Ölümü ilə həyat verən qəhrəman

Bu şəklə baxanda adamın diqqətini ilk çəkən təbəssümdür. Elə bir təbəssüm ki, baxdıqca insanın ürəyinə qəribə bir istilik yayılır. Üzündəki nur, baxışlarındakı mehribanlıq, çöhrəsindəki sakitlik insanı istər-istəməz özünə çəkir. Elə bil qarşında heç vaxt görmədiyin, amma çoxdan tanıdığın doğma bir insan dayanıb. Sanki indicə nəsə deyəcək, gülümsəyəcək, sonra da öz təbəssümü ilə sənin də üzündə təbəssüm yaradacaq. Bəzən bir insanın daxili aləmini anlamaq üçün onunla uzun-uzadı söhbət etməyə ehtiyac qalmır. Bir baxışı, bir gülüşü kifayət edir. Turqut Xəlilbəylinin şəkillərinə baxanda da belə düşünürsən. Fotolarının, demək olar, hamısında gülümsəyir. Bu təbəssümdə gəncliyin həyat eşqi, insanlara sevgi, sabaha inam var. Adamın ürəyindən keçir ki, kaş bu gənci həyatda tanıyaydım, bir dəfə onunla söhbət edəydim, o gülüşü yaxından görəydim. Amma həmin şəkillərə baxdıqca adamın içində bir kədər də baş qaldırır. Çünki bu gülərüz gəncin ömrü cəmi 27 il davam edib. Yaşamağa, sevməyə, ailə qurmağa, arzularını gerçəkləşdirməyə hələ çox vaxtı vardı. Hələ neçə baharı qarşılayacaq, neçə dəfə doğmalarını sevindirəcək, neçə xoşbəxt günün sevincini yaşayacaqdı. Hələ anasının üzünü güldürəcək nə qədər gözəl günləri vardı... İndi isə o təbəssüm şəkillərdə yaşayır. Bir də anasının yuxularında... Turqut anasının yuxularına da gülümsəyərək gəlir. Elə əvvəlki kimi, üzü işıqlı, baxışları mehriban, dodaqlarında o tanış gülüşlə... Ana üçün ən ağır olan da elə budur: oğlunun üzünü görmək, o doğma təbəssümlə yenidən qarşılaşmaq, sonra gözlərini açıb onu yanında tapa bilməmək. Yuxuda oğluna qovuşan ana səhər açılanda yenidən ayrılığın ağrısını yaşayır. Amma o yuxuların içində bir təsəlli də var. Turqut anasının yaddaşında necə qalıbsa, yuxularına da elə gəlir. Gülərüz, mehriban, həyat dolu...

Turqut Nadir oğlu Xəlilbəyli 4 iyul 1993-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Yengicə kəndində dünyaya gəlib. Onun adının qoyulmasının da özünəməxsus tarixçəsi var. Ailədə körpəyə Turqut və Xəlil adlarının verilməsini istəyənlər olub. Atası Nadir Hüseynov isə hər iki arzunu birləşdirərək oğluna Turqut adını, Xəlilbəyli soyadını verib. Beləcə, iki könlün arzusu bir körpənin adında özünə yer tapıb. O vaxt heç kim bilmirdi ki, illər sonra həmin ad bir ailənin hüdudlarından çıxaraq minlərlə insanın yaddaşında yaşayacaq. Turqut o zaman sadəcə ata-anasının əziz balası, gələcəyinə ümid bəslədikləri bir oğul idi. Bir evin sevinci, bir ananın gözünün nuru, bir atanın sabaha uzanan ümidləri idi.

Uşaqlıqdan hərbçi olmaq istəyirdi. Hərbi forma geyinmək, Vətənin keşiyində dayanmaq onun ən böyük arzularından idi. Anası Almas xanım isə oğlunu ağ xalatda görmək istəyirdi. Həkim olsun, insanlara şəfa versin, kiminsə ağrısını azaltsın, kiminsə sağalmasına kömək etsin. Ana ürəyinin arzusu idi bu. Oğlunun əlləri yaralara məlhəm olsun, insanlara həyat bəxş etsin istəyirdi. Turqut böyüdükcə bu iki arzunu bir-birindən ayırmadı. Nə öz istəyindən keçdi, nə də anasının arzusunu yarımçıq qoydu. Hərbi həkim olmağı seçdi. Onun ürəyində iki böyük sevgi birləşmişdi: Vətən sevgisi və insan sevgisi. Bu seçim onun həyat yoluna, xarakterinə, insanlara münasibətinə çox uyğun idi. Sonralar döyüş meydanında göstərəcəyi fədakarlıq da məhz bu iki istəyin necə böyük məsuliyyətə çevrildiyini göstərəcəkdi.

“Dədə Qorqud” Türk Liseyini bitirdikdən sonra Azərbaycan Tibb Universitetinə daxil oldu. Hərbi həkim ixtisasına yiyələndi. Tələbəlik illəri, gənclik arzuları, gələcəklə bağlı planlar bir-birini əvəz edirdi. Həyat qarşıda bütün gözəllikləri ilə dayanmışdı. Turqut isə seçdiyi peşəyə ciddi yanaşırdı. Həkimlik onun üçün sadəcə bir ixtisas deyildi. İnsan ağrısını duymaq, çətin anda kiminsə yanında olmaq, başqasının həyatına görə məsuliyyət daşımaq idi. Hərbçi olmaq da yalnız hərbi geyim, rütbə, xidmət demək deyildi. Bu peşənin arxasında Vətənə bağlılıq, çətinliyə dözmək, lazım gələndə öz rahatlığından keçmək dayanırdı. Turqut bu iki məsuliyyəti bir ömürdə birləşdirmişdi. Biri insanı qorumaq, digəri Vətəni qorumaq idi. Onun taleyində isə bu iki müqəddəs vəzifə bir-birindən ayrılmayacaqdı.

O, ailəsinə bağlı, böyüklərinə hörmət edən, insanlarla münasibətdə səmimiyyəti sevən bir gənc idi. Həyata böyük marağı vardı. Qarşıda görəcəyi işlər, həyata keçirəcəyi arzular çox idi. Ən gözəli isə o idi ki, Turqutun gülüşündə ətrafındakı insanlara da pay düşürdü. Elə buna görə şəkillərinə baxanda adam yalnız bir insanın üzünü deyil, onun içindəki gözəlliyi də görür. Artıq ailə qurmaq barədə də düşünürdü. 2020-ci ildə evlənməyi planlaşdırırdı. Öz evini, gələcək ailəsini, övladlarını xəyal edirdi. Günlərin birində öz balasının əlindən tutub gəzmək, ona ilk sözlərini öyrətmək, öz uşaqlığından danışmaq da bu arzuların içində ola bilərdi. Anasının nə vaxtsa nəvə sevincini yaşayacağı günlər də gözünün önündən keçirdi, yəqin. Hələ 27 yaşı vardı. İnsan bu yaşda gələcəyi daha çox düşünür. Qarşıdakı illəri, yaşayacağı xoş günləri, quracağı həyatı gözünün önünə gətirir. Turqut da yaşamaq, sevmək, sevilmək, xoşbəxt olmaq istəyirdi. Amma 2020-ci ilin payızı onun həyatında hər şeyi dəyişdi.

Sentyabrın 27-də Vətən müharibəsi başladı. Azərbaycan Ordusunun leytenantı, hərbi tibb qulluqçusu Turqut Xəlilbəyli Füzuli və Cəbrayıl istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak etdi. O, yaralı hərbçilərə yardım göstərmək üçün döyüşlərin ən təhlükəli nöqtələrinə gedirdi. Həkim kimi bilirdi ki, ağır yaralanmış insan üçün hər dəqiqənin əhəmiyyəti var. Bəzən bir neçə saniyə gecikmək insan həyatına başa gələ bilər. Buna görə də yaralıların arxa cəbhəyə çatdırılmasını gözləmirdi. Onlara elə döyüş meydanında yardım göstərməyə çalışırdı. Mərmi səslərinin, atəşin, ölüm təhlükəsinin içində onun üçün ən vacib məsələ yaralı əsgərin həyatını xilas etmək idi. Çünki hər yaralı əsgərin arxasında bir ailə, bir ocaq, bir ana duası dayanırdı. Turqut bunu yaxşı bilirdi. Yaralı bir əsgərə yaxınlaşanda onun da evdə gözləyənlərinin olduğunu unutmurdu. Onun da yoluna baxan anası, atasının ümidləri, doğmalarının sevgisi vardı.

Turqutun hərbi həkim kimi fəaliyyəti insanın öz peşəsinə necə böyük sevgi ilə bağlana biləcəyini göstərirdi. O, təhlükənin nə olduğunu bilməyən biri deyildi. Əksinə, hərbçi kimi döyüş meydanında onu nələrin gözləyə biləcəyini yaxşı anlayırdı. Amma qarşısında yaralı bir insan varsa, həmin anda öz təhlükəsizliyini düşünmək onun üçün ikinci plana keçirdi. Bir əsgərin sağ qalması, bir ailənin övladını yenidən görə bilməsi, bir ananın yol gözlədiyi oğlunun evinə qayıtması onun üçün daha vacib idi. Turqutun öz həyatı da vardı, onu gözləyən valideynləri, qardaşı, gələcək arzuları vardı. Amma o, başqalarının da eyni arzularla yaşadığını unutmurdu. İnsan sevgisinin ən gözəl ifadəsi də elə budur: öz xoşbəxtliyini istədiyin qədər başqasının da xoşbəxt yaşamasını istəmək.

Oktyabrın 4-də atası Nadir Hüseynovla sonuncu dəfə görüşdü. Həmin gün ata dərman daşınan maşında sürücü kimi döyüş bölgəsinə gəlmişdi. Turqut atasının oraya gələcəyini bilmirdi. Bu görüş adi bir ata-oğul görüşü kimi baş tutmuşdu. Amma sonralar həmin günün hər anı Nadir kişinin yaddaşında tamam başqa məna qazanacaqdı. Çünki insan bəzən həyatının son görüşünü yaşadığını bilmir. Sonuncu dəfə eşitdiyi səsi, gördüyü baxışı, etdiyi söhbəti həmin anda adi qəbul edir. Düşünür ki, yenə görüşəcəyik, yenə danışacağıq, yenə bir süfrə arxasında oturacağıq. Yalnız zaman keçəndən sonra anlayır ki, bir daha yaşaya bilməyəcəyi anlar elə həmin gün yaşanıb. İndi o görüşün hər xatirəsi bir ata üçün əvəzsizdir. Oğlunun səsi, baxışı, üzündəki ifadə... İnsan ömründə ən ağır xatirələr bəzən elə ən doğma xatirələr olur. Çünki onları yada salanda həm sevinirsən ki, yaşamısan, həm də yanırsan ki, bir daha yaşaya bilməyəcəksən.

Turqutun ön cəbhədə nə qədər təhlükəli şəraitdə xidmət etdiyini atası da sonradan daha dərindən anlayacaqdı. Oğlunun zirehli jilet geyinməsinin vacibliyi barədə edilən xəbərdarlıq əslində onun hansı təhlükələrin içində olduğunu göstərirdi. Amma Turqut bütün bunlara baxmayaraq, yaralıların yanında olmağa davam edirdi. Həkimlik onun üçün təhlükəsiz yerdə dayanıb kömək gözləmək deyildi. Köməyə ehtiyacı olan insanın yanına çatmaq idi. Öz həyatının təhlükədə olduğunu bilə-bilə başqasının həyatından ümidini üzməmək idi.

Cəbrayıl uğrunda gedən döyüşlər zamanı Turqutun həyatının son anları da məhz belə bir vəziyyətdə yaşandı. Ərazi mərmi atəşinə tutulurdu. Yaralı hərbçilər vardı. Turqut ağır şəraitdə üç yaralı əsgəri atəş altından çıxara bildi. Özü də yaralandı. Amma yaralı olması onu növbəti əsgərə kömək etməkdən çəkindirmədi. Daha bir hərbçinin həyatını xilas etmək üçün hərəkətə keçdi. Növbəti mərmi atəşi zamanı özünü yaralı döyüş yoldaşının üzərinə ataraq onu qorumağa çalışdı. Həmin hərbçi sağ qaldı. Turqut isə şəhid oldu. Bu iki cümlənin arasında insanı sarsıdan böyük bir həqiqət var. Biri həyata qayıtdı, digəri həyatını verdi. Biri doğmalarına qovuşmaq imkanı qazandı, digəri öz doğmalarından əbədi ayrıldı.

Bu hadisəni oxuyanda adam bir müddət düşüncələrindən ayrıla bilmir. Axı insan öz həyatının təhlükədə olduğunu bildiyi halda başqasını qorumaq üçün belə bir qərarı necə verir? Həmin anda insanın ağlından nələr keçir? Yaralının sağ qalacağını düşünür, onu evdə gözləyən ailəsini xatırlayır, yoxsa yalnız qarşısındakı insanı xilas etməyə çalışır? Belə anlarda düşünməyə belə vaxt qalmır. İnsanın bütün həyatı boyu ürəyində böyütdüyü sevgi bir anda hərəkətə çevrilir. Turqutun son anlarda nə düşündüyünü heç vaxt bilməyəcəyik. Amma etdiyi hərəkət onun necə bir insan olduğunu anlamağa kifayət edir. O, həkim kimi həyat xilas etməyə çalışırdı. Son nəfəsində də bunu etdi. Özünü yaralı əsgərin qarşısına sipər edərək onun yaşamasına imkan yaratdı. Bir ananın oğlunu yaşatmaq üçün başqa bir ananın oğlu öz həyatından keçdi. Bu, insanın ürəyini həm qürurla dolduran, həm də göynədən bir həqiqətdir.

8 oktyabr 2020-ci ildə Turqut Xəlilbəyli Cəbrayıl uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid oldu. Cəmi 27 yaşında. Bu yaşda insanın qarşısında hələ nə qədər yol olur. Həyatın ən gözəl çağları, gəncliyin arzuları, qurulacaq ailə, yaşanacaq sevinclər... Turqut bütün bunları arxada qoydu. Onun yarımçıq qalan ömrü haqqında düşünəndə ən çox da bu məqam adamı kövrəldir. O, yaşamaq istəyən, həyatı sevən, gələcəyini düşünən bir gənc idi. Amma başqasının yaşaması üçün öz həyatını təhlükəyə atdı. Ölümə can atan deyil, həyatı qoruyan insan idi. Elə buna görə Turqutun qəhrəmanlığı insana bu qədər doğma gəlir. Çünki onun göstərdiyi cəsarətin kökündə yalnız hərbi vəzifə yox, böyük bir insan sevgisi dayanırdı.

Turqut Xəlilbəyli Bakıda II Şəhidlər xiyabanında dəfn olundu. Ölümündən sonra “Azərbaycan Bayrağı” ordeni, “Vətən uğrunda” və “Füzulinin azad olunmasına görə” medalları ilə təltif edildi. Onun adı hərbi həkim kimi peşəsinə sədaqəti, döyüş meydanında göstərdiyi cəsarəti və insan həyatına verdiyi dəyərlə yadda qaldı. Amma Turqutun həyatına yalnız hərbi xidmətinin, təltiflərinin, göstərdiyi qəhrəmanlığın prizmasından baxanda onun şəxsiyyətinin çox mühüm bir tərəfi kölgədə qalır. O, həm də gülməyi sevən, ətrafındakı insanlara xoş ovqat bəxş edən, ailəsinin yanında olmağa can atan, gələcək arzuları ilə yaşayan bir gənc idi. Bir evin sevinci, bir ananın gözünün işığı, bir atanın fəxri, bir qardaşın doğması idi. Onu yalnız şəhid olduğu günlə xatırlamaq olmaz. Turqutun yaşadığı günlər də xatırlanmalıdır. Gülümsədiyi anlar, sevindiyi vaxtlar, arzular qurduğu illər, doğmalarının yanında keçirdiyi xoşbəxt günlər… Çünki bir insanı sevmək onun yalnız qəhrəmanlığını deyil, həyatını da sevməkdir.

İndi yenidən onun şəklinə baxıram. Həmin təbəssüm, həmin mehriban baxışlar... Üzündə nə bir nigaranlıq, nə də kədər görünür. Bu şəkli ilk dəfə görən insan onun necə ağır bir taleyi olduğunu bilməyə bilər. Sadəcə gülərüz bir gənc görər. Özü də istər-istəməz gülümsəyər. Amma həyatını öyrəndikcə həmin təbəssümün arxasında nə qədər böyük bir insan sevgisi dayandığını anlayırsan. Turqutun ömrü uzun olmadı. Amma onun 27 ilə sığdırdığı həyat bir insanın başqaları üçün nə qədər dəyərli ola biləcəyini göstərdi. Bəzən insan uzun illər yaşayır, amma yaddaşlarda iz qoya bilmir. Elə ömürlər də var ki, cəmi 27 ilə sığır, lakin o ömrün işığı neçə-neçə insanın qəlbinə yayılır.

Ən çox da anasının yuxularına gülümsəyərək gəlməsi düşündürür adamı. Bir vaxtlar evin içində eşidilən gülüş, görünən təbəssüm indi yuxularda yaşayır. Ana oğlunu yenə əvvəlki kimi görür. Gülərüz, mehriban, işıqlı çöhrəsi ilə... Oğlunun səsini eşitmək, üzünü doyunca seyr etmək ana üçün ən böyük təsəlliyə çevrilib. Yuxunun içində sözlərə ehtiyac da qalmır. Ana baxır. Elə baxır ki, o üzün hər cizgisini, o təbəssümün hər işığını bir daha yaddaşına köçürmək istəyir. Ana ürəyi üçün bəzən bircə anlıq görüş də bir ömürlük təsəllidir. Amma səhər açılır. Ana gözlərini açır, oğlunun yoxluğu yenidən bütün ağırlığı ilə duyulur. Oğlunun şəklinə baxmaq, ürəyində onunla danışmaq ananın həsrətini həm ovudur, həm də təzələyir. Çünki analar övladları ilə danışmağı heç vaxt dayandırmırlar. Övladın səsi susanda da ana ürəyində o söhbət davam edir. Şəkillərdəki Turqut isə yenə gülümsəyir. İllər keçsə də, o təbəssüm dəyişmir. Həmişə 27 yaşında, həmişə gülərüz, həmişə işıqlı...  

Turqut Xəlilbəylinin ömrünü anlatmaq üçün ən doğru başlanğıc da, ən təsirli sonluq da elə həmin təbəssümdür. Çünki onun yaşadığı həyatla son anda etdiyi seçim arasında görünməz bir bağlılıq var. İnsanları sevən, onların yaxşılığını istəyən, ətrafındakıların üzündə təbəssüm görməkdən xoşlanan bir gənc son anda da başqasının həyatını öz həyatından üstün tutdu. O, öz gülüşünü bu dünyada qoyub getdi ki, başqalarının evində gülüş sönməsin. İndi şəkillərdən bizə baxan o gəncin üzündəki təbəssümə baxdıqca bir həqiqəti daha dərindən anlayırsan: Turqutun özü bu dünyadan getsə də, onun xilas etdiyi insanın həyatında, ailəsinin sevgisində, anasının yuxularında hələ də yaşayır. Və hər dəfə eyni təbəssümlə... Onu tanımayan adam da bu şəkillərə baxıb sevə bilər. Çünki bəzi insanlar haqqında çox şey bilməyə ehtiyac olmur. Onların bir baxışı, bir gülüşü ürəyə yol tapır. Sonra həyat hekayəsini oxuyursan və anlayırsan ki, həmin təbəssümə niyə bu qədər bağlanmısan. Turqut da belə insanlardandır. Onun haqqında yazını bitirmək olur, amma düşünməyi bitirmək olmur. Adam yenə şəklinə baxmaq istəyir. Yenə o gülüşə qayıdır. Düşünür ki, necə gözəl olardı, bu oğlan indi də yaşayardı, anasının yanında olardı, arzularını gerçəkləşdirərdi, öz övladına gülümsəyərdi...

Amma taleyin yarımçıq qoyduğu ömür sevənlərin yaddaşında davam edir. İnsanın ürəyində bir arzu doğur: kaş Almas ana hər dəfə oğlunu yuxuda görəndə ayrılığın ağrısından əvvəl o doğma gülüşün hərarətini duya bilə. Kaş o yuxular ananın qəlbinə az da olsa təsəlli gətirə. Çünki Turqutun təbəssümündə yalnız bir gəncin sevinci yox, böyük bir ürəyin işığı yaşayır. Bəzi gülüşlər dodaqlarda başlayır, ürəklərdə yaşayır.    

Turqutun gülüşü də belədir. O, anasının yuxularına gülümsəyərək gəlir, şəkillərdən bizə gülümsəyərək baxır və hər dəfə sanki eyni şeyi xatırladır: insanın ömrü bitə bilər, amma insanlara bəxş etdiyi sevginin ömrü bitmir. Turqut 27 yaşında qaldı. Təbəssümü isə yaşlanmadı...

Samir Əsədli