Ortaq gələcək naminə dialoq

Bakı tribunasından dünya nizamına baxış

VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda Prezident İlham Əliyevin “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda çıxışı bir neçə səviyyədə təhlil etmək olar: keçmiş münaqişənin hüquqi və siyasi məntiqi, beynəlxalq institutların uğursuzluğunun səbəbləri, müharibələrin dərin mənəvi-siyasi kökləri və nəhayət, dialoqun necə praktik diplomatiya alətinə çevrilməsi. 

İkili standart probleminin siyasi ağırlığı ondadır ki, o, hər hansı konkret münaqişədən kənara çıxır və beynəlxalq sistemin legitimlik kapitalını aşındırır. Eyni hüquq normaları bir coğrafiyada sərt, digərində yumşaq tətbiq olunanda beynəlxalq hüquq dəyər deyil, alətə çevrilir. Prezident Əliyevin nitqində müharibələrə yol açan səbəblər sırasında özünü başqalarından üstün hesab etmək və cəzasızlıq hissi xüsusi vurğulandı – bu, siyasi mexanizm təsviridir. Cəzasızlıq təcavüzün xərci sıfıra yaxınlaşdıqda yaranır; özünü üstün sayma isə həmin xərci psixoloji olaraq əsaslandırır. Bu iki faktorun birləşdiyi yerdə beynəlxalq qətnamələr kağız üzərində qalır, danışıqlar taktiki pauzaya çevrilir, münaqişə isə dondurulmuş statusda konservasiya olunur. Bu mülahizələrin mərkəzində BMT və xüsusən BMT Təhlükəsizlik Şurasının iflici dayanır. 1993-cü ildə Təhlükəsizlik Şurası Birinci Qarabağ münaqişəsi üzrə 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etdi. Həmin qətnamələr Azərbaycanın suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və beynəlxalq sərhədlərinin toxunulmazlığını təsdiqləyir, düşmənçilik aktlarının dərhal dayandırılmasını, işğalçı qüvvələrin bütün işğal olunmuş rayonlardan dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını, qaçqınların və məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıtmasını tələb edirdi. Nəticə məlumdur: bu sənədlər onilliklər boyu masa üzərində qaldı və heç bir mərhələdə icra mexanizmi işə düşmədi.

2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında suverenliyin tam bərpası göstərdi ki, hüquqi haqlılıq özü-özlüyündə nəticə yaratmır, ona siyasi iradə və real güc ölçüsü əlavə olunmalıdır. Bu nəticə balanssız oxunmamalıdır: Azərbaycan hərbi yolla əldə etdiyi nəticəni dərhal hüquqi və diplomatik formatlara çevirməyə başladı, sülh müqaviləsi üzrə danışıqları, sərhədlərin delimitasiyası məsələlərini və regional əməkdaşlıq gündəliyini irəli sürdü. Bunun analitik mənası budur ki, münaqişənin dayandırılması üçün üç şərt eyni vaxtda tələb olunur: beynəlxalq hüquqi çərçivənin mövcudluğu, təcavüzün xərcini artıran real güc balansı və nəticənin legitimləşdirilməsi üçün diplomatiya. Birinci şərt Azərbaycanda var idi və illərlə işləmədi; ikinci və üçüncü şərtlər olmadan birincisi heç vaxt işə düşmədi. Bu təcrübə digər dondurulmuş münaqişələr üçün də dərsdir və Bakı forumunun siyasi mətninə çevrilməsi təsadüfi deyil: Azərbaycan danışıq masasında ən inandırıcı arqumenti – öz təcrübəsini gətirir.

İlham Əliyevin nitqinin digər güclü xətti 35 illik inkişaf mənzərəsidir. 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa edən, iqtisadiyyatı dağılmış, müharibə və məcburi köçkün problemi ilə üz-üzə qalmış bir dövlətin otuz beş il ərzində regionun iqtisadi və enerji mərkəzinə çevrilməsi siyasi iradənin və strategiyanın nəticəsidir. Enerji resurslarının ixracı, Cənub Qaz Dəhlizinin reallaşması, nəqliyyat-kommunikasiya layihələri və transmilli bağlantı gündəmi Azərbaycanı Avropanın enerji təhlükəsizliyinin ayrılmaz elementinə çevirdi. Ölkə Xəzər hövzəsinin beş dövlətindən biri kimi həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli formatlarda – İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı və digər regional strukturlarda aktiv mövqe tutur.

İqtisadi göstəricilərdən daha önəmli olan struktur dəyişikliyidir: siyasi sabitlik, investor etimadı və beynəlxalq tədbirlərin daimi ev sahibliyi bir-birini qidalandıran resurs dövriyyəsi yaradır. 2024-cü ilin noyabrında Bakıda 11–24 noyabr tarixlərində keçirilən COP29 bunun ən bariz nümunəsidir. 190-dan çox ölkədən 80–100 min nümayəndənin iştirakı siyasi etimadın miqyasıdır. Belə tədbirlər ölkənin beynəlxalq reputasiyasını uzunmüddətli siyasi kapitala çevirir.

***

Azərbaycanın mədəniyyətlərarası dialoqun güclənməsinə töhfəsi bəyannamə səviyyəsində qalmadı. 2008-ci ildə Avropa və qonşu regionların mədəniyyət nazirlərinin konfransı çərçivəsində başladılan «Bakı prosesi» bu sahədə platforma yaratdı; 2011-ci ilin 7–9 aprel tarixlərində keçirilən ilk Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu isə prosesi institusional müstəviyə keçirdi. Bu gün artıq yeddinci dəfə toplanan forum, BMT Sivilizasiyalar Alyansının Bakıda keçirilmiş qlobal forumu, ölkənin multikulturalizm və islam həmrəyliyi illəri kimi təşəbbüslər bir siyasi xəttin davamlılığını göstərir: Azərbaycan mədəni müxtəlifliyi diplomatiya resursu kimi təqdim edir. Forumun gündəliyindən irəli gələn ən konkret siyasi perspektiv beynəlxalq tədbirlər təqvimidir. Gələn il Azərbaycanda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının sammitinin keçirilməsi ölkənin İslam dünyasındakı mövqeyini bir daha təsdiqləyəcək. İslam coğrafiyasında Azərbaycanın yeri onun coğrafi sərhədlərindən daha genişdir: ölkə eyni zamanda Avropa ilə enerji və nəqliyyat bağlantılarının qurucusu kimi çıxış edir və bu ikili rolu ziddiyyət kimi deyil, sinerji kimi təqdim edir.

Eyni məntiq son dövrlərdə Mərkəzi Amerika inteqrasiya sistemi olan SİCA sammitində iştirakda və 2028-ci ildə Avropa Siyasi İcmasının sammitinin Azərbaycanda keçirilməsi perspektivində görünür. Avropa Siyasi İcması formatına Azərbaycan 2022-ci ildən, Praqadakı ilk sammitdən etibarən dəvət olunub və bu platformada Türkiyə ilə birlikdə təmsil olunan dövlətlər sırasındadır. 2028-ci il sammitinin Bakıda keçirilməsi isə ciddi siyasi zəmin və infrastruktur tələb edir — son on ildə ölkənin ev sahibliyi etdiyi beynəlxalq miqyaslı tədbirlər bu zəminin real olduğunu göstərir. Türk Dövlətləri Təşkilatının 2025-ci il oktyabrın 7-də Qəbələdə keçirilən 12-ci sammiti də bu diplomatik təqvimin sıx və ardıcıl xarakterini tamamlayır.

Ölkə hansı formatlara ev sahibliyi edirsə, hansı aktorlarla eyni masada oturursa, beynəlxalq sistemdə öz mövqeyini elə müəyyən edir. Azərbaycanın son illərdəki tədbir coğrafiyası – Qərbdən İslam dünyasına, Türk dünyasından Mərkəzi Amerikaya qədər məhz qeyri-blok, çoxvektorlu və praqmatik xarici siyasət xəttinin təzahürüdür.

Prezident İlham Əliyevin Bakı forumundakı nitqi bir neçə siyasi nəticəni eyni mətn daxilində birləşdirir. Birincisi, beynəlxalq hüququn haqlılığı özü-özlüyündə təminat deyil; onu işlədən siyasi iradə və güc balansıdır. İkincisi, beynəlxalq institutların legitimliyi seçici tətbiqdən ciddi zərər görür və bu, qlobal Cənubun geniş hissəsi tərəfindən paylaşılan bir narazılığa çevrilir. Üçüncüsü, dialoq dövlətin beynəlxalq mövqeyini quran praktik kapitaldır.

Bu üç xəttin kəsişdiyi nöqtə Azərbaycanın özünü təqdim etdiyi yerdir: hüquqi haqlılığını sübut etmiş, münaqişəni hərbi-siyasi yolla dayandırmış, sonra isə nəticəni diplomatiya və dialoq formatlarına köçürmüş bir dövlət. Forumun “Ortaq gələcək naminə dialoq” adlandırılması keçmiş münaqişənin məntiqini gələcəyin əməkdaşlıq məntiqinə çevirmək iddiasıdır. 

  Şəbnəm ZEYNALOVA,

XQ-nin siyasi analitiki,

siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent