hesab edirəm ki, bu əsərin dəyəri yalnız təsvir olunan insan obrazında deyil, onun vasitəsilə milli ruhun və insan yaddaşının ifadə olunmasındadır. Əsərə baxarkən insan öz keçmişi, milli-mədəni irsi və mənəvi dəyərləri haqqında düşünməyə başlayır.

Aytac SAHƏD