Milli.az portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.
Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Avropa düşməni məsciddə, sol yeraltı qruplarda və miqrant düşərgələrində axtarır. Rəqəmlər isə başqa ünvanı göstərir: kirayə haqqı az qala bütün maaşı udan otağı və inciklik hissini cəmi bir neçə həftəyə hücum planına çevirən smartfonu.
Oktyabrın 17-də axşam Limojda bələdiyyə binası yanırdı. Alov XIX əsrə aid binanı demək olar ki, tamamilə məhv etdi, Marseldə izdiham bir müddət meriyaya soxuldu, Fransa hökuməti isə ən azı 3000 dağıdılmış və talan edilmiş mağaza saydı. Hər şey sentyabrda Parisin cənub-şərqindəki şəhərətrafı Kreteyldə sırf peşə xarakterli bir hadisə ilə başlamışdı: yerli liseyin müəllimləri kadr çatışmazlığı səbəbindən tətil etdilər, şagirdlər həmrəylik əlaməti olaraq binanı blokadaya aldılar, bir neçə gün sonra isə blokadalar bütün ölkə üzrə məktəblərə yayıldı və müəllim çatışmazlığı ətrafında mübahisə yanacaq qiymətlərinə və yaşayış xərclərinə qarşı etiraza çevrildi. Oktyabrın son həftəsonunda dalğa Sürixə çatdı. Orada yeniyetmələr "Bizə bəsdir, hətta İsveçrədə də" şüarı altında barrikadaları və avtomobili yandırırdılar, polis isə su şırnaqları və rezin güllələrlə cavab verirdi.
Eyni vaxtda xüsusi xidmətlərin hesabatlarında ikinci bir hekayə açılırdı ki, ictimaiyyət onu birinci ilə demək olar ki, əlaqələndirmir. 2026-cı il martın 19-da dərc edilmiş Qlobal Terrorizm İndeksinin məlumatına görə, 2025-ci ildə dünyada terror aktlarından həlak olanların sayı 28 faiz azalaraq 5582 nəfərə enib ki, bu da 2007-ci ildən bəri ən aşağı göstəricidir. Qərb ölkələrində isə eyni göstərici 280 faiz artaraq 57 nəfərə çatıb. Avropa və Şimali Amerikada terrorizmlə bağlı bütün araşdırmaların 42 faizində gənclərin və yetkinlik yaşına çatmayanların adı keçib. 2021-ci ildən bəri bu pay üç dəfə artıb.
Avropa şəhərlərindəki talanlar və terror maddələri ilə məhkəmə qarşısına çıxan yeniyetmələr ayrı-ayrı süjetlər kimi görünür. Əslində isə qarşımızda iki idarə arasında bölüşdürülmüş vahid proses durur: birincisi ictimai asayiş polisinin, ikincisi isə əks-kəşfiyyatın payına düşür. Bu prosesdə ideologiya ikinci dərəcəlidir. Birinci dərəcəli olan həyatın qeyri-sabitliyidir. Onu tənha on altı yaşlı yeniyetməni müəllimdən və ya sosial işçidən əvvəl tapan alqoritm dəfələrlə gücləndirir.
Altıncı sinifdən terrorçu: Avropanın uzun müddət toplamaq istəmədiyi rəqəmlər
Quru statistikadan başlayım, çünki bu mövzu ətrafında publisistik şişirtmələr həddindən artıq çoxdur. Populyar təkrarlamalarda guya Qərbdə terror aktlarının yarısını uşaqların törətdiyi barədə tezis dolaşır. Bu iddia yanlışdır. 42 faiz rəqəmi hücumların icraçıları arasında deyil, araşdırmalarda adı keçənlər arasında gənclərin payını təsvir edir. Fərq prinsipialdır və mən bundan sonra yalnız ilkin mənbələrə istinad edirəm.
Avropol 2025-ci il iyunun 24-də dərc etdiyi Avropa İttifaqında terrorizmin vəziyyəti və tendensiyaları haqqında hesabatında bildirdi ki, 2024-cü ildə Avropa İttifaqında terror maddələri ilə saxlanılmış 449 nəfərdən 133-ü 12 ilə 20 yaş arasında idi. Təxminən hər üç nəfərdən biri. Ən kiçiyinin 12 yaşı vardı və o, hücuma hazırlıq görməyə görə saxlanılmışdı. 2026-cı il iyulun 13-də dərc edilmiş növbəti hesabat Avropa İttifaqının 21 ölkəsində 486 həbsi və 45 terror aktını qeydə aldı ki, bunlardan 22-si həyata keçirilmiş, 20-sinin qarşısı alınmışdı. 18 yaş və ondan kiçik şübhəlilərin sayı 130 oldu, ən kiçiyi yenə 12 yaşında idi. Həbs edilənlərin orta yaşı 27 olub. Hesabatda elə bir müşahidə var ki, mən onu Avropanın hər təhsil nazirliyində divardan asardım: bir çox gənc şübhəli adından öldürməyə hazırlaşdığı ideologiyanı yalnız səthi şəkildə anlayır.
Fransada mənzərə daha kəskindir. Milli Antiterror Prokurorluğu bir neçə il əvvəl yetkinlik yaşına çatmayan təqsirləndirilənləri bir əlin barmaqları ilə sayırdı: 2022-ci ildə terror məqsədli cinayətkar birlik maddəsi ilə məsuliyyətə cəlb olunanların təxminən 1 faizi onların payına düşürdü. 2023-cü ildə 15, 2024-cü ildə isə 18 yeniyetməyə ittiham irəli sürülüb. Həmin il üzrə sonrakı icmallar 19 rəqəmini verir və bu fərq səhvlə deyil, hesablama tarixi ilə izah olunur. 2025-ci ildə belə işlərin sayı 22-yə çatıb. Prokurorluğun rəhbəri Olivye Kristen 2026-cı ilin yanvar ayının sonunda bildirdi ki, il ərzində prokurorluğun açdığı bütün prosedurların üçdə biri artıq yetkinlik yaşına çatmayanların payına düşür. Bununla belə, prokurorluğun işlərinin 87 faizi əvvəlki kimi cihadçılıqla bağlıdır.
Britaniya məlumatları dürüst qeyd-şərt tələb edir. Böyük Britaniyanın Daxili İşlər Nazirliyi 2023-cü ildə 18 yaşına çatmamış yeniyetmələrin 43, 2024-cü ildə 40 (ilkin icmalda 39 göstərilmişdi), 2025-ci ildə isə 39 həbsini qeydə alır. Burada sıçrayışlı artım yoxdur, əyri xətt sabitləşib. Narahatlıq doğuran dinamika deyil, strukturdur. Hələ 2024-cü ilin oktyabrında Britaniyanın daxili təhlükəsizlik xidmətinin bütün əməliyyat işinin 13 faizi yetkinlik yaşına çatmayanların payına düşürdü ki, bu da 2021-ci ilin əvvəlindəkindən üç dəfə çoxdur. Radikallaşmanın qarşısının alınmasına yönəlmiş "Qarşısını Al" proqramı 2025-ci il martın 31-də başa çatan hesabat ilində əvvəlki ildən 27 faiz çox, rekord sayda, 8778 müraciət alıb. İlk dəfə ən böyük yaş qrupu 11-15 yaşlı uşaqlar oldu: bütün halların 36 faizi.
Terrorizm İndeksində optimistlərin sitat gətirməyi sevdiyi bir rəqəm də var. 2022-2025-ci illərdə xüsusi xidmətlər yetkinlik yaşına çatmayanların iştirak etdiyi sui-qəsd planlarının 97 faizinin qarşısını alıb, sırf yetkinlərdən ibarət qruplarda isə bu göstərici 68 faiz olub. Yeniyetmələr təcrübəsizdir və yazışmalarda iz qoyurlar. Təsəlli zəifdir. Huni yüzlərlə insanı içinə çəkəndə hətta üç faizlik boşluq dəfn mərasimləri ilə nəticələnir. İndeksin tərtibçiləri xüsusi xidmətlərin işinin niyə bu qədər çətin olduğunu izah edən bir detal əlavə edirlər: son illərdə Qərbdə ölümlə nəticələnən terror aktlarının 93 faizini təkbaşına hərəkət edənlər törədib və onlar iki və daha çox nəfərdən ibarət qruplardan üç dəfə tez-tez işi sona çatdırırlar.
Səhv yerdə axtarırlar: Avropa ekstremizminin narahatedici arifmetikası
Kütləvi şüur əvvəlki kimi Avropada ekstremizmi İslam fundamentalizmi ilə əlaqələndirir. Rəqəmlər bu mənzərəyə ciddi düzəliş edir. Avropa İttifaqında müsəlmanların sayı müxtəlif cür qiymətləndirilir: aşağı qiymətləndirmələr təxminən 19 milyon rəqəmini verir, İttifaqdan kənar ölkələri də hesablamaya daxil edən demoqraflar isə təxminən 26 milyona çatırlar. İstənilən metodikada radikal strukturlarla hər hansı şəkildə bağlı olanların payı icmanın 1 faizini keçmir və bu faizin böyük əksəriyyəti heç vaxt zorakılığa keçməyib.
Radikallaşma tədqiqatçıları iki hadisəni bir-birindən ayırırlar. Koqnitiv radikallaşma başqalarını istisna edən, fundamentalist inancların qəbul edilməsi deməkdir. Davranış radikallaşması zorakılıqda iştirakı və ya ona birbaşa dəstəyi nəzərdə tutur. Onlar arasında sərt əlaqə yoxdur: halların böyük əksəriyyətində birincisi ikincisinə aparmır. 2021-ci ildə İsveçrədə təxminən 8 min on yeddi yaşlı arasında keçirilmiş sorğu göstərdi ki, yeniyetmələr islamçıların fikirləri ilə ifrat sağçıların və ifrat solçuların şüarlarından daha az razılaşırdılar. Müəlliflər belə nəticəyə gəldilər ki, yalnız baxışlara əsasən terror davranışını proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.
Terrorizm İndeksi sağa doğru sürüşməni çoxdan qeydə alır. İndeksin 2020-ci il buraxılışı Qərbdə 2014-2019-cu illərdə ifrat sağçı terrorizmin 250 faiz artdığını göstərmişdi. 2024-cü il buraxılışında tərtibçilər qeyd etdilər ki, Qərbdə siyasi motivli hücumlar dini motivli hücumları beş dəfə üstələyib, dini motivli hücumların sayı isə bir ildə 82 faiz azalıb. Britaniyanın "Qarşısını Al" proqramı bu tendensiyanı təsdiqləyir: 2024-2025-ci il müraciətləri arasında ifrat sağçı motivlərə halların 21 faizində (1798), islamçı motivlərə isə 10 faizində (870) rast gəlinib. İfrat sağçı müraciətlərin sayı 37 faiz artıb. Halların 34 faizində ideologiyanı ümumiyyətlə müəyyən etmək mümkün olmayıb.
Ədalət naminə qeyd edim ki, medalın digər üzü də var və onu ört-basdır etmək qeyri-dürüst olardı. Cihadçılıq Avropa İttifaqında terrorun ən ölümcül forması olaraq qalır: Avropolun məlumatına görə, 2025-ci ildə o, beş nəfərin həyatına son qoyub və 81 nəfəri yaralayıb, halbuki ifrat sağçı hücumlar bir nəfərin ölümünə səbəb olub. Fransada cihadçı işlər qeyd-şərtsiz üstünlük təşkil edir. Buradan sadə nəticə çıxır: təhlükənin coğrafiyası eynicinsli deyil. London neonasist memlərlə aludə olan yeniyetmədən, Paris isə "İslam Dövləti" fiqurlarına valeh olmuş yeniyetmədən qorxur. Onların mexanikası isə ortaqdır.
Memdən bıçağa üç həftə
On il əvvəl gəncləri cəlb etmək başqa cür həyata keçirilirdi. Vest-Poynt hərbi akademiyasının nəzdindəki Terrorizmlə Mübarizə Mərkəzi "İslam Dövləti"nin hərbi fəallığının zirvəsində yeniyetmələri öz sıralarına çəkdiyi sistemi təsvir edib. Qruplaşma uşaqların öz analarını radikallaşmanın şəriklərinə çevirirdi. Təbliğat silahlıları eyni zamanda amansız və zərif göstərərək gənclərə cazibədar kişilik obrazı təklif edirdi. Edam görüntüləri və cəbhə kadrları əyləncə kimi təqdim olunurdu. Analitiklərin qiymətləndirməsinə görə, "İslam Dövləti"nin uşaqlar üçün tədris proqramları peşəkarcasına, Qərb pedaqogikasına yaxın üsulla tərtib edilmişdi, lakin adi məktəb fənlərinə zorakılıq və dünyanın sonu mövzuları metodik şəkildə hörülürdü.
Bu gün belə infrastruktura demək olar ki, ehtiyac yoxdur. İndeksin məlumatına görə, ekstremist materiallarla ilk tanışlıqdan tam radikallaşmaya qədər yol 2005-ci ildə orta hesabla 18 ay, 2016-cı ildə 13 ay çəkirdi. İndi bir neçə həftə kifayət edir. Ekstremist şəbəkələr huni prinsipindən istifadə edir: insanı "Tiktok" və "Yutub"un qısa videolar bölməsi kimi alqoritmik lentli platformalarda ələ keçirir, getdikcə daha sərt məzmuna yönəldir, sonra isə ünsiyyəti artıq konkret planlaşdırmanın müzakirə edildiyi şifrəli mesajlaşma proqramlarına keçirirlər.
Terrorizmi və silahlı münaqişələri öyrənən Nyu-York analitik mərkəzi 2025-ci il icmalında vurğulayıb ki, sürətlənmə bütün istiqamətlərə eyni vaxtda aiddir. İfrat sağçılar, ifrat solçular, islamçılar və ekstremizmə "hər şeydən bir az" prinsipi ilə tapınan nihilistlər yeniyetmələrlə eyni sosial şəbəkələr vasitəsilə işləyirlər. Avropol bu hadisəni daha tutqun rənglərlə təsvir edir: şəbəkə icmaları təxminən 8 ilə 17 yaş arasında olan həssas uşaqları məqsədyönlü şəkildə axtarır və onları başqalarına və ya özlərinə qarşı zorakılığa sövq edir. Bu qrupların ideya yükü cihadçılıq, neonasizm, okkultizm və satanizmin qarışığıdır.
Yeniyetmələr niyə bu qədər asanlıqla təsirə düşürlər? Sinqapurlu terrorizm tədqiqatçısı fiziologiyaya diqqət çəkir: beynin emosional mərkəzləri impulslara nəzarətə və rasional mühakiməyə cavabdeh olan prefrontal qabıqdan daha tez yetişir. Yeniyetmə mütləq əminliyi hərisliklə axtardığı mərhələdən keçir. Aydın düşmənləri və sadə cavabları olan ekstremist dünyagörüşü ona məhz bunu verir. Ayrı-seçkiliyə məruz qalan qrupa mənsubiyyət bu təsiri dəfələrlə gücləndirir.
Son illərin ən əyani və ən dəhşətli nümunəsi İngiltərənin Sautport şəhəri ilə bağlıdır. 2024-cü il iyulun 29-da Kardiffdə Ruandadan gəlmiş ailədə doğulmuş on yeddi yaşlı Aksel Rudakubana uşaqların rəqs dərsinə bıçaqla hücum etdi və altı, yeddi və doqquz yaşlı üç qızı öldürdü. Bundan əvvəl o, üç dəfə "Qarşısını Al" proqramına göndərilmişdi. Mütəxəssislər onda sabit ideologiya tapmadılar, baxmayaraq ki, axtarış zamanı "Əl-Qaidə"nin dərsliyi və risin hazırlamaq cəhdlərinin izləri aşkarlandı. 2025-ci ilin yanvarında məhkəmə onu minimum 52 il müddətli ömürlük həbs cəzasına məhkum etdi. Baş nazir Kir Starmer o zaman yeni təhlükəni "tənhaların, uğursuzların, öz yataq otaqlarında oturan gənclərin" törətdiyi zorakılıq kimi təsvir etdi.
Qətlin özünü Britaniya qanunu terrorizm kimi tanımadı: ideoloji motiv yox idi. Təhlükələri ideoloji başlıqlar üzrə bölüşdürməyə vərdiş etmiş dövlət heç bir başlıq altına yazmaq mümkün olmayan qatillə üz-üzə qaldı.
Valideynləri sağ olan yetimlər
Əgər bir müddət xüsusi xidmətləri unudub sosial psixoloqlardan insanı ümumiyyətlə ekstremizmə nəyin sövq etdiyini soruşsaq, mənzərə ədəbsizlik dərəcəsində adi görünəcək. Bu mənzərə söhbətin hansı inanc və ya doktrinadan getməsindən demək olar ki, asılı deyil.
2013-cü ildə Niderland tədqiqatçıları gənc holland müsəlmanları arasında keçirilmiş sorğulara əsaslanan tədqiqat dərc etdilər. Əsas amil şəxsi həyat qeyri-müəyyənliyi oldu. Ona ədalətsizlik hissi və öz qrupu üçün təhlükə duyğusu əlavə olunurdu. Bu dəyişənlərdən öz icmasının müstəsnalığına əminlik, onunla birlikdə isə hakimiyyətə inamsızlıq yaranır. Sonra pilləkən aşağı aparır. Əvvəlcə insan "özününkülərin" zorakılığına haqq qazandırır, sonra onu özünə yaraşdırmağa başlayır.
2026-cı il Terrorizm İndeksi bu sxemə bioqrafik ölçü qatır. Tərtibçilərin qiymətləndirməsinə görə, Qərbdə radikallaşmış yetkinlik yaşına çatmayanların 87 faizi keçmişdə valideyn laqeydliyi və ya psixoloji zorakılıqla üzləşib, 77 faizi isə tərk edilmişlik yaşayıb. Britaniya statistikası tibbi tərəfi əlavə edir: 2024-2025-ci il üzrə "Qarşısını Al" proqramına müraciətlərin 34 faizində ən azı bir psixi pozuntu və ya neyrofərqlilik qeydə alınıb.
Niderlandlı sosial psixoloq 2018-ci il icmalında belə nəticəyə gəldi ki, qrupdaxili və qruplararası dinamika, o cümlədən şəbəkə dinamikası radikallaşmaya dindən daha güclü təsir göstərir. Radikalların dini biliyi çox vaxt kasaddır və ya lap yaxınlarda qazanılıb. İslamçı hərəkatların bir çox tərəfdarı dünyəvi məktəblərdə oxuyub, bəziləri xristian ailələrində böyüyüb. Bu baxış bucağından fundamentalizm radikallaşmanın səbəbi deyil, əlaməti kimi görünür.
Sovet sisteminin dağılmasını görmüş biri kimi bu mexanizmi monoqrafiyalardan tanımıram. Adət edilmiş nizam çökəndə ayaqlarının altında möhkəm torpaq axtaranların ilki on yeddi yaşlılar olur. Kimisi onu idmanda və ya təhsildə tapır. Digərləri onları haqlı, dünyanı isə günahkar elan edəcək istənilən doktrinadan yapışır.
Güzgü düşmənlər: islamofob və islamçı bir-birini necə yetişdirir
Cəmiyyət tərəfindən düşmənçilik hissi radikallaşmanın ən güclü amillərindəndir. Buradan xoşagəlməz nəticə çıxır: Qərbdə antiislam ritorikasının artması eyni zamanda həm müsəlman gənclərin radikallaşmasına reaksiya, həm də onun səbəblərindən biri kimi çıxış edir.
Türk sosioloqu 2021-ci ildə Belçika, Almaniya, Fransa və Niderlandda gənc müsəlmanlar və sağ radikal hərəkatların iştirakçıları ilə 160 dərin müsahibə aparıb. Hər iki qrupda radikallaşmaya oxşar səbəblər aparırdı. Həlledici rolu sivilizasiya fərqləri deyil, siyasətə inamsızlıqla qat-qat artmış sosial-iqtisadi və psixoloji yadlaşma oynayırdı. Hər iki qrup narazılığını ona əlçatan olan dildə ifadə edir. Müsəlmanlar üçün bu, namus və din dili, yerli avropalılar üçün isə millətçilik və yadlara nifrət dilidir. Tədqiqatçı onlar arasındakı dinamikanı qarşılıqlı radikallaşma adlandırıb: münaqişə qarşılıqlı təhdid və zorakılıq dövrləri vasitəsilə inkişaf edir.
Onun iştirakı ilə 2023-cü ildə dərc edilmiş sonrakı tədqiqatda Paris və Liondan olan türk və Mərakeş mənşəli gənc müsəlmanlar sorğu edilib. Onlar mühafizəkar siyasətçilərin və mətbuatın yadlara nifrətini real həyatlarından qopuq, yuxarıdan sırınan antiislam gündəliyi kimi təsvir edirdilər. Müəlliflər İslam radikalizmini müstəqil dini hadisə kimi deyil, millətçiliyə cavab kimi müəyyən ediblər.
Sautport bu mexanizmi real vaxt rejimində nümayiş etdirdi. Qətldən cəmi bir neçə saat sonra sosial şəbəkələr hücumçunun müsəlman və qeyri-qanuni miqrant olduğu barədə yalanı yaydı. 2024-cü il iyulun 30-da izdiham Sautportdakı məscidə hücum etdi, avqustun ilk günlərində isə iğtişaşlar İngiltərə və Şimali İrlandiyanın iyirmidən çox şəhərini bürüdü: sığınacaq axtaranların yerləşdirildiyi otellər dağıdıldı, polis maşınları yandırıldı və nəticədə polis mindən çox adamı saxladı. Qatilin nə İslamla, nə də miqrant qayıqları ilə əlaqəsi yox idi. Talançılar üçün bunun əhəmiyyəti yox idi.
2026-cı ilin payızı eyni sxemi qitə miqyasında təkrarladı. İtaliyanın baş naziri Corca Meloni bəyan etdi ki, Milanda saxlanılan 330 nəfərin təxminən yarısı xarici mənşəlidir, ən kiçiyinin isə 11 yaşı var. Milan polisi başqa rəqəm gətirir: iki günlük iğtişaşlar ərzində 271 nəfər həbs edilib, onların əksəriyyəti yetkinlik yaşına çatmayanlardır, 14 hüquq-mühafizə əməkdaşı yaralanıb. Bu fərq çox şey deyir. Siyasətçi artığı ilə sayır və dərhal etnik çərçivə əlavə edir, polis isə yaşı qeydə alır. Təhsil naziri Cuzeppe Valditara izah edirdi ki, Fransada etiraz miqrantların ikinci nəslinin inteqrasiyası ilə bağlı problemlər üzündən nəzarətdən çıxıb, İtaliyada isə vəziyyət fərqlidir. Milan iğtişaşları zamanı nazirin özü atılan daşdan güclə yayına bildi.
Macarıstanın baş naziri Peter Madyar Fransadakı talanlarda sərt miqrasiya siyasətinin doğruluğuna sübut gördü. Donald Tusk yazdı ki, Polşa digər Avropa ölkələrinin səhvlərini təkrarlamayacaq və onların əvəzini ödəməyəcək. ABŞ Prezidenti Donald Tramp öz sosial şəbəkəsində miqrantların Fransanı ələ keçirdiyini elan etdi. Fransa hakimiyyəti isə, əksinə, talanlarda miqrantları ittiham etmirdi: Prezident Emmanuel Makron nadir televiziya müraciətində məsuliyyəti ifrat sol fəalların üzərinə qoydu və talançıların vurulmuş ziyanı ödəyəcəyini vəd etdi.
Niderlandda mağaza sahibləri vitrinlərini taxta ilə vururdular, futbol azarkeşləri isə öz dedikləri kimi, şəhəri qorumaq üçün Haaqanın mərkəzinə çıxdılar. Fransa və İtaliyadakı nümayişlərdə Fələstin bayraqları və kəfiyyələr peyda oldu, Lionda İsrail və Amerika bayraqları yandırıldı, Almaniya Yəhudilərinin Mərkəzi Şurası aksiyalarda risk səviyyəsinin yüksək olduğu barədə xəbərdarlıq etdi. Hər tərəf digərindən məhz çatışmayan sübutu alır. İfrat sağçı daş atan miqrantı görür. Gənc müsəlman küçələri patrul edən azarkeşləri və onu təhlükə adlandıran siyasətçini görür. Dairə qapanır.
Təşviqatçının yerinə kirayə haqqı
Etirazın əsl hərəkətverici qüvvəsi məsciddə deyil, mühasibat hesablarında gizlənib. Avropa gəncləri getdikcə daha çox prekariat vəziyyətinə düşürlər, yəni aşağı maaşın ən kiçik bəla olduğu təbəqəyə. Daha pisi gəlirin xroniki qeyri-sabitliyi və istənilən rübün sonunda işdən çıxarıla bilən ikinci növ işçi olmaq hissidir.
Mövcud məlumatlara görə, "köhnə" Avropa İttifaqı ölkələrində 15-24 yaşlı işləyən gənclər arasında müvəqqəti müqavilələrin payı 1990-cı ildəki dörddə birdən 2024-cü ildə təxminən 48 faizə yüksəlib. Təxminən hər ikinci gənc işçi bir ildən sonra işinin olub-olmayacağını bilmir. Hətta 15-29 yaş qrupunda da muzdlu işçilərin təxminən üçdə biri müddətli müqavilələrlə çalışır.
Mənzil nəsillərarası ədalətsizliyin əsas simvoluna çevrilib. Avrostatın məlumatına görə, 2010-cu ildən 2024-cü ilin dördüncü rübünədək Avropa İttifaqında mənzil qiymətləri 55,4 faiz artıb, kirayə 26,7 faiz bahalaşıb. Macarıstanda qiymətlər 234 faiz, Estoniyada 228 faiz qalxıb. Artım dayanmır: 2025-ci ilin üçüncü rübündə mənzil illik ifadədə daha 5,5 faiz bahalaşıb. Tədqiqatçıların qiymətləndirmələrinə görə, 2005-2018-ci illərdə mənzil sahibi olan gənc ailələrin payı təxminən beşdə bir azalıb, halbuki bütün yaş qrupları üzrə mənzil sahibliyinin səviyyəsi demək olar ki, dəyişməyib. Yaşlı nəsillər almağa macal tapdılar. Gənclər isə onlara kirayə ödəyir.
İspaniya bu arifmetikanı absurd həddə çatdırıb. Ölkədə minimum əmək haqqı 1221 avro təşkil edir, 80 kvadratmetrlik mənzilin orta kirayəsi isə İspaniya işgüzar mətbuatının hesablamalarına görə, təxminən 1130 avrodur. 2026-cı ilin sentyabrında 25 yaşdan aşağı ispanlar arasında işsizlik 22,8 faizə çatıb, 449 min gənc işsiz qalıb. Ümumilikdə Avropa İttifaqı üzrə gənclər arasında işsizlik 15,5 faizə yüksəlib, avrozonada ümumi işsizlik isə 2024-cü ilin fevralından bəri ən yüksək səviyyədə, 6,5 faizdə qalır. İtaliyada inflyasiya sentyabrda avrozona üzrə orta göstərici 3,8 faiz olduğu halda 4,2 faizə çatıb.
İspaniya etirazının simvolu 87 yaşlı Marikarmen Abaskal oldu. Onu 1956-cı ildən yaşadığı Madrid mənzilindən xərəkdə çıxardılar, evdən çıxarıldıqdan iki həftə sonra isə o, dünyasını dəyişdi. Puerta del Sol meydanındakı çadır düşərgəsi həftələrlə dayandı, oxşar düşərgələr "Kirayə ödəyə bilmirsən? Çadırını gətir" şüarı altında Lissabonda və Portoda da yarandı. Parlament hökumətin mənzil tədbirlərini rədd etdi və baş nazir Pedro Sançes noyabrın 29-na növbədənkənar seçkilər təyin etdi. Həmkarlar ittifaqları noyabrın 11-nə son 14 ildə ilk ümumi tətili təyin etmişdilər.
İqtisadi bədbinlik insana mütləq birbaşa zərbə vurmur. Artan bərabərsizlik konkret ailəyə toxunmasa belə, ədalətsizlik hissi doğurur, bu hiss isə tədqiqatların göstərdiyi kimi, sui-qəsd nəzəriyyələrinə inanmağa və ifrat sağçılara səs verməyə meyli artırır. Madrid düşərgəsindən iyirmi yaşlı ofisiant müxbirlərə danışırdı ki, maaşının az qala hamısı kirayəyə gedir və həmyaşıdlarının əksəriyyəti belə yaşayır. Neonasistdən tutmuş xilafət təbliğatçısına qədər istənilən təşviqatçı üçün hazır xammal.
Məhəmməd, İsa və Hitler eyni lentdə
Yuxarıda təsvir edilən amillər müsəlman mühitindən kənarda da eyni şəkildə işləyir. İsveçrəli tədqiqatçılar 2021-ci ildə aşkar etdilər ki, xristian dini mənsubiyyəti müəyyən dərəcədə ifrat sağçı baxışların formalaşmasına kömək edir. İzahı tarixdədir: müharibədən sonrakı "xristian Qərbi" ritorikası inancı milli kimliyin nişanəsinə çevirdi. Bu təsəvvürə xristian sivilizasiyasını İslamdan qorumağı vəd edən "Almaniya üçün Alternativ" partiyası həvəslə müraciət edir.
Birləşmiş Ştatlarda 2017-ci il tədqiqatı "nostalji məhrumiyyəti", yəni yaddaşda qalmış və ya tamamilə xəyali olan keçmiş sosial nizamın dağılması səbəbindən itki hissini təsvir etdi. Amerika ifrat sağçıları demoqrafik və mədəni dəyişiklikləri milli kimliyə təhlükə kimi təqdim edirlər. Güzgü mexanizmi indiki dövrdən məyusluq fonunda öz qrupunun ideallaşdırılmış, təmizlənmiş versiyasının "dirçəlişində" özünü axtaran müsəlman gənclər arasında işləyir.
"Böyük əvəzlənmə" nəzəriyyəsi bu qorxuları vahid süjetdə birləşdirdi və onları silahlandırdı. 2019-cu il martın 15-də Yeni Zelandiyanın Kraystçerç şəhərində atıcı iki məsciddə 51 nəfəri öldürdü və "əvəzlənmə"yə istinadlarla dolu manifest qoyub getdi. 2022-ci il mayın 14-də Amerikanın Buffalo şəhərində on səkkiz yaşlı atıcı eyni konstruksiyaya əsaslanaraq supermarketin on qaradərili müştərisini qətlə yetirdi. Həmin lentdə qadınlardan qisas almağı kulta çevirən "məcburi subaylar" və zorakılığı estetikaya çevirmiş nihilistlər yanaşı yer alır. Mütəxəssislər bunun üçün "salat ekstremizmi" termini icad ediblər: yeniyetmə dünyagörüşünü musiqi siyahısı tərtib edən kimi qırıntılardan toplayır.
Bütün bunlar niyə məhz indi baş verdi? Son onillikdə Avropanın sənayesizləşmiş şəhərlərində sosial statusun enişini və bununla müşayiət olunan kimlik böhranını yaşayan böyük gənclər qrupu yetişib. Elə həmin vaxt alqoritmik lentli smartfon birinci zərurət əşyasına çevrildi. Bunun üzərinə əvvəllər kənarda saxlanılan müstəsna qurbanlıq və sivilizasiya təhlükəsi ritorikası siyasətin əsas cərəyanına daxil oldu. Bütün bu xətlər bir nəsildə və eyni vaxtda kəsişdi.
Qeyri-müəyyənlik və ədalətsizlik hissi vasitəsilə radikal inanclara aparan psixoloji yol, gənc Qurandan, İncildən, "məcburi subayların" forumlarından və ya "böyük əvəzlənmə" tərəfdarlarının manifestlərindən sitat gətirməsindən asılı olmayaraq, praktiki olaraq eynidir. Fərq cəmiyyətin baxış bucağındadır. Bəzi şikayətlər qanuni siyasi problem kimi tanınır, digərləri dərhal təhlükəsizlik orqanlarının səlahiyyətinə keçir. Türk sosioloqunun müsahibələrində mənzilin ilk növbədə qaçqınlara verilməsindən qəzəblənən Rotterdam sakini və mətbuatın onun hicabında təhlükə görməsindən yorulmuş parisli qadın mahiyyətcə eyni təcrübəni təsvir edirlər. Birincisini narahat seçici adlandırırlar. İkincisini isə potensial ekstremist.
Başqasının yanğınından məhsulu kim yığır
İstənilən zorakılıq dalğasının ondan fayda götürənləri var. Fransada ifrat solçuların lideri Jan-Lük Melanşon etirazı dəstəklədi, qanun və asayişin bərpasını tələb edən Marin Le Pen isə xaosdan əsas fayda götürən ola bilər. Meloni hökuməti Milana əlavə 500 hərbçi göndərdi və miqrasiya gündəliyi üçün ideal mənzərə əldə etdi. Albaniyanın baş naziri Edi Rama korrupsiyaya qarşı "Flaminqo" hərəkatına qoşulmuş tələbələri ideoloji cəhətdən beyni yuyulmuş və radikallaşmış antifaşist cərəyanın tərəfdarları elan etdi. Belçikanın daxili işlər naziri Bernar Kenten baş verənləri cəmiyyəti sabitsizləşdirmək üçün təşkil edilmiş sırf zorakılıq adlandırdı və iğtişaşların köklərini Fransada axtarmağa başladı.
Miqrantlar və ya ifrat sol təxribatçılar vasitəsilə izah hakimiyyət üçün bir səbəbə görə rahatdır. O, daha ucuzdur. Polis və deradikallaşma proqramları büdcəyə sosial mənzil tikintisindən və müəllimlərin işə götürülməsindən müqayisəolunmaz dərəcədə ucuz başa gəlir. Fransanı ələ keçirmiş miqrantlar barədə ifadə bir avroya da başa gəlmir. Onu səsləndirən siyasətçi səs toplayır, şəhərətrafı məhəllədən olan yeniyetmə isə burada onu gözləmədiklərinin növbəti təsdiqini alır.
İyirmi il əvvəl Fransa bu dərsi artıq keçmişdi. 2005-ci il oktyabrın 27-də Klişi-su-Buada polisdən transformator yarımstansiyasında gizlənən iki yeniyetmə, Zied Benna və Buna Traore həlak oldu. İğtişaşlar üç həftə davam etdi. Təxminən doqquz min avtomobil yandı, noyabrın 8-də hökumət fövqəladə vəziyyət elan etdi. Dövlət şəhərətrafı məhəllələrin yenilənməsinə yönəlmiş milyardlarla avroluq proqramlarla cavab verdi. Kreteyl liseyçilərinin 2026-cı ilin payızındakı tələbi, yəni yoxsul rayonların məktəblərində daha çox müəllim olması, betonun insanları əvəz etdiyinə, lakin problemi həll etmədiyinə birbaşa şahidlik kimi səslənir.
2005 və 2026-cı illər arasındakı fərq prinsipialdır. O zaman üsyan Fransa hüdudlarında qalmışdı. İndi 11 ölkədən 27 gənclər və tələbə təşkilatı noyabrın 20-də keçiriləcək beynəlxalq gənclər tətilini əlaqələndirmək üçün oktyabrın 17-18-də Parisdə toplaşdı, buna ilk çağırış isə hələ iyunda Kölndə səslənmişdi. Aksiyanın "Bizim gələcəyimiz uğrunda mübarizə aparın, onların müharibələri uğrunda yox" şüarı terrorizm indeksinin tərtibçilərinin 2026-cı ilin əsas risk amillərindən biri adlandırdıqları, İran ətrafında genişlənən münaqişəyə işarə edir. Almaniyada "Z nəsli həll edir!" hərəkatı oktyabrın 31-də 30-dan çox şəhərdə insanları küçələrə çıxardı. Aksiyaların əksəriyyəti dinc keçdi, lakin axşama doğru Frankfurtun mərkəzi talan edilmiş vitrinləri və polislərə atılan yandırıcı şüşələri ilə talan zonasına çevrildi.
Təşkilatçılar yalnız dinc aksiyalar planlaşdırdıqlarına and içirlər. Onların təminatları ilə küçələrin reallığı arasındakı uçurum hər həftəsonu dərinləşir. Başladığım iki hekayə də məhz burada birləşir. Kollektiv qəzəb meydana çıxır və vitrinləri sındırır. Tənha qəzəb şifrəli yazışmalara çəkilir və hədəf axtarır. Onların mənbəyi birdir, yalnız ətrafdakı insanların sayı dəyişir.
Bir müəllimin yerinə beş yüz əsgər
Avropa simptomları idarələr üzrə müalicə edir. Talanlar daxili işlər nazirliklərinin, hücum planları quran yeniyetmələr antiterror prokurorluqlarının payına düşür, mənzil və əmək bazarı isə ispan nümunəsinin göstərdiyi kimi, gənc seçicilər paytaxtın baş meydanında çadırlarda gecələyərkən hətta minimal tədbirləri də rədd edə bilən parlamentlərdə bitib-tükənməyən danışıqların mövzusu olaraq qalır. Hər idarə öz sahəsi üzrə vicdanla hesabat verir. Bütövü isə heç kim görmür.
Mənim proqnozum yoxlanıla bilər. 2027-ci ilin yayında Avropol terrorizmin vəziyyəti və tendensiyalarına dair növbəti hesabatında 18 yaş və ondan kiçik 130-dan çox şübhəli sayacaq, yəni 2025-ci ildəkindən çox. 2027-ci ilin martında dərc ediləcək Qlobal Terrorizm İndeksində Qərbdə araşdırmalarda gənclərin payı indiki 42 faizi keçəcək. Bu rəqəmlərdən heç olmasa biri aşağı düşsə, Avropanın dərmanı mənim güman etdiyimdən tez tapdığını ilk mən etiraf edəcəyəm.
Cavabını bilmədiyim bir sual qalır. Kreteyldən olan yeniyetməyə gələcəyi birinci kim təklif edəcək: dövlət, yoxsa şifrəli yazışmadakı təşviqatçı?
Sentyabrda hər şeyin başladığı tələb təvazökar idi: daha çox müəllim. Fransa bir neçə şəhərdə komendant saatı ilə cavab verdi. İtaliya Milan küçələrinə əlavə beş yüz əsgər çıxarmaqla cavab verdi. Bu siyahıda müəllimlər yoxdur.
Müəllif: Tural Hüseyn (Milli.Az redaktor)