Ayna portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.
Özəlləşdirmə payının hüquqi və iqtisadi dəyəri – 2 min dollarlıq minimum tezisinin qanunvericilik əsasları
Bu elmi-praktik araşdırmanın mənbəyi Konstitusiya və qanunlara əsaslanır. Hüquqşünas və iqtisadçı olmayan hər bir vətəndaş özü əsas konstitusion sualları araşdıra bilər. Bunun üçün, hətta “CatGPT”, “Google” və başqa süni intellekt proqramları ilə 9 sualın necə cavablandırıldığını özünüz yoxlaya bilərsiniz:
Qüvvədə olan qanunun birbaşa müəyyən etdiyi hüquqi normanı Prezident fərmanı məhdudlaşdıra və ya faktiki olaraq tətbiqdən çıxara bilərmi? Qanunla verilmiş əmlak hüququ qanun dəyişdirilmədən inzibati qərarlar və praktikalarla dayandırıla bilərmi? İstifadə olunmamış çeklərin qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada dövriyyədən çıxarılması baş vermədən onların hüquqi və iqtisadi dəyərinin faktiki sıfırlanması mülkiyyət hüququ ilə uzlaşırmı? Əgər qanun qüvvədədirsə və özəlləşdirmə prosesi tam başa çatmamışdırsa, qanunla nəzərdə tutulmuş ödəmə vasitəsinin yalnız Prezident fərmanı ilə istifadəsinin dayandırılması normativ aktların iyerarxiyası prinsipinə uyğun hesab edilə bilərmi? Konstitusiyaya əsaslanan (qanunun aliliyi, normativ aktların iyerarxiyası və mülkiyyət hüququnun yalnız qanunla məhdudlaşdırılması) və Qanunda açıq şəkildə nəzərdə tutulmayan bir məhdudiyyət (ödəmə vasitəsi kimi istifadənin vaxtla məhdudlaşdırılması) Prezident fərmanı və ya qanundan aşağı normativ aktla tətbiq edilə bilərdimi? Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 saylı Fərmanının 1.1-ci bəndində müəyyən edilmiş — “dövriyyədə olan dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddəti 2011-ci il yanvar ayının 1-dəkdir” — müddəa Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13, 29, 71, 94, 147 və 149-cu maddələrinə, “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Azərbaycan Respublikası Qanununun 1.0.1-ci, 10-cu və digər müvafiq maddələrinə, habelə Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 153.3-cü maddəsinə uyğundurmu? Dövlət Özəlləşdirmə Çeklərinin beynəlxalq hüquq, Konstitusiya və qanunlar əsasında axırı necə olmalıdır? Qanunvericiliklə bir özəlləşdirmə payının dəyəri bu gün necə olmalıdır? Özəlləşdirmə payları və çekləri barədə qanun və fərman arasındakı ziddiyyətin Konstitusiyaya uyğun həll olunmasının qarşısını almaq istəyənlər kimlər ola bilər?QANUNVERİCİLİK ƏSASLARI
Azərbaycan özəlləşdirmə çekləri məsələsində ən böyük hüquqi səhv məsələyə sadəcə “vaxtilə buraxılmış və sonradan dövriyyə müddəti başa çatmış kağız” kimi yanaşmaqdır. Qanunvericiliyin ilkin mətnləri bunun tamamilə başqa hüquqi institut olduğunu göstərir.
7 yanvar 1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunun 18-ci maddəsinin məntiqinə, daha sonra isə 1995-ci ildə qanunla təsdiq edilmiş Dövlət Özəlləşdirmə Proqramına görə özəlləşdirmə payı Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissə idi.
Deməli, dövlət vətəndaşa sadəcə özəlləşdirmədə iştirak etmək üçün güzəştli kupon verməmişdi. Dövlət əvvəlcə hüququn predmetini müəyyən etmişdi: dövlət mülkiyyətinin vətəndaşa düşən hissəsi. Sonra həmin əmlak payının həyata keçirilməsi üçün qiymətli kağız mexanizmi yaradıldı.
1995-ci il tarixli Dövlət Proqramında bir özəlləşdirmə payının dörd çekdən ibarət olduğu, ümumilikdə 32 milyon çek buraxıldığı, hər çekin verildiyi anda eyni dəyərə malik olduğu və hər bir çekin nominal dəyərinin “inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi ekvivalent” olduğu müəyyən edilmişdi. Həmin maddi ekvivalent çeklə özəlləşdiriləcək Azərbaycan dövlət əmlakının 1/32.000.000 hissəsi kimi ifadə edilirdi. Dörd çekdən ibarət bir pay, beləliklə, orta hesabla 1/8.000.000 hissəyə uyğun gəlirdi.
Bu formul təsadüfi deyildi. O, dövlətin vətəndaşa verdiyi hüququ pulun nominal rəqəminə yox, real əmlak ekvivalentinə bağlayırdı. Məhz buna görə çekin üzərində də onun Azərbaycan Respublikasının dövlət mülkiyyəti ilə təmin edildiyi göstərilirdi. Prezidentin çeklərin dövriyyəyə buraxılması haqqında aktında da özəlləşdirmə payı dövlət mülkiyyətinin bir hissəsinin vətəndaşa əvəzsiz verilməsini təmin edən qiymətli kağız kimi təqdim edilirdi.
Bu hüquqi konstruksiyanın nəticəsi çox mühümdür: çekin əmlak ekvivalenti ilə onun müəyyən dövrdə bazarda alınıb-satıldığı spekulyativ qiymət eyni şey deyil. Vətəndaşın çeki bazarda 5, 10 və ya 100 dollara satması dövlətin həmin qiymətli kağızla qanun əsasında təmin etdiyi əmlak ekvivalentini avtomatik olaraq həmin rəqəmə endirmir.
1997-ci il normativ mexanizmi bir pay üçün ən azı 2.000 dollarlıq baza göstəricisini necə ortaya çıxarır? Bu məsələnin ən maraqlı hüquqi-iqtisadi sübutlarından biri 1997-ci ildə xarici investorların özəlləşdirmədə iştirakı üçün yaradılmış özəlləşdirmə opsionları mexanizmidir.
Dövlət Əmlak Komitəsinin 12 dekabr 1997-ci il tarixli 222 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş və Ədliyyə Nazirliyində 75 nömrə ilə dövlət qeydiyyatına alınmış normativ qaydada opsionun qiymətinin özəlləşdirmə payının/çekinin müəyyən edilmiş qiymətinin 0,1 faizi əsasında hesablanması və minimum qiymət həddi nəzərdə tutulurdu. Göndərilmiş materialda həmin minimum həddin 2.000 köhnə manat olması və o dövrün məzənnəsi əsasında bundan hər çek üçün təxminən 500 ABŞ dolları, dörd çeklik bir pay üçün isə ən azı 2.000 ABŞ dolları nəticəsinin çıxarıldığı göstərilir.
Burada hüquqi dəqiqlik naminə bir məsələni açıq yazmaq lazımdır: qanunda “bir özəlləşdirmə payı 2.000 ABŞ dollarıdır” cümləsi yazılmayıb. 2.000 dollar rəqəmi dövlətin özünün müəyyən etdiyi normativ faiz və minimum opsion qiyməti əsasında alınan hesabi minimum göstəricidir.
Bu fərq arqumenti zəiflətmir, əksinə, onu daha ciddi edir. Çünki söhbət sonradan hər hansı şəxsin subyektiv qiymətləndirməsindən yox, dövlətin özünün yaratdığı normativ qiymət mexanizmindən çıxarılan iqtisadi nəticədən gedir.
Beləliklə, iki ayrı hüquqi dayağımız yaranır:
- bir tərəfdən qanun hər bir çeki inflyasiyadan qorunan dövlət əmlakı ekvivalenti kimi müəyyən edir;
- digər tərəfdən 1997-ci ildə dövlətin öz normativ mexanizmi həmin ekvivalentin dəyərinin dörd çeklik bir pay üçün ən azı, təxminən 2.000 ABŞ dolları səviyyəsində olduğunu hesablamağa imkan verir.
2.000 dolları sadəcə inflyasiyaya vurub 20.000 dollar etmək olmaz — 20.000 dollar tezisinin daha güclü əsası başqadır. Burada ictimai müzakirədə çox mühüm bir səhvdən qaçmaq lazımdır.
Əgər biz sadəcə “1997-ci ildə 2.000 dollar idi, əmlak on dəfə bahalaşıb, deməli indi 20.000 dollardır” desək, qarşı tərəf haqlı olaraq soruşa bilər: hansı əmlak? hansı indeks? hansı qiymətləndirmə tarixi? hansı bazar?
Qanun isə bizə bundan daha güclü arqument verir. Qanun çekin dəyərini istehlak qiymətləri indeksinə deyil, özəlləşdiriləcək dövlət əmlakının maddi ekvivalentinə bağlamışdı.
Deməli, bugünkü qiymətləndirmədə əsas sual belə qoyulmalıdır:
özəlləşdirmə üçün hüquqi və iqtisadi baxımdan nəzərdə tutula biləcək dövlət aktivlərinin bugünkü real bazar dəyəri nə qədərdir və qanunun vətəndaşlara verdiyi iştirak payı həmin aktiv bazasında nə qədər iqtisadi dəyər yaradır?
Məhz bu metod 20.000 dollarlıq tezisi sadə inflyasiya hesabından qat-qat güclü edir.
50 faiz, 65 faiz və qanunun yaratdığı böyük iqtisadi iştirak hüququ
1995-ci il Dövlət Proqramında orta və iri müəssisələrin özəlləşdirilməsində səhmlərin 50 faizdən az olmayan hissəsinin çek hərraclarına yönəldilməsi nəzərdə tutulurdu. Bundan əlavə, 15 faizlik hissə əmək kollektivinə güzəştli satış üçün ayrılırdı.
Burada “65 faiz” tezisini hüquqi cəhətdən düzgün formalaşdırmaq vacibdir. Orta və iri müəssisələr üzrə ən mübahisəsiz rəqəm ən azı 50 faizlik birbaşa çek hərracı kvotasıdır. Əmək kollektivinə ayrılan 15 faizlik hissənin də çek mexanizmi ilə əldə edildiyi konkret özəlləşdirmə modellərində vətəndaşların çeklə əlaqəli iştirak sahəsi 65 faizə qədər yüksələ bilər.
Ona görə elmi-hüquqi məqalədə “bütün dövlət əmlakının mütləq 65 faizi çeklə verilməli idi” kimi həddən artıq geniş formul əvəzinə belə yazmaq daha güclüdür: orta və iri müəssisələr üzrə qanunvericilik ən azı 50 faizlik birbaşa çek iştirakını təmin edirdi; əmək kollektivinin 15 faizlik güzəştli hissəsinin çeklə ödənildiyi hüquqi mexanizmlər də nəzərə alındıqda çeklə əlaqəli iştirak 65 faizə çata bilirdi. Bu dəqiqlik sonrakı hesablamanı da məhkəmə və ekspertiza baxımından daha müdafiəolunan edir.
100 milyard dollarlıq aktiv bazası ssenarisində bir payın iqtisadi tutumu
Əgər gələcəkdə özəl investisiyaya və ya özəlləşdirməyə açıla biləcək orta və iri dövlət aktivlərinin real bazar dəyərinin 100 milyard ABŞ dolları olduğu müstəqil qiymətləndirmə ilə təsdiqlənsə və istifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarının ümumi sayı 1,6 milyon qəbul edilsə, hesab çox diqqətəlayiq nəticə verir.
| Ssenari | Çeklə əlaqəli aktiv hissəsi | 1,6 milyon qalıq pay üzrə orta iqtisadi tutum |
| ---------------------------- | --------------------------: | --------------------------------------------: |
| Konservativ | 50 milyard dollar | 31.250 dollar / pay |
| 65%-lik geniş iştirak modeli | 65 milyard dollar | 40.625 dollar / pay |
Bu hesabın mahiyyəti budur:
100 milyard × 50% ÷ 1,6 milyon = 31.250 dollar
və
100 milyard × 65% ÷ 1,6 milyon = 40.625 dollar.
Hətta 20.000 dollar həddini götürsək, 1,6 milyon qalıq pay şəraitində həmin nəticəyə çatmaq üçün 50 faizlik modeldə təxminən 64 milyard dollarlıq, 65 faizlik modeldə isə təxminən 49,2 milyard dollarlıq uyğun aktiv bazası kifayət edər. Deməli, 20.000 dollar rəqəminin müdafiəsi üçün dövlətin bütün aktivlərinin 100 milyard dollar olmasını belə mütləq sübut etmək lazım deyil.
Ancaq burada yenə elmi vicdan tələb edir ki, iki dəyişən dövlət tərəfindən rəsmən müəyyənləşdirilsin: qalıq özəlləşdirmə paylarının real sayı və özəlləşdirməyə/özəl investisiyaya açıq aktivlərin bugünkü bazar dəyəri.
2010-cu ilin dekabrında Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Rüfət Aslanlı Milli Depozit Mərkəzində orta hesabla 600 min özəlləşdirmə payının saxlanıldığını, onların sahiblərinin investorlar olduğunu bildirmişdi. 2011-ci ilin yanvarında da həmin təxminən 600 min payın MDM-də qalması barədə məlumat verilmişdi.
Lakin vətəndaşların əlində fiziki formada qalmış çeklərin ümumi miqdarı barədə səslənən təxminən bir milyon rəqəmi ayrıca rəsmi inventarlaşdırma ilə təsdiqlənməlidir. Buna görə 1,6 milyon rəqəmini indiki mərhələdə hesablama ssenarisi adlandırmaq daha düzgündür. Bu ssenari təsdiqlənərsə, 20.000 dollar minimum tezisi əksinə, çox ehtiyatlı rəqəmə çevrilə bilər.
SOCAR nümunəsi: məsələ bir kağızın taleyi deyil, gələcək milyardların bölgüsüdür
Məsələnin iqtisadi miqyasını SOCAR nümunəsində görmək mümkündür. Hazırda “bütövlükdə SOCAR mütləq özəlləşdiriləcək” demək üçün rəsmi hüquqi əsas yoxdur. Lakin dövlət artıq 31 avqust 2023-cü il qərarı ilə SOCAR strukturuna daxil olan “Azərikimya” İstehsalat Birliyinin Etilen-Polietilen zavodunu, Karbamid zavodunu və Metanol zavodunu özəl investisiyanın cəlb edilməsi nəzərdə tutulan müəssisələr sırasına daxil edib. 2024-cü ildə də həmin müəssisələr üzrə kommersiya və maliyyə təhlillərinin, fərdi yol xəritələrinin və zəruri qanunvericilik dəyişikliklərinin müzakirə edildiyi rəsmən açıqlanıb.
Bu, artıq nəzəri problem deyil. SOCAR kimi nəhəng dövlət iqtisadi sisteminin ayrı-ayrı aktivlərində özəl kapitalın iştirakı gündəmdədir.
Üstəlik SOCAR-ın iqtisadi miqyası son dərəcə böyükdür: 2025-ci ildə şirkətin gəlirləri 86,3 milyard manat, ümumi mənfəəti 12,6 milyard manat, əməliyyat mənfəəti 5,2 milyard manat, xalis mənfəəti isə təxminən 3 milyard manat olub.
Belə bir iqtisadi sistemdən müəyyən aktivlərin gələcəkdə özəl kapitala verilməsi zamanı qanunla vaxtilə dövlət əmlakında iştirak hüququ verilmiş çek sahiblərinin tam kənarda saxlanılması sırf texniki məsələ sayıla bilməz. Bu, onların mümkün iqtisadi iştirak bazasının azalması deməkdir.
SOCAR üzrə əvvəllər istifadə etdiyimiz ssenari hesabında, qəbul edilən aktiv qiymətləndirilməsi və çeklərə düşən iştirak nisbəti əsasında çek sahiblərinin iqtisadi marağından təxminən 8 milyard dollarlıq aktiv bazasının çıxması nəticəsi alınırdı.
Bu 8 milyard dolları SOCAR-ın rəsmi “çek borcu” kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Lakin o, son dərəcə mühüm iqtisadi təsir ssenarisidir: əgər qanunla dövlət əmlakında iştirak etmək üçün yaradılmış qiymətli kağız sahiblərinin hüquqi mövqeyi həll edilmədən milyardlarla dollarlıq dövlət aktivləri başqa özəlləşdirmə və ya özəl investisiya mexanizmlərinə keçirilirsə, hər belə əməliyyat çek sahiblərinin potensial iqtisadi bazasını daha da daraldır.
Başqa sözlə: çek problemi vaxt keçdikcə kiçilmir; əksinə, özəl kapitala verilən hər iri dövlət aktivi ilə onun iqtisadi nəticəsi böyüyə bilər.
Əsas konstitusion problem: icra hakimiyyəti qanunun verdiyi əmlak hüququnun mahiyyətini dəyişə bilərmi?
1993-cü il Qanununun 10-cu maddəsində Dövlət Özəlləşdirmə Proqramının Prezident tərəfindən hazırlanaraq qanunverici orqanın təsdiqinə təqdim olunması, proqramın qanunverici orqan tərəfindən təsdiq edilməsi və ona dəyişikliklərin də həmin orqanın razılığı ilə aparılması nəzərdə tutulurdu.
1995-ci il Dövlət Proqramının özü də qanunla təsdiq edilmişdi. Göndərilmiş materialda bu qanunvericilik modelinin mahiyyəti dəqiq göstərilir: özəlləşdiriləcək əmlakın dairəsi, özəlləşdirmə payının məbləği, verilmə şərtləri və istifadə qaydaları qanunverici səviyyədə müəyyən edilirdi.
2000-ci il “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 5-ci maddəsi isə yeni model yaratdı və Dövlət Proqramında özəlləşdirmənin prioritetlərinin, məhdudiyyətlərin, dövlət əmlakının alınması qaydasının, çeklərdən istifadə qaydasının və ödəniş mexanizmlərinin müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilməsini nəzərdə tutdu.
Qanunun tətbiqi barədə fərmanla həmin səlahiyyətlərin bir hissəsinin Prezident tərəfindən həyata keçirildiyi müəyyən edildi. Burada hüquqi mövqeyi çox dəqiq qurmaq lazımdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası Prezidentə dövlət iqtisadi və sosial proqramlarını təsdiq etmək səlahiyyəti verir. Buna görə sadəcə “Dövlət Proqramını Prezident təsdiq edib, deməli proqram avtomatik olaraq Konstitusiyaya ziddir” nəticəsi hüquqi baxımdan kifayət etmir.
Əsas sual başqadır:
Prezidentin iqtisadi proqramı təsdiq etmək səlahiyyəti qanunverici hakimiyyət tərəfindən artıq yaradılmış konkret fərdi əmlak hüququnun mahiyyətini azaltmaq, onun iqtisadi predmetini dəyişmək və ya həmin hüququ faktiki olaraq nəticəsiz qoymaq səlahiyyətini də özündə ehtiva edirmi?
Konstitusiyanın 149-cu maddəsi açıq şəkildə müəyyən edir ki, Prezidentin fərmanları Konstitusiyaya və qanunlara zidd ola bilməz. Mülki qanunvericiliyin ümumi prinsiplərinə görə də vətəndaşın vəziyyətini pisləşdirən mülki hüquq normalarına geriyə qüvvə verilməsi ciddi məhdudiyyətlərə tabedir.
Məhz buna görə 2000-ci ildən sonra qəbul edilmiş proqram və fərmanların konstitusionluğu yalnız onların hansı dövlət orqanı tərəfindən qəbul edilməsinə görə deyil, əvvəllər qanunla yaranmış hüquqa nə etdiyinə görə qiymətləndirilməlidir.
Əgər onlar sadəcə özəlləşdirmənin texniki prosedurunu təşkil edibsə — bu, icra hakimiyyətinin normal funksiyası ola bilər. Lakin əgər həmin aktlar qanun əsasında yaranmış əmlak hüququnun predmetini azaldıbsa, istifadə imkanını bağlayıbsa və ya hüququ kompensasiyasız iqtisadi dəyərdən məhrum edibsə, artıq söhbət proqram idarəçiliyindən deyil, mülkiyyət hüququna müdaxilədən gedə bilər.
2000-ci il Qanununun qəbul edilməsi əvvəl yaranmış hüquqlar məsələsini avtomatik həll etmir
Burada əks arqumenti də gizlətmək olmaz. 2000-ci il qanunvericiliyi əvvəlki özəlləşdirmə sistemində ciddi dəyişiklik yaratdı. Buna görə 1995-ci il Dövlət Proqramının bütün müddəalarının bu gün eyni formada qüvvədə olduğunu iddia etmək hüquqi baxımdan müdafiəolunan yol deyil.
Amma bu, başqa sualı cavablandırmır: qanunla artıq vətəndaşa verilmiş, qiymətli kağızla rəsmiləşdirilmiş və dövlət əmlakının müəyyən hissəsi ilə təmin edilmiş hüququn hüquqi taleyi nə oldu?
Yeni qanunun qəbul edilməsi ilə əvvəlki normativ aktın qüvvədən düşməsi bir şeydir. Vətəndaşın həmin akt qüvvədə olduğu vaxt qanuni olaraq əldə etdiyi əmlak hüququnun geriyə qüvvəli şəkildə yox edilməsi isə tamamilə başqa şeydir.
Hüquqi mübahisənin mərkəzi məhz burada yerləşir. Dövlət “köhnə proqram artıq qüvvədə deyil” deyə bilər.
Lakin bundan sonra ikinci suala cavab verməlidir: bəs həmin proqram qüvvədə olduğu vaxt dövlətin özünün vətəndaşa verdiyi əmlak hüququ və həmin hüququ təsdiq edən istifadə olunmamış qiymətli kağız nə oldu?
Bu suala “müddət bitdi” sözündən ibarət cavab kifayət deyil. Çünki müddətin başa çatması ilə iqtisadi alətin istifadəsinin dayanması başqa məsələdir; onun arxasında duran əmlak hüququnun kompensasiyasız sıfırlanmasının hüquqi əsası isə başqa məsələdir.
Milli Məclisin səlahiyyətinin sərhədi də ayrıca konstitusion sualdır
Məsələnin yalnız Prezident səlahiyyətlərinə aid tərəfi yoxdur. Əgər Konstitusiya mülkiyyət hüququnun ümumi qaydalarının müəyyən edilməsini qanunverici hakimiyyətə həvalə edirsə, Milli Məclisin də həmin konstitusion vəzifəni məhdudiyyətsiz şəkildə icra hakimiyyətinə ötürə bilib-bilməməsi araşdırılmalıdır. Parlament qanunla icra hakimiyyətinə texniki, təşkilati və prosedur qaydalar hazırlamaq səlahiyyəti verə bilər.
Amma fərqli məsələ budur: parlament özünün konstitusion səlahiyyət sahəsinə daxil olan mülkiyyət hüququnun əsas elementlərinin müəyyənləşdirilməsini faktiki olaraq icra hakimiyyətinin diskresiyasına buraxa bilərmi?
Əgər belə delegasiya nəticəsində icra hakimiyyəti kimin nə qədər dövlət əmlakında iştirak edə biləcəyini, hansı qiymətli kağızın hansı tarixdən sonra iqtisadi məna daşıyıb-daşımayacağını və artıq yaranmış hüququn istifadə sahəsinin nə qədər qalacağını sərbəst müəyyən edə bilirsə, bu, sadəcə idarəetmə məsələsi olmur. Bu, hakimiyyət bölgüsü, hüquqi müəyyənlik və mülkiyyət hüququnun qanunla qorunması məsələsinə çevrilir.
Məhz buna görə 2000-ci il Qanununun belə səlahiyyət verən müddəalarının Konstitusiyanın mülkiyyət hüququ, qanunverici hakimiyyətin səlahiyyətləri və normativ aktların iyerarxiyası haqqında müddəaları ilə uyğunluğu ayrıca konstitusion qiymətləndirməyə ehtiyac duyur.
Bunu indidən “məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmiş konstitusiyaya ziddlik” kimi yox, Konstitusiya Məhkəməsinin cavab verməli olduğu ciddi normativ ziddiyyət məsələsi kimi qoymaq daha güclü hüquqi mövqedir.
Bərabərlik və mənəvi məsuliyyət
Özəlləşdirmə paylarının ən vacib xüsusiyyətlərindən biri də başlanğıcda onların bərabərliyidir. Qanun hər bir vətəndaşa dörd çekdən ibarət bir pay verdi və həmin çeklərin verildiyi anda eyni dəyərdə olduğunu təsbit etdi.
Bu, yalnız texniki bərabərlik deyildi. Bu, dövlət əmlakının vətəndaşlar arasında özəlləşdirilməsi prosesində bərabər başlanğıc hüququ idi.
Əgər sonrakı inzibati və hərrac mexanizmlərinin nəticəsində bir özəlləşdirmə payı ilə on minlərlə dollarlıq əmlak əldə etmək mümkün olduğu halda, başqa vətəndaşın eyni hüquqi mənşəli payı faktiki olaraq çox aşağı iqtisadi nəticəyə məhkum edilibsə, dövlət bunun səbəblərini izah etməlidir.
Əvvəlki materiallarda səslənən 35 min, 40 min, hətta 65 min dollarlıq ayrı-ayrı əmlak nəticələri kimi rəqəmlər ictimai baxımdan çox mühümdür, lakin onların hər biri konkret müəssisə, hərrac protokolu, satılmış səhm paketi və istifadə olunmuş çek sayı ilə rəsmi sənədləşdirilməlidir.
Belə audit aparılarsa, məsələ artıq emosional iddiadan çıxıb dövlət əmlakının faktiki bölgüsünün riyazi xəritəsinə çevrilər. Bu həm hüquqi, həm də mənəvi baxımdan vacibdir. Çünki dövlətin vətəndaşa qanunla verdiyi bərabər əmlak hüququnun sonradan inzibati mexanizmlər vasitəsilə mahiyyətcə qeyri-bərabər nəticələrə gətirilməsi dövlətin özünün izah etməli olduğu məsələdir.
20.000 dollar tezisini necə hüquqi cəhətdən sübuta çevirmək olar?
Bu gün mövcud sənədlər bir özəlləşdirmə payının üzərində sözlə “20.000 dollar” yazıldığını sübut etmir. Onlar bundan daha mühüm şeyi sübut edir:
- özəlləşdirmə payı dövlət əmlakının bir hissəsi kimi qanunla yaradılıb;
- çek həmin hüququ reallaşdıran qiymətli kağız olub;
- onun nominal dəyəri qanunla inflyasiyadan qorunan maddi əmlak ekvivalentinə bağlanıb;
- 1997-ci ilin dövlət normativ qiymət mexanizmi bir pay üçün təxminən 2.000 dollarlıq minimum hesabi baza ortaya çıxarıb;
- orta və iri dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsində əhəmiyyətli, ən azı 50 faizlik çek iştirak sahəsi yaradılıb;
- və bu gün də çox böyük dövlət aktivlərinin özəl investisiyaya açılması prosesi davam edir.
Buna görə 20.000 dollar rəqəmi qanundankənar uydurulmuş tələb deyil. O, dövlət əmlakının bugünkü dəyəri və qalıq çeklərin sayı rəsmi qaydada müəyyənləşdirildikdən sonra yoxlanıla bilən iqtisadi-hüquqi qiymətləndirmə tezisidir.
Əgər qalıq payların sayı təxminən 1,6 milyon, çeklərin iştirak etməli olduğu uyğun aktiv bazası isə 50 faizlik konservativ modeldə 64 milyard dollardan artıq müəyyən edilərsə, bir pay üçün 20.000 dollar həddi artıq riyazi nəticəyə çevrilir.
Əgər aktiv bazası 100 milyard dollar səviyyəsində təsdiqlənərsə, eyni konservativ model bir pay üçün təxminən 31.250 dollar, 65 faizlik iştirak modeli isə 40.625 dollar iqtisadi tutum göstərir.
Bu səbəbdən dövlətin ən doğru yolu mübahisəni “çeklər bitib” cümləsi ilə bağlamaq deyil, aşağıdakı məsələləri şəffaf şəkildə həll etməkdir:
İstifadə edilməmiş bütün özəlləşdirmə paylarının və çeklərinin rəsmi inventarını aparmaq; MDM-də saxlanılan, vətəndaşların əlində olan və istifadə edilmiş çekləri ayrıca göstərmək. Özəlləşdirilməsi qadağan olunmayan və gələcəkdə özəl investisiyaya, qismən və ya tam özəlləşdirməyə açıla biləcək dövlət aktivlərini siyahıya almaq və onların müstəqil bazar qiymətləndirilməsini aparmaq. 1995-ci ildə yaradılmış “inflyasiyadan qorunan maddi ekvivalent” öhdəliyinin hüquqi nəticəsini rəsmi ekspertiza ilə müəyyən etmək. 2000-ci ildən sonra qanun və fərmanlarla yaradılmış məhdudiyyətlərin əvvəllər əldə edilmiş əmlak hüquqlarına təsirini Konstitusiya baxımından qiymətləndirmək. Hüququn əvvəlki formada bərpası mümkün deyilsə, çek sahibləri üçün adekvat əmlak iştirakı, yeni özəlləşdirmə mexanizmi, dövlət qiymətli kağızı və ya ədalətli kompensasiya variantlarını hesablamaq.NƏTİCƏ: Mübahisə 20 min dollar haqqında deyil – dövlətin qanunla verdiyi əmlak hüququnun bugünkü dəyəri haqqındadır
Özəlləşdirmə çeklərinin dəyəri barədə əsas sual “1997-ci ildə bazarda neçə dollara satılırdı?” deyil.
Əsas sual budur: Azərbaycan dövləti qanunla vətəndaşa hansı hüququ verdi və həmin hüququn bugünkü əmlak ekvivalenti nədir?
Qanun cavabın başlanğıcını artıq verib. Bu, əvəzsiz verilmiş dövlət əmlakı payı idi. Bu pay qiymətli kağızla təsdiq edilirdi. Hər çek dövlət əmlakının müəyyən hissəsini ifadə edirdi. Onun maddi ekvivalenti inflyasiyanın təsirindən qorunmalı idi. Və çek dövlət mülkiyyəti ilə təmin olunurdu.
Buna görə istifadə olunmamış özəlləşdirmə payının bugünkü iqtisadi dəyərinin sıfır olduğunu iddia edən tərəf əslində daha ağır sübut yükü ilə üzləşir: qanunla verilmiş, dövlət əmlakı ilə təmin edilmiş və inflyasiyadan qorunmuş maddi ekvivalent hansı hüquqi aktla, hansı konstitusion əsasla və hansı kompensasiya mexanizmi ilə sıfıra çevrildi?
Bu suala əsaslandırılmış hüquqi cavab verilməyibsə, mübahisə bitmiş sayıla bilməz. Əksinə, dövlət aktivlərinin yeni özəl investisiya və özəlləşdirmə mərhələsinə daxil olduğu indiki dövrdə bu sual daha da aktual olur.
SOCAR strukturundakı iri müəssisələr bunun real nümunəsidir. Sabah digər böyük dövlət şirkətlərinin və aktivlərinin də özəl kapitala açılması mümkündür. Əgər hər belə əməliyyat keçmişdə qanunla dövlət əmlakında iştirak hüququ verilmiş çek sahiblərinin hüquqi vəziyyəti həll edilmədən aparılarsa, məsələ təkcə keçmiş özəlləşdirmənin nəticəsi olmayacaq — gələcək dövlət əmlakının kimlər arasında və hansı hüquqi əsaslarla bölüşdürülməsi məsələsinə çevriləcək.
Buna görə 20.000 ABŞ dolları həddi son rəqəm kimi deyil, ciddi bir minimum qiymətləndirmə tezisi kimi dövlət ekspertizasının predmetinə çevrilməlidir. Əgər rəsmi inventar və bazar qiymətləndirilməsi 1,6 milyon civarında qalıq pay və ən azı 49–64 milyard dollarlıq uyğun aktiv bazasını təsdiqləsə, 20.000 dollar rəqəmi artıq siyasi şüar deyil, riyazi və hüquqi nəticə olacaq.
Əgər aktiv bazası daha böyükdürsə — həmin dəyər də daha böyük olacaq. Dövlətin borcu isə rəqəmi əvvəlcədən inkar etmək deyil. Dövlətin borcu öz qanununun yaratdığı əmlak hüququnun real bugünkü dəyərini hesablamaq, hüququ tanımaq və ya onun məhdudlaşdırılmasının ədalətli hüquqi əvəzini müəyyən etməkdir.
Əgər bu rəqəmlər doğru deyilsə, dövlət öz arxivlərini açsın
Burada nəzəri hesablamadan daha güclü bir sübut da mövcuddur: özəlləşdirmə prosesinin özünün tarixi nəticələri.
Vaxtilə dövlətin özəlləşdirmə sahəsində rəsmi nəşrlərindən olan “Mülkiyyət” qəzetində ayrı-ayrı müəssisələrin özəlləşdirilməsinə dair dərc edilmiş məlumatların təhlili göstərir ki, müxtəlif özəlləşdirmə əməliyyatlarında bir dövlət özəlləşdirmə payına düşən faktiki əmlak ekvivalenti on minlərlə manatla ölçülə bilmişdir.
Əvvəlki araşdırmalarımızda həmin arxiv məlumatları əsasında, o cümlədən, aşağıdakı nümunələr müəyyən edilmişdir:
İXMİM əmlak kompleksi — təxminən 60 488 manat/DÖP;
“Atəşgah” fabrik-mətbəxi — təxminən 60 760 manat/DÖP;
Puta Əmək kompleksi — təxminən 41 858 manat/DÖP;
“Sevinc” kafesi — təxminən 29 100 manat/DÖP;
1 nömrəli Univermaq — təxminən 27 764 manat/DÖP.
“Siyəzən Broyler” nümunəsi isə ayrıca araşdırılmalıdır. 2010-cu ilə aid hesablamalarda əmək kollektivinə münasibətdə bir DÖP üçün təxminən 100 manat, investorun təqdim etdiyi 10 000 DÖP üzrə isə bir pay üçün təxminən 1 400 manatlıq nəticənin meydana çıxması və təxminən 14,337 milyon manatlıq əmlakın 10 000 DÖP — yəni 40 000 çek — müqabilində özəlləşdirilməsi barədə məlumatlar ciddi hüquqi və iqtisadi suallar doğurur.
Bu rəqəmlərin əhəmiyyəti yalnız ayrı-ayrı müəssisələrin neçə manata özəlləşdirilməsində deyil.
Əsas məsələ başqadır: əgər bütün vətəndaşlara verilən özəlləşdirmə payları qanunla başlanğıcda bərabər dəyərə malik idisə, necə oldu ki, dövlət əmlakının faktiki bölgüsü prosesində eyni hüquqi mənşəyə malik bir DÖP bir əməliyyatda yüzlərlə və ya minlərlə manatlıq, başqa əməliyyatlarda isə on minlərlə manatlıq əmlak əldə etməyə imkan verdi?
Bu suala dövlət cavab verməlidir. Üstəlik, burada sübutların əsas hissəsi vətəndaşların deyil, dövlətin öz arxivindədir.
Özəlləşdirilmiş müəssisələrin qiymətləndirmə sənədləri, səhmlərin emissiya prospektləri, çek və pul hərraclarının protokolları, hərraca çıxarılmış səhm paketlərinin miqdarı, qəbul edilmiş özəlləşdirmə çeklərinin sayı, investisiya müsabiqələrinin nəticələri, alqı-satqı müqavilələri və Dövlət Əmlak Komitəsinin müvafiq qərarları dövlət orqanlarının arxivlərində saxlanılmalı olan sənədlərdir.
Buna görə bu rəqəmlərlə razılaşmayan dövlət orqanının qarşısında çox sadə bir yol vardır: öz rəsmi arxivlərini açsın və əksini ilkin sənədlərlə sübut etsin.
Göstərsin:
- həmin müəssisənin qiymətləndirilmiş əmlak və ya səhm paketinin dəyəri nə qədər idi;
- neçə faiz səhm özəlləşdirildi;
- həmin paket müqabilində neçə özəlləşdirmə payı və neçə çek qəbul edildi;
- bir DÖP-ə faktiki olaraq neçə manatlıq dövlət əmlakı düşdü;
- və eyni hüquqi dəyərə malik özəlləşdirmə paylarının müxtəlif özəlləşdirmə əməliyyatlarında bu qədər fərqli iqtisadi nəticələr yaratmasının hüquqi əsası nə idi.
Əgər bizim hesablamalarımız yanlışdırsa, bunu sözlə deyil, dövlətin özünün ilkin uçot və hərrac sənədləri ilə göstərmək mümkündür. Əgər həmin sənədlər bizim hesablamalarımızı təsdiq edirsə, onda daha ciddi sual meydana çıxır: dövlətin özünün keçirdiyi özəlləşdirmə əməliyyatlarında bir DÖP on minlərlə manatlıq əmlak əldə etməyə imkan verdiyi halda, bu gün istifadə edilməmiş eyni hüquqi mənşəli özəlləşdirmə payının iqtisadi dəyərinin sıfır olduğu necə iddia edilə bilər?
Məhz buna görə özəlləşdirmə çeklərinin bugünkü dəyərinin müəyyən edilməsində yalnız 1997-ci ilin opsion qiyməti deyil, 1997–2010-cu illərdə faktiki keçirilmiş özəlləşdirmələrin nəticələri də ayrıca ekspertiza predmeti olmalıdır.
Bu məqsədlə dövlət arxivindəki bütün çek hərraclarının məlumatları rəqəmsallaşdırılmalı və hər müəssisə üzrə vahid cədvəl hazırlanmalıdır:
müəssisənin adı → əmlakın/səhmlərin qiymətləndirilmiş dəyəri → özəlləşdirilən faiz → istifadə olunmuş DÖP sayı → istifadə olunmuş çek sayı → bir DÖP-ə düşmüş faktiki əmlak dəyəri.
Belə bir audit aparıldıqdan sonra özəlləşdirmə payının real tarixi əmlak ekvivalenti artıq mübahisə və ya siyasi mövqe məsələsi olmayacaq. Onu dövlətin öz arxivindəki rəqəmlər göstərəcək.
Kasıb dövlətin verdiyi əmlak hüququnu varlanmış dövlət sıfır dəyər endirə bilərmi? Və ya: tarixi ədalət, hüquqi bərabərlik və özəlləşdirmə payının real əmlak ekvivalenti
Özəlləşdirmə çekləri məsələsinin yalnız hüquqi deyil, çox mühüm tarixi ədalət və bərabərlik tərəfi də vardır. Azərbaycan vətəndaşlarına özəlləşdirmə payları ölkənin ən ağır iqtisadi dövrlərindən birində verildi.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan bugünkü maliyyə imkanlarına malik dövlət deyildi. Dövlət büdcəsi son dərəcə məhdud idi, ölkə müharibənin, iqtisadi keçidin, istehsalın azalmasının və böyük sosial problemlərin təsiri altında idi.
Bu tarixi müqayisənin miqyası rəsmi müasir göstəricilərlə daha aydın görünür. 2026-cı il dövlət büdcəsində gəlirlər 38,609 milyard manat, xərclər 41,704 milyard manat səviyyəsində müəyyən edilib. Dövlət Neft Fondunun aktivləri isə 30 iyun 2026-cı il tarixinə 72,6 milyard ABŞ dolları təşkil edib.
1990-cı illərin ortalarında Azərbaycan müharibə, yüksək inflyasiya və dərin iqtisadi keçid şəraitində idi; həmin dövrün büdcə göstəricilərinin bugünkü rəqəmlərlə birbaşa dollar müqayisəsi məzənnə və denominasiya səbəbindən ehtiyatla aparılmalıdır. Lakin dəyişməyən hüquqi məqam budur: məhz iqtisadi imkanların çox məhdud olduğu dövrdə dövlət vətəndaşa özəlləşdirilən dövlət əmlakından qanunla pay hüququ vermişdi.
Məhz belə bir dövrdə dövlət dedi ki, özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətinin müəyyən hissəsi vətəndaşa məxsus olacaq. Bu, sosial yardım deyildi. Bu, dövlət büdcəsindən verilən müavinət deyildi. Bu, xeyriyyəçilik deyildi. Bu, qanunla yaradılmış əmlak hüququ idi.
1993-cü il Qanununun 18-ci maddəsi özəlləşdirmə payını Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissə kimi müəyyən etmişdi. 1995-ci ildə qanunla qəbul edilmiş Dövlət Özəlləşdirmə Proqramı həmin hüququ daha konkret mexanizmə çevirdi.
Dörd çekdən ibarət bir dövlət özəlləşdirmə payı yaradıldı. 32 milyon çek buraxılması nəzərdə tutuldu. Hər çekin verildiyi anda eyni dəyərə malik olması təsbit edildi.
Ən əsası isə qanun hər çekin nominal dəyərini “inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi ekvivalent” adlandırdı və həmin ekvivalenti çeklə özəlləşdiriləcək Azərbaycan Respublikası dövlət əmlakının 1/32.000.000 hissəsi kimi müəyyən etdi. Deməli, dörd çekdən ibarət bir dövlət özəlləşdirmə payı orta hesabla çeklə özəlləşdiriləcək dövlət əmlakının 1/8.000.000 hissəsini ifadə edirdi. Bu, dövlətin vətəndaş qarşısında yaratdığı konkret hüquqi konstruksiya idi.
Dövlət kasıb olanda verilmiş hüquq dövlət varlananda daha dəyərsiz ola bilməz
Burada tarixi ədalətin çox sadə, lakin fundamental bir sualı meydana çıxır: Azərbaycan dövlətinin iqtisadi imkanlarının son dərəcə məhdud olduğu vaxt vətəndaşa qanunla verilmiş əmlak hüququ dövlət sonradan dəfələrlə varlandığı üçün necə sıfır iqtisadi nəticəyə çevrilə bilər?
Əksinə, qanun həmin payı adi sabit pul məbləğinə deyil, inflyasiyadan qorunan maddi əmlak ekvivalentinə bağlamışdı. Bu səbəbdən özəlləşdirmə payının hüquqi mahiyyəti “1997-ci ildə neçə dollara satılırdı?” sualı ilə müəyyən edilə bilməz.
Dövlətin iqtisadi imkanlarının zəif olduğu dövrdə vətəndaşa verdiyi hüquqa dövlətin imkanlarının qat-qat artdığı dövrdə daha az hörmət göstərilməsi tarixi ədalət prinsipi ilə uzlaşmaz görünür. Əgər dövlət ağır iqtisadi şəraitdə belə vətəndaşın dövlət əmlakında pay hüququnu tanımışdısa, daha güclü iqtisadi imkanlara malik dövlət həmin hüququn taleyini şəffaf şəkildə həll etmək üçün daha böyük imkanlara malikdir.
Buna görə bu məsələni yalnız keçmiş özəlləşdirmə kampaniyasının texniki qalığı kimi təqdim etmək olmaz. Bu, dövlətin hüquqi davamlılığı və dövlətin öz qanuni öhdəliklərinə münasibəti məsələsidir.
ÇEKİN “QARA BAZAR” QİYMƏTİ ONUN ƏMLAK EKVİVALENTİ DEYİL
Bu mübahisədə ən mühüm iqtisadi və hüquqi yanlışlıqlardan biri özəlləşdirmə çekinin bazar qiyməti ilə onun qanunla müəyyən edilmiş əmlak ekvivalentini eyniləşdirməkdir. Bu iki anlayış tamamilə fərqlidir.
Təsəvvür edək ki, bu gün özəlləşdirmə payının sahibi çarəsizlikdən öz dörd çekini bazarda 1 manata satır. Bu, Azərbaycan dövlətinin ona vaxtilə cəmi 1 manatlıq dövlət əmlakı verdiyini göstərirmi? Əlbəttə, yox.
Əksinə başqa vəziyyəti təsəvvür edək. Sabah hansısa iqtisadi və ya hüquqi hadisə nəticəsində özəlləşdirmə payına tələb kəskin artır və insanlar bir payı 1 milyon dollara almağa başlayırlar. Bu halda dövlət avtomatik olaraq hər pay sahibinə 1 milyon dollarlıq əmlak verməyə borclu olurmu? Yenə yox.
Çünki bazar qiyməti hüququn qanuni əmlak ekvivalenti deyil. Bazar qiyməti tələb və təklifdən, məlumat çatışmazlığından, hüquqi qeyri-müəyyənlikdən, likvidlikdən, riskdən, gələcək gözləntilərdən və hətta insanların həmin anda pula olan ehtiyacından asılıdır.
Qanunla yaradılmış maddi ekvivalent isə başqa hüquqi kateqoriyadır. Hüququ istifadəolunmaz vəziyyətə gətirib, sonra aşağı bazar qiymətini onun dəyərinin sübutu kimi göstərmək olmaz. Bu prinsip özəlləşdirmə çekləri məsələsində xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Əgər dövlətin sonrakı normativ aktları və inzibati praktikası çekdən istifadə imkanlarını məhdudlaşdırıbsa və ya faktiki bağlayıbsa, bunun təbii iqtisadi nəticələrindən biri çekə bazar tələbinin kəskin azalması ola bilər.
Belə vəziyyətdə yaranmış aşağı bazar qiymətini götürüb: “Baxın, çek bazarda çox ucuzdur, deməli onun real dəyəri də budur” - demək dairəvi məntiq yaradar.
Əvvəl hüququn istifadə imkanının məhdudlaşdırılması, sonra həmin məhdudiyyətin yaratdığı bazar qiymətinin hüququn dəyərsizliyinə sübut kimi təqdim edilməsi hüquqi baxımdan ayrıca araşdırılmalıdır. Əgər qiymətli kağızın əsas istifadə sahəsi bağlanırsa, onun bazar qiymətinin aşağı düşməsi həmin qiymətli kağızın arxasındakı ilkin əmlak hüququnun avtomatik yox olması demək deyil.
Məhz buna görə çeklərin küçədə, bazarda və ya qeyri-rəsmi dövriyyədə neçə manata alınıb-satılması dövlətin qanunla yaratdığı əmlak ekvivalentinin müəyyən edilməsində həlledici meyar ola bilməz.
ƏSAS RƏQƏM AÇIQLANMALIDIR: BİR DÖP-ün REAL ƏMLAK EKVİVALENTİ NƏ QƏDƏRDİR?
Otuz ilə yaxın davam edən mübahisənin mərkəzində əslində çox sadə bir rəqəm dayanır. Bir dövlət özəlləşdirmə payının real əmlak ekvivalenti nə qədərdir?
Dövlət bunu hesablaya bilər və hesablamalıdır. Bunun üçün bütün özəlləşdirmə prosesinin balansı çıxarılmalıdır:
- başlanğıcda çeklə özəlləşdirilməsi nəzərdə tutulan dövlət əmlakının həcmi;
- faktiki özəlləşdirilmiş müəssisələr;
- hər müəssisənin qiymətləndirilmiş əmlak dəyəri;
- çek hərraclarına çıxarılan səhmlər;
- həmin səhmlər müqabilində qəbul edilmiş çeklərin sayı;
- əmək kollektivlərinə verilmiş səhmlər;
- investisiya müsabiqələri;
- xarici investorların istifadə etdiyi opsionlar;
- dövriyyədən faktiki çıxmış çeklərin sayı;
- istifadə edilməmiş çeklərin sayı;
və gələcəkdə özəlləşdirilə biləcək dövlət aktivlərinin real dəyəri.
Bunların hamısı vahid balansda birləşdirildikdən sonra dövlət:
bir DÖP = 4 çek = X manat real maddi əmlak ekvivalenti rəqəmini açıqlamalıdır.
Bu X rəqəmi siyasi qərarla təsadüfi müəyyən edilməməlidir. O, qanunun yaratdığı əmlak hüququnun iqtisadi nəticəsinin hesablanması olmalıdır.
İNFLYASİYADAN QORUNAN NOMİNAL ƏMLAK EKVİVALENTİ
Burada qanunvericilikdə istifadə edilmiş “nominal dəyər” anlayışına xüsusi diqqət yetirilməlidir. 1995-ci il Dövlət Proqramı çekin nominal dəyərini sadəcə müəyyən sayda manat kimi müəyyən etməmişdi.
Əksinə, onu “inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi ekvivalent” kimi müəyyən etmişdi. Bu, çox mühüm hüquqi seçimdir.
Əgər qanunverici sadəcə 1995-ci ilin müəyyən manat məbləğini qorumaq istəsəydi, həmin rəqəmi yazardı. Lakin bunun əvəzinə dövlət əmlakının konkret nisbəti seçildi.
Deməli, hüququn dəyərinin qorunmasının məntiqi pul vahidinin nominal məbləğindən daha genişdir. Bu səbəbdən bu gün aparılacaq qiymətləndirmədə də məqsəd keçmiş bazar qiymətini tapmaq deyil, qanunla yaradılmış maddi ekvivalentin bugünkü hüquqi-iqtisadi məzmununu müəyyən etmək olmalıdır.
BƏRABƏRLİK PRİNSİPİ: EYNİ PAY - EYNİ HÜQUQİ DƏYƏR
1995-ci il Dövlət Proqramının başqa fundamental müddəası çeklərin verildiyi anda eyni dəyərə malik olmasıdır. Bu, sadəcə mühasibat qaydası deyil.
Bu norma özəlləşdirmənin sosial və hüquqi fəlsəfəsini göstərirdi: dövlət əmlakının vətəndaşlara ayrılan hissəsində hər bir vətəndaş bərabər başlanğıc hüququ əldə edirdi.
Buna görə keçmiş özəlləşdirmələrdə bir DÖP müqabilində müxtəlif həcmdə əmlak əldə edilməsinin səbəbləri ayrıca audit edilməlidir. Əgər əvvəlki bölmədə göstərdiyimiz kimi bəzi özəlləşdirmələrdə bir DÖP on minlərlə manatlıq əmlaka uyğun gəlib, başqa əməliyyatlarda isə onun faktiki iqtisadi nəticəsi dəfələrlə aşağı olubsa, dövlət bu fərqin hüquqi və iqtisadi səbəbini öz arxiv sənədləri ilə açıqlamalıdır.
Tarixi sui-istifadə və ya qiymətləndirmə pozuntusu olmuşdursa, həmin pozuntu gələcəkdə qalan çek sahiblərinin hüququnun ölçü vahidinə çevrilə bilməz. Keçmiş pozuntu gələcək hüququn qiyməti ola bilməz.
50 + 15 FAİZ MƏSƏLƏSİ VƏ 65 FAİZLİK İŞTİRAK MODELİ
1995-ci ildə qanunla qəbul edilmiş Dövlət Özəlləşdirmə Proqramında orta və iri müəssisələrin özəlləşdirilməsi üçün xüsusi bölgü müəyyən edilmişdi. Səhmlərin 50 faizdən az olmayan hissəsi çek auksionlarına yönəldilirdi.
Bundan əlavə, 15 faiz əmək kollektivinə güzəştli qaydada ayrılırdı. Qanunla yaradılmış modeldə xarici investorların özəlləşdirmədə iştirakı da sərbəst şəkildə dövlət əmlakını yalnız pulla almaqdan ibarət deyildi; bunun üçün özəlləşdirmə opsionu mexanizmi yaradılmışdı və çek sisteminin iqtisadi dövriyyədə iştirakı nəzərdə tutulurdu.
Bu sistemin fəlsəfəsi aydın idi: dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi yalnız pul kapitalına malik şəxslərin üstünlüyünə çevrilməməli, vətəndaşlara verilmiş özəlləşdirmə payları da dövlət əmlakının bölgüsündə real iştirak vasitəsi olmalı idi.
Buna görə 50 faizlik çek hərracı və əmək kollektivinə aid 15 faizlik hissənin çek mexanizmi ilə reallaşdırıldığı hallar birlikdə nəzərdən keçirildikdə, orta və iri müəssisələr üzrə 65 faizə çatan çeklə əlaqəli iştirak modeli meydana çıxır. Məhz bu 65 faiz məsələsi dövlətin bütün tarixi özəlləşdirmə balansı üzrə ayrıca hesablanmalıdır.
Hansı müəssisədə 65 faiz tətbiq edildi? Hansı müəssisədə edilmədi? Nə qədər əmlak çeklə özəlləşdirildi? Nə qədər əmlak pulla satıldı? Sonrakı proqramlarla bu nisbət necə dəyişdirildi?
Və ən əsası: qanunla vətəndaşa verilmiş əmlak iştirakının sonradan azalmasının hüquqi əsası nə idi?
PARLAMENTİN QANUNLA İCRA HAKİMİYYƏTİNƏ SƏLAHİYYƏT VERMƏSİ HƏR ŞEYƏ İCAZƏ DEMƏK DEYİL
2000-ci il Qanununun 5-ci maddəsi bu mübahisənin ən ciddi konstitusion nöqtələrindən biridir. Həmin qanunun 5.1-ci maddəsində özəlləşdirmənin prioritetlərinin, məhdudiyyətlərinin və dövlət mülkiyyətinin fiziki və hüquqi şəxslər tərəfindən alınması qaydasının icra hakimiyyəti tərəfindən təsdiqlənən Dövlət Proqramında müəyyən edilməsi nəzərdə tutuldu.
5.2.3-cü maddə isə birbaşa dövlət özəlləşdirmə paylarının — çeklərin istifadə olunması qaydasının Dövlət Proqramında müəyyən edilməsini nəzərdə tutdu. Beləliklə, əvvəl qanunvericilik səviyyəsində qurulmuş əmlak bölgüsü sisteminin mühüm elementlərinin müəyyənləşdirilməsi sahəsində icra hakimiyyətinə geniş normativ səlahiyyət verildi.
Lakin burada fundamental konstitusion sual yaranır: Milli Məclis qanun qəbul etməklə Konstitusiyanın məhz qanunverici hakimiyyət üçün nəzərdə tutduğu əsas mülkiyyət tənzimlənməsi səlahiyyətlərini sərhədsiz şəkildə icra hakimiyyətinə ötürə bilərmi?
Qanunun özü də Konstitusiyadan aşağı hüquqi qüvvəyə malikdir. Deməli: “bunu qanun icra hakimiyyətinə tapşırmışdı” arqumenti mübahisəni avtomatik həll etmir.
Əgər həmin qanuni delegasiyanın özü Konstitusiyanın mülkiyyət hüququ, hakimiyyət bölgüsü, hüquqi müəyyənlik və qanunların üstünlüyü haqqında normalarının sərhədlərini aşırsa, həmin müddəaların özünün konstitusionluğu qiymətləndirilməlidir.
Bu barədə yüzlərlə vətəndaşın Milli Məclisə göndərdiyi şikayət məktubundakı hüquqi faktlarda çox şəkildə aydın göstərilib:
TEXNİKİ İCRA SƏLAHİYYƏTİ İLƏ ƏMLAK HÜQUQUNUN MƏZMUNUNU DƏYİŞMƏK SƏLAHİYYƏTİ EYNİ DEYİL
İcra hakimiyyətinə özəlləşdirmənin texniki qaydalarının müəyyən edilməsi səlahiyyətinin verilməsi başadüşüləndir. Məsələn:
- hərracın hansı binada keçirilməsi;
- ərizənin hansı formada təqdim edilməsi;
- sənədlərin hansı müddətdə qəbul olunması;
- qeydiyyat proseduru;
texniki hesablaşma qaydaları.
Bunlar icra hakimiyyətinin təbiətinə uyğun məsələlərdir.
Amma tamam başqa məsələ budur:
- vətəndaşa qanunla verilmiş əmlak payının hansı dövlət əmlakında iştirak edə biləcəyini azaltmaq;
- onun istifadə sahəsini daraltmaq;
- qanunla müəyyən edilmiş bölgünü dəyişdirmək;
- və nəticədə qanunla yaranmış əmlak hüququnu iqtisadi məzmundan məhrum etmək.
Bunlar sadəcə texniki icra məsələləri sayıla bilməz. Əgər belə nəticə baş veribsə, söhbət artıq mülkiyyət hüququnun mahiyyətinə müdaxilədən gedir.
NİYƏ BU QƏDƏR GENİŞ DİSKRESİYA TƏHLÜKƏLİDİR?
Dövlət əmlakının bölgüsündə həddindən artıq geniş inzibati diskresiya sadəcə nəzəri konstitusion problem deyil. Bu, çox böyük iqtisadi nəticələr yarada bilər.
Çünki hansı müəssisənin hansı üsulla özəlləşdiriləcəyini, səhmlərin hansı hissəsinin çekə, hansı hissəsinin pula, hansı hissəsinin investisiya müsabiqəsinə yönəldiləcəyini və hansı investorun hansı şərtlərlə iştirak edəcəyini eyni icra strukturları geniş sərbəstliklə müəyyən edə bilirsə, bərabər hüquqi başlanğıcdan qeyri-bərabər iqtisadi nəticələr meydana çıxması riski artır.
Əvvəlki özəlləşdirmələrin arxivlərinin açılması buna görə vacibdir. Bu məsələ kimisə əvvəlcədən qanunsuzluqda ittiham etmək üçün deyil. Əksinə, dövlətin öz sənədləri ilə obyektiv cavab almaq üçündür.
Əgər hər şey qanuna uyğun aparılıbsa, arxiv bunu göstərəcək. Əgər ciddi fərqlər olubsa, onların hüquqi səbəbi görünəcək. Əgər sui-istifadə olubsa, o da sənədlərdən müəyyən edilə bilər.
TARİXİ ƏDALƏTİN BƏRPASI ÜÇÜN “BÖYÜK BALANS” HAZIRLANMALIDIR
Bu gün məsələnin həlli üçün Azərbaycan dövləti bütün özəlləşdirmə tarixinin vahid əmlak balansını hazırlaya bilər. Bu balansda üç dövr birləşdirilməlidir:
Vətəndaşa qanunla verilmiş ilkin hüquq; 1997–2010-cu illərdə faktiki özəlləşdirilmiş əmlak və istifadə olunmuş çeklər;III. İstifadə edilməmiş çeklər və gələcəkdə özəlləşdirilə biləcək dövlət əmlakı.
Sonra aşağıdakı hesablama aparılmalıdır:
çeklə özəlləşdirilməsi nəzərdə tutulmuş ümumi əmlak
çıxılsın
çeklə faktiki özəlləşdirilmiş və artıq vətəndaşlara/investorlara verilmiş əmlak
bərabərdir
çek sahiblərinin hüquqi vəziyyəti həll edilərkən nəzərə alınmalı qalıq əmlak bazası.
Sonra həmin qalıq əmlak bazası istifadə edilməmiş qanuni payların sayı ilə əlaqələndirilməlidir. Məhz bundan sonra bir DÖP üçün real, bərabər və inflyasiyadan qorunan əmlak ekvivalenti müəyyən edilə bilər.
Bu rəqəm 20 min dollar ola bilər. 30 min dollar ola bilər. 40 min dollar və ya başqa rəqəm ola bilər. Bunu əvvəlcədən siyasi mövqe deyil, dövlətin öz arxivi, qanun və müstəqil əmlak qiymətləndirilməsi müəyyən etməlidir.
Amma bir nəticə prinsip etibarilə xüsusilə güclüdür: bu rəqəmi “qara bazar” müəyyən edə bilməz.
DÖVLƏTİN QARŞISINDA ƏSAS SUAL
Beləliklə, özəlləşdirmə çekləri məsələsində dövlətin qarşısında sual: “Bu çek bu gün bazarda neçə manata satılır?” deyil.
Əsl sual budur: “Azərbaycan Respublikasının qanunla hər bir vətəndaşa verdiyi dövlət əmlakı payının bu gün yerinə yetirilməmiş maddi ekvivalenti nə qədərdir?”
Bu suala cavab vermək üçün bazara baxmaq kifayət deyil, qanuna baxmaq lazımdır. Dövlət arxivlərinə baxmaq lazımdır. Özəlləşdirilmiş əmlakın balansına baxmaq lazımdır. Qalan dövlət aktivlərinə baxmaq lazımdır. İstifadə edilmiş və edilməmiş çeklərin sayını müəyyən etmək lazımdır.
Və bütün bunlardan sonra bir özəlləşdirmə payının vahid əmlak ekvivalenti hesablanmalıdır. Çünki dövlət öz vətəndaşlarına eyni hüquqi əsasla eyni özəlləşdirmə payını vermişdi. Dövlətin vəzifəsi bu bərabərliyi kağız üzərində deyil, hüququn iqtisadi nəticəsində də izah etməkdir.
Azərbaycanın ən ağır iqtisadi dövründə qanunla verilmiş əmlak hüququnun taleyi Azərbaycanın daha güclü iqtisadi imkanlara malik olduğu dövrdə hüquqi qeyri-müəyyənlik içində saxlanılmamalıdır. Kasıb dövlətin qanunla verdiyi əmlak hüququnu varlanmış dövlət izahsız şəkildə dəyərsiz hüquqa çevirə bilməz.
Bu, yalnız iqtisadi məsələ deyil. Bu, qanunun aliliyi, hüquqi varislik, bərabərlik, mülkiyyət hüququ və tarixi ədalət məsələsidir.
SOCAR VƏ DİGƏR İRİ DÖVLƏT MÜƏSSİSƏLƏRİ: ÖZƏLLƏŞDİRMƏYƏ AÇILMA QƏRARI QANUNLA VERİLMİŞ PAY HÜQUQUNU DƏYİŞƏ BİLƏRMİ?
1995-ci ildə qəbul edilmiş özəlləşdirmə modelinin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün iki hüquqi məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Birinci məsələ budur: konkret dövlət müəssisəsi nə vaxt özəlləşdirməyə açılacaq?
İkinci məsələ isə budur: həmin müəssisə özəlləşdirilərkən dövlət əmlakı hansı qaydada və kimlər arasında bölüşdürüləcək?
Bunlar eyni hüquqi məsələ deyil. Birincisi dövlətin iqtisadi siyasəti və icra qərarı ilə bağlı ola bilər. İkincisi isə vətəndaşlara qanunla verilmiş əmlak hüququnun məzmununa və dövlət əmlakının bölgüsünə aiddir.
Məhz bu fərq SOCAR və digər iri dövlət müəssisələri məsələsində həlledici əhəmiyyət daşıyır. 1995-ci il Dövlət Proqramı sadəcə özəlləşdirmə niyyəti deyildi — əmlak bölgüsü qaydası idi
29 sentyabr 1995-ci ildə 1120 nömrəli Qanunla qəbul olunmuş Dövlət Özəlləşdirmə Proqramı özəlləşdirmənin məqsədlərini müəyyən etməklə kifayətlənmirdi.
Həmin Proqram:
* özəlləşdiriləcək müəssisələrin təsnifatını;
* səhmdar cəmiyyətlərə çevrilmə qaydalarını;
* özəlləşdirmə payının həcmini;
* onun verilməsini;
* ondan istifadə qaydalarını;
* səhmlərin hansı üsulla satılmasını
qanunvericilik səviyyəsində müəyyən edirdi.
Deməli, bu proqram adi iqtisadi fəaliyyət planı deyildi. Bu, dövlət əmlakının vətəndaşlar, əmək kollektivləri, yerli və xarici investorlar arasında necə bölüşdürüləcəyini müəyyən edən normativ əmlak bölgüsü mexanizmi idi.
ƏSAS PRİNSİP: ÖZƏLLƏŞDİRMƏYƏ AÇILMA TARİXİ İLƏ ÖZƏLLƏŞDİRMƏNİN QAYDASI EYNİ ŞEY DEYİL
Əgər müəyyən iri müəssisə 1995-ci ildə dərhal özəlləşdirilməyibsə, bu, həmin müəssisənin gələcəkdə özəlləşdirilməsi zamanı artıq qanunla müəyyən edilmiş ümumi özəlləşdirmə prinsiplərinin avtomatik yox olması demək deyil.
Başqa sözlə: Prezident müəssisənin hansı tarixdə özəlləşdirilməyə açılmasına qərar verə bilər.
Lakin bundan belə bir nəticə çıxmır ki: Prezident həmin müəssisənin özəlləşdirilməsi zamanı vətəndaşlara qanunla verilmiş əmlak iştirakının mahiyyətini də sərbəst dəyişə bilər.
Birinci məsələ — vaxt və iqtisadi məqsədəuyğunluq məsələsidir.
İkinci məsələ — mülkiyyət hüququ və əmlak bölgüsü məsələsidir.
Bu iki səlahiyyət bir-birinə qarışdırılmamalıdır. Özəlləşdirmə Payı sahibi olan yüzlərlə vətəndaşın cənab Prezidentə ünvanladığı ŞİKAYƏTDƏ bu hüquqi problemlər barədə də geniş məlumat verilib:
SOCAR MƏSƏLƏSİ BU SƏBƏBDƏN XÜSUSİ ƏHƏMİYYƏT DAŞIYIR
SOCAR Azərbaycan dövlətinin ən iri və strateji aktivlərindən biridir. Bu gün bütövlükdə SOCAR-ın tam özəlləşdirilməsi barədə yekun hüquqi qərarın qəbul edildiyini demək düzgün olmaz.
Lakin dövlətin öz rəsmi sənədləri göstərir ki, SOCAR strukturundakı mühüm aktivlər artıq özəl investisiyanın cəlb edilməsi prosesinə daxil edilib.
2023-cü ildə Prezidentin qərarı ilə SOCAR strukturunda olan “Azərikimya” İstehsalat Birliyinin Etilen-Polietilen zavodu, Karbamid zavodu və Metanol zavodu özəl investisiyanın cəlb edilməsi nəzərdə tutulan müəssisələr siyahısına daxil edilib.
2024-cü ildə həmin müəssisələrin kommersiya və maliyyə təhlilləri, fərdi yol xəritələri və özəl investisiyanın cəlb olunması üçün tələb olunan qanunvericilik dəyişiklikləri dövlət səviyyəsində müzakirə edilib.
Buna görə SOCAR məsələsi artıq sırf nəzəri müzakirə deyil. Dövlət aktivlərinin müəyyən hissələrinin özəl kapitala açılması real prosesdir.
AZƏRBAYCAN İNVESTİSİYA HOLDİNQİNİN ÖZ SƏNƏDLƏRİ DƏ ÖZƏLLƏŞDİRMƏYƏ HAZIRLIQ MƏRHƏLƏSİNİ TƏSDİQLƏYİR
Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin Nizamnaməsində onun fəaliyyət istiqamətləri sırasında dövlət müəssisələrinin tam və ya qismən özəlləşdirilməyə hazırlanmasında iştirak etmək birbaşa göstərilir. Holdinqin vəzifələrindən biri də dövlət müəssisələrinin özəlləşdirməqabağı sağlamlaşdırılmasını təmin etməkdir.
Qanunvericilikdə ayrıca “Dövlət müəssisələrinin özəlləşdirməqabağı sağlamlaşdırılması və restrukturizasiyası Qaydaları” da mövcuddur. Həmin qaydalarda “özəlləşdirməqabağı sağlamlaşdırma və restrukturizasiya” müəssisələrin özəlləşdirilməyə hazırlanması, onların dəyərinin yüksəldilməsi, investorlar üçün cəlbediciliyinin artırılması və özəlləşdirmənin sürətləndirilməsinə yönələn tədbirlər kompleksi kimi müəyyən edilir.
Buna görə dövlət müəssisələrinin gələcək özəl kapital və özəlləşdirmə mərhələsinə hazırlanması hüquqi reallıqdır. Bu da özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi taleyinin indidən həll edilməsini daha vacib edir.
65 FAİZLİK İŞTİRAK QAYDASI NİYƏ ƏHƏMİYYƏTLİDİR?
1995-ci ildə qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramında orta və iri müəssisələrin səhmlərinin bölgüsü belə qurulmuşdu:
15 faiz — əmək kollektivinə;
50 faizdən az olmayan hissə — çek hərraclarına;
qalan hissə — pul və digər qanuni özəlləşdirmə mexanizmlərinə.
Əmək kollektivinin 15 faizlik hissəsinin də özəlləşdirmə payı mexanizmi ilə əldə edildiyi halları nəzərə aldıqda, vətəndaşların və çek sisteminin ümumi iştirak sahəsi 65 faizə qədər yüksəlirdi. Bu bölgünün mahiyyəti bundan ibarət idi: dövlət əmlakının böyük hissəsi sırf pula malik investorlar arasında bölüşdürülməməli idi.
Vətəndaşlara verilmiş özəlləşdirmə payları həmin dövlət əmlakında iştirakın əsas hüquqi vasitələrindən biri idi. Xarici investorlar üçün ayrıca opsion sisteminin yaradılması da buna xidmət edirdi.
Xarici investor dövlət əmlakına daxil olmaq istəyirdisə, sistem onu özəlləşdirmə payı və çek dövriyyəsi ilə qarşılaşdırırdı. Yəni özəlləşdirmə çekləri özəlləşdirmənin kənarında qalan dekorativ kağızlar deyildi. Onlar sistemin əsas ödəniş və əmlak bölgüsü alətlərindən biri idi.
SONRAKI FƏRMAN QANUNLA QƏBUL EDİLMİŞ BÖLGÜNÜ SADƏCƏ İCRA QƏRARI İLƏ ARADAN QALDIRA BİLƏRMİ?
Burada əsas konstitusion mübahisə meydana çıxır. Əgər dövlət əmlakının vətəndaşlara verilməsi, mülkiyyət payının yaradılması, ondan istifadə və sərəncam qaydaları qanunla müəyyən edilibsə, həmin hüququn mahiyyətinin sonradan daha aşağı hüquqi qüvvəli aktla dəyişdirilməsi ciddi konstitusion məsələ yaradır.
Fərman qanundan üstün ola bilməz. İcra hakimiyyətinin iqtisadi siyasət həyata keçirmək səlahiyyəti də qanunvericinin yaratdığı fərdi əmlak hüququnu sərbəst ləğv etmək və ya iqtisadi məzmundan məhrum etmək səlahiyyətinə çevrilə bilməz.
Ona görə mübahisənin əsas sualı belə qoyulmalıdır: 1995-ci ildə qanunla verilmiş əmlak hüququ və həmin hüquqa bağlı özəlləşdirmə bölgüsü sonradan fərman və icra proqramı vasitəsilə nə dərəcədə dəyişdirilə bilərdi?
Əgər dəyişiklik sadəcə prosedurdursa — başqa məsələdir. Əgər dəyişiklik vətəndaşa düşən dövlət əmlakı iştirakını azaldırsa — bu, artıq mülkiyyət hüququ məsələsidir.
2000-Cİ İL QANUNU DA BU KONSTİTUSİON SUALI ARADAN QALDIRMIR
2000-ci ildə qəbul edilmiş yeni özəlləşdirmə qanunu Dövlət Proqramının icra hakimiyyəti tərəfindən təsdiq edilməsinə və bir çox vacib məsələlərin həmin proqramda müəyyən edilməsinə imkan verdi.
Burada belə arqument irəli sürülə bilər: “Artıq qanun özü bu səlahiyyəti icra hakimiyyətinə vermişdi”.
Lakin bu cavab hüquqi mübahisənin sonu deyil. Çünki qanun özü də Konstitusiyadan aşağı hüquqi qüvvəyə malikdir.
Əgər Konstitusiya mülkiyyət hüququnun əsas qaydalarının qanunvericilik səviyyəsində müəyyən edilməsini tələb edirsə, qanunvericinin həmin əsas səlahiyyəti nə dərəcədə icra hakimiyyətinə ötürə bilməsi ayrıca konstitusion nəzarət predmetidir. Milli Məclis texniki icra səlahiyyətini həvalə edə bilər.
Lakin başqa məsələ budur: Milli Məclis xalqdan aldığı qanunvericilik səlahiyyətini elə həcmdə icra hakimiyyətinə ötürə bilərmi ki, nəticədə icra hakimiyyəti artıq qanunla yaranmış fərdi mülkiyyət hüququnun iqtisadi məzmununu dəyişdirsin?
Əgər belə delegasiya nəticəsində vətəndaşın əvvəlki hüququ faktiki olaraq istifadəolunmaz vəziyyətə gətirilirsə, söhbət artıq adi inzibati səlahiyyətdən deyil. Bu, hakimiyyət bölgüsü və mülkiyyət hüququ problemi olur.
SOCAR SABAH ÖZƏLLƏŞDİRİLSƏ, ƏSAS SUAL BU OLACAQ
Tutaq ki, gələcəkdə SOCAR-ın özü və ya onun çox böyük bir hissəsi tam və ya qismən özəlləşdirilməyə çıxarıldı. Bu zaman dövlət: “SOCAR-ı özəlləşdirməyə açmaq barədə qərarı bu gün vermişik, ona görə 1995-ci ilin çek hüquqlarının burada heç bir rolu yoxdur” deyə bilməz — ən azı bu məsələ hüquqi əsaslandırma tələb edir.
Çünki qərarın tarixi ilə özəlləşdirmənin hüquqi rejimi eyni şey deyil. Əgər vətəndaşlara vaxtilə gələcək özəlləşdirilən dövlət əmlakında iştirak hüququ verilibsə, həmin hüququn predmeti yalnız o vaxt dərhal satılmış müəssisələrdən ibarət kimi yozula bilməz — bunun üçün qanunvericiliyin mətninə və hüququn sonrakı taleyinə ayrıca cavab verilməlidir.
DÖVLƏTİN QARŞISINDA İKİ HÜQUQİ YOL VAR
Bu məsələnin prinsipial həlli iki modeldən biri ilə mümkündür:
Birinci model — hüququn faktiki bərpası.
Əgər dövlət 1995-ci ildə yaradılmış özəlləşdirmə payı hüququnun davam etdiyini qəbul edirsə, gələcək özəlləşdirmələrdə həmin payların iştirakı təmin edilməlidir. Bu halda SOCAR, digər iri dövlət şirkətləri və gələcək özəlləşdiriləcək orta və iri müəssisələr üzrə qanunla nəzərdə tutulmuş çeklə iştirak sahəsi nəzərə alınmalıdır.
İkinci model — hüququn əmlak ekvivalentinin hesablanması və k Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.