Onlar küçələrdə yaşayır, dilənçilik etməyə məcbur qalırdı

Stalin repressiyalarının qurbanı olan uşaqların faciəsi: valideynləri kommunist rejiminə arzuolunmaz hesab edildiyi üçün minlərlə uşaq ailəsindən alınaraq uşaq evlərinə, düşərgələrə və internatlara göndərilirdi.

Bu, “xalq düşmənləri”nin uşaqları üçün yaradılmış Yaqrin islah-əmək düşərgəsidir. Qısaca, “Yaqrinlaq” adlandırılan bu düşərgəyə uşaqlar yalnız valideynləri kommunist rejimi üçün arzuolunmaz hesab edildiyinə görə düşürdülər.

İndi isə sovet nostalgiyası ilə yaşayanlara, stalinizm tərəfdarlarına və SSRİ-ni ideallaşdıranlara bir sual: Sovet İttifaqında dondurmanın nə qədər dadlı olduğundan danışmazdan əvvəl, gəlin, həmin sistemin uşaqlarla necə rəftar etdiyini də xatırlayaq.

1930-cu illərdə “Sovetlər ölkəsi”ni Stalin repressiyalarının dalğası bürümüşdü. “Xalq düşməni” elan edilən milyonlarla insan kommunist rejimi tərəfindən ya fiziki olaraq məhv edilir, ya da Sibirin ucqar bölgələrinə və digər ərazilərə sürgün edilərək məcburi əməyə cəlb olunurdu.

Halbuki uşaqlar valideynlərinin əməllərinə görə məsuliyyət daşımırlar. Lakin sovet hakimiyyəti valideynləri “xalq düşməni” elan edilən uşaqları da rahat buraxmırdı. Onlar ailələrindən alınır, sosial həyatda ayrı-seçkiliyə məruz qalır, gələcək imkanları isə ciddi şəkildə məhdudlaşdırılırdı.

Hətta sovet təbliğatının fəxrlə təqdim etdiyi sosial yüksəliş imkanları belə bu uşaqlar üçün çox vaxt əlçatmaz olurdu.

Uşaqları valideynlərindən ayırırdılar

Həbs olunan ər-arvadın uşaqları əvvəlcə xüsusi qəbul-bölüşdürmə məntəqələrinə göndərilir, daha sonra Xalq Səhiyyə Komissarlığının tabeliyindəki uşaq evlərinə və körpələr evlərinə yerləşdirilirdilər. Südəmər uşaqlar isə anaları ilə birlikdə düşərgələrə göndərilirdi.

NKVD-nin İnzibati-Təsərrüfat İdarəsinin rəisi tərəfindən SSRİ daxili işlər komissarı Lavrenti Beriyaya 29 yanvar 1939-cu ildə təqdim edilmiş xidməti qeyddə göstərilən məlumatlara əsasən, 1937–1938-ci illərdə Sovet İttifaqı ərazisində valideynlərindən 25 342 uşaq alınmışdı.

Onlardan 22 427-si maarif komissarlıqlarının tabeliyindəki uşaq evlərinə və yerli körpələr evlərinə yerləşdirilmiş, 2 915-i isə qəyyumluğa verilmiş və ya analarına qaytarılmışdı.

Bu rəqəmlərin arxasında minlərlə ailənin faciəsi dayanırdı. Valideynlərini itirən, yaxınlarından ayrı düşən və baş verənləri anlamaq iqtidarında olmayan uşaqlar dövlətin sərt repressiya maşınının qurbanına çevrilirdilər.

Bacı-qardaşları da bir-birindən ayırırdılar

Ən ağrılı məqamlardan biri uşaqların yaşlarına görə bir-birindən ayrılması idi. Kiçik yaşlı uşaqlar məktəbəqədər müəssisələrə, daha böyüklər isə başqa uşaq evlərinə göndərilirdilər.

Beləliklə, eyni ailənin bacı və qardaşları ayrı-ayrı müəssisələrə düşür, bir-biri ilə əlaqələrini itirə bilirdilər.

Qəbul-bölüşdürmə məntəqələrindən qaçan uşaqlar da az deyildi. Onların bir qismi küçələrdə yaşayır, dilənçilik etməyə məcbur qalırdı. Valideynlərini itirməklə kifayətlənməyən bu uşaqlar özlərini aclıq, səfalət və müdafiəsizlik şəraitində tapırdılar.

Bəzi hallarda qohumlar və qonşular həbs edilmiş insanların uşaqlarını öz yanlarında saxlamaq üçün yalvarırdılar. Lakin NKVD əməkdaşlarının cavabı çox vaxt amansız olurdu:

“Uşaq xalq düşmənlərinin ailəsində tərbiyə alıb və biz onu yenidən tərbiyə etməliyik”.

Bu yanaşma sovet repressiya sisteminin mahiyyətini açıq şəkildə göstərirdi: hakimiyyət yalnız insanları cəzalandırmaqla kifayətlənmir, onların ailələrini və gələcək nəsillərini də nəzarət altına almağa çalışırdı.

15 yaşına çatan uşaqları işləməyə göndərirdilər

1938-ci ilin avqustunda SSRİ NKVD-si “Repressiyaya məruz qalmış valideynlərin yetkinlik yaşına çatmış uşaqlarının azad edilməsi və işlə təmin olunması qaydası haqqında” əmr vermişdi. Sənəd daxili işlər orqanlarının regional bölmələrinə və maarif komissarlarına ünvanlanmışdı.

Əmrə əsasən, 15 yaşına çatmış uşaqlar yerli sənaye müəssisələrində, sovxozlarda və maşın-traktor stansiyalarında (MTS), eləcə də fabrik-zavod təlimi sisteminə daxil olan müəssisələrdə işlə təmin edilməli idilər.

6–9-cu siniflərdə təhsil alan uşaqlara uşaq evlərində qalmaq şərti ilə təhsillərini davam etdirməyə icazə verilirdi. İstisna hallarda, əla qiymətlərlə oxuyan daha böyük yaşlı uşaqlara da bu hüquq tanınırdı.

Lakin burada əsas məsələ yalnız uşaqların harada yaşaması və ya işləməsi deyildi. Onlar valideynlərinin siyasi təqiblərə məruz qalmasının nəticələrini öz həyatlarında daşımağa məcbur idilər. Bir çoxunun uşaqlığı ailə istiliyindən, təhlükəsizlikdən və normal təhsil imkanlarından məhrum olmuşdu.

Tarix təkcə zavodların tikintisi, sənayeləşmə, kosmosa uçuşlar və ya ucuz ərzaq məhsulları ilə ölçülmür. Tarix həm də dövlətin öz vətəndaşlarına, xüsusilə də müdafiəsiz uşaqlara necə münasibət göstərdiyi ilə qiymətləndirilir.

Sovet dövrünü xatırlayarkən dondurmanın dadından, pulsuz təhsildən və sosial təminatdan danışmaq mümkündür. Lakin bunları milyonlarla insanın repressiyaya məruz qalması, ailələrin dağıdılması və günahsız uşaqların valideynlərinin taleyinə görə cəzalandırılması faktlarını unutmaq bahasına etmək olmaz.

Çünki bir ölkənin keçmişinə obyektiv qiymət vermək üçün onun nailiyyətləri ilə yanaşı, törətdiyi faciələri də xatırlamaq lazımdır.

Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az