Icma.az, Xalq qazeti portalına istinadən məlumat verir.
Oktyabrın 20-də Bişkekdə keçirilən TÜRKPA-nın 15-ci plenar iclası daha dərin bir prosesin göstəricisi oldu. Tədbir türk dünyasında inteqrasiyanın iqtisadi və siyasi ritorikadan hüquqi-texniki mərhələyə keçməsinin növbəti addımı idi. İclasın "Süni intellekt və texnoloji tərəqqi dövründə türk dünyasında parlament əməkdaşlığı" mövzusuna həsr edilməsi də gələcəyin qurulmasının gündəmi idi.
TÜRKPA — Türk Dili Danışan Ölkələrin Parlament Assambleyasıdır və onun katibliyi Bakıda yerləşir. Qurum 21 noyabr 2008-ci ildə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə parlamentlərinin sədrlərinin İstanbulda imzaladıqları sazişlə təsis edilib. Maraqlıdır ki, belə bir parlament platformasının yaradılması zərurəti ilk dəfə 2001-ci ildə keçirilən Yeddinci Zirvədə Qazaxıstan tərəfindən dilə gətirilmişdi — yəni ideya rəsmi institusional həllindən yeddi il əvvəl meydana çıxmışdı. Türk dövlətləri əvvəlcə siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın praktiki formalarını oturtmalı, sonra isə onların hüquqi təminatı məsələsinə keçməli idilər. Katibliyin yerləşəcəyi şəhər barədə müzakirələrdə üç namizəd — Bakı, Ankara və İstanbul — irəli sürülmüşdü və nəticədə seçim Bakının lehinə edildi. Katibliyin paytaxtımızda yerləşməsi Azərbaycana qurumun gündəlik idarəçiliyində, sənədləşmə işində və institusional yaddaşın formalaşmasında müstəsna mövqe verir.
TÜRKPA-nın yaranma məntiqini düzgün anlamaq üçün 2008-ci ilin tarixi kontekstinə qayıtmaq lazımdır. 1991-ci ildən sonra Türkiyə Mərkəzi Asiyada və Cənubi Qafqazda yeni müstəqil türk respublikaları ilə əlaqələri sürətlə inkişaf etdirdi və bu mərhələdə TİKA və TÜRKSOY kimi qurumlar mühüm rol oynadı — onlar humanitar, mədəni və texniki əməkdaşlıq sahələrində fəaliyyət göstərirdilər. Lakin bu memarlıqda bir boşluq var idi: iqtisadi, mədəni və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq formaları mövcud olsa da, bu əməkdaşlığın qanunvericilik bazası yox idi. Hökumətlər müqavilə imzalayır, lakin bu müqavilələrin milli qanunvericiliyə çevrilməsi parlamentlərin işidir. TÜRKPA məhz bu boşluğu doldurmaq üçün yaradıldı: onun məqsədi türk dövlətləri arasında parlamentlərarası əlaqələr mexanizmini qurmaq, türk mədəniyyətini tanıtmaq, iqtisadi əlaqələri genişləndirmək və birgə layihələri həyata keçirmək idi. Diqqətəlayiq olan odur ki, TÜRKPA hökumətlərarası qurumdan əvvəl yaranıb: Naxçıvan sazişi ilə Türk Dövlətləri Təşkilatının sələfi olan Türk Şurası yalnız 3 oktyabr 2009-cu ildə təsis edildi, qurum isə 2021-ci ildən bugünkü adı altında fəaliyyət göstərir. Yəni parlament ölçüsündə birləşmə, icraedici ölçüdə birləşmədən bir il əvvəl baş verdi.
Qurumun hüquqi xarakteri isə son dərəcə diqqətli şəkildə qurulub. TÜRKPA-nın əsas prinsipləri müstəqillik, suverenlik, ərazi və dövlət sərhədlərinin toxunulmazlığı, bütövlük, hüquqi bərabərlik və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq zəminində qarşılıqlı hörmətdir. Əgər qurum hər hansı formada müdaxilə potensialı yaratsaydı, böyük ölçüdə müstəqilliyini yenicə bərqərar etmiş dövlətlərin ona qoşulma həvəsi kəskin azalardı. Məhz buna görə TÜRKPA dövlətüstü səlahiyyətlərə malik deyil və qərarları tövsiyə xarakteri daşıyır. Model qanunlar heç bir ölkəni məcbur etmir, amma parlamentlərə hazır, ekspertizadan keçmiş və digər türk dövlətlərinin yanaşmaları ilə uyğunlaşdırılmış hüquqi şablon verir. Milli parlament bu şablonu öz konstitusion ənənəsinə uyğunlaşdırır və nəticədə fərqli ölkələrin qanunvericilikləri zamanla bir-birinə yaxınlaşır. Bu isə "yumşaq hüquq" metodudur və onun ən mühüm üstünlüyü heç bir dövlətin suverenlik həssaslığını yaralamamasıdır. Belə bir təcrübənin bənzəri MDB məkanında da sınaqdan keçmişdir: onilliklər boyu model normativ aktların hazırlanması və milli qanunvericiliklərə köçürülməsi yolu ilə ümumi hüquqi məkanın formalaşdırılması, ticarət, təhsil və mədəni əlaqələr qarşısındaki inzibati maneələrin tədricən aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmışdır.
Qurumun institusional anatomiyası klassik parlament assambleyası modelinə uyğundur. Ən yüksək orqan plenar iclasdır — qərarların qəbul edildiyi, büdcənin təsdiqləndiyi və vəzifəli şəxslərin seçildiyi məkan. Plenar iclasın altında daimi komissiyalar fəaliyyət göstərir.
Funksional baxımdan TÜRKPA dörd əsas vəzifəni yerinə yetirir və bu vəzifələrin hər biri türk dünyasının inteqrasiyasında özünəməxsus rol oynayır. Birinci vəzifə qanunvericilik uyğunlaşdırılmasıdır — model qanunlar və tövsiyə qərarları vasitəsilə ortaq hüquqi məkanın tədricən formalaşdırılması. İkinci vəzifə seçki müşahidəsidir: TÜRKPA beynəlxalq seçki və referendum müşahidə missiyaları təşkil edir və onların yekun hesabatlarını plenar iclas səviyyəsində təsdiqləyir. Bu fəaliyyətin əhəmiyyətini qiymətləndirmək üçün siyasi xarakterini görmək lazımdır: seçki müşahidəsi həm legitimlik yaradır, həm də üzv ölkələrdə ortaq demokratik standartların tədricən oturuşmasına töhfə verir. Üçüncü vəzifə parlament diplomatiyasının şəbəkə xarakteri qazanmasıdır: türk dövlətlərinin dostluq qruplarının rəhbərlərinin birgə müşahidə missiyalarında iştirakı göstərir ki, parlament əməkdaşlığı artıq ayrı-ayrı ikitərəfli yollarla məhdudlaşmır, makroregional səviyyədə bir-birinə bağlı çoxqatlı sistemə çevrilir. Dördüncü və ən az danışılan, lakin ən uzunmüddətli vəzifə isə siyasi elitanın formalaşdırılmasıdır.
Qurumun cazibə dairəsi də tədricən genişlənir. Macarıstan Milli Məclisi sazişə tərəf olmadan müşahidəçi üzv statusuna malikdir — bu, türk dünyası ilə əlaqələri coğrafi və linqvistik kimlikdən kənarda da cəlbedici edən bir nümunədir. Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti qurumda müşahidəçi qismində təmsil olunur, Özbəkistan isə hələlik qonaq statusunda iştirak edir və onun tam üzvlüyə doğru irəliləməsi TÜRKPA-nın əhatə dairəsini keyfiyyətcə dəyişə bilər.
Paralel olaraq TÜRKPA beynəlxalq parlament şəbəkəsinin qovşağına çevrilir: Bişkek iclasında Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY, Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Parlament Assambleyası, İƏT-ə üzv dövlətlərin Parlament İttifaqı, Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə, MDB Parlamentlərarası Assambleyası, Qlobal Tolerantlıq və Sülh Şurası və Türk Dünyası Bələdiyyələr Birliyi kimi qurumların rəhbərlərinin bir salonda toplanması göstərir ki, TÜRKPA artıq uzunmüddətli perspektivdə böyük əhəmiyyət daşıyır: beynəlxalq təşkilatların bir-biri ilə əlaqə qurması, ortaq sənədlərə istinad etməsi və prosedurlarını uyğunlaşdırması zamanla institusional yaxınlaşmanın ən davamlı formalarından birini yaradır.
TÜRKPA-nın nə dövlətüstü qanunvericilik səlahiyyəti var, nə də qərarlarını icra etmək üçün məcburiyyət mexanizmi. Beynəlxalq münasibətlərdə təsir çox vaxt məcburiyyətdən deyil, gözləntidən və vərdişdən doğur. Bir ölkənin parlamentinin digər üzv ölkələrin artıq qəbul etdiyi model qanunu rədd etməsi siyasi olaraq getdikcə daha baha başa gəlir; ortaq standartlar əvvəlcə könüllü görünür, sonra isə zərurətə çevrilir.
Bəs Azərbaycan üçün bu qurumun konkret dəyəri nədir? Cavab üç səviyyədədir. İnstitusional səviyyədə katibliyin Bakıda yerləşməsi Azərbaycana qurumun gündəlik idarəçiliyində müstəsna mövqe verir və bu, digər beynəlxalq təşkilatlarda təmsilçilik təcrübəsi baxımından da dəyərlidir. Hüquqi səviyyədə isə Bakı öz qanunvericilik yanaşmalarını model sənədlər vasitəsilə digər üzv ölkələrə təqdim etmək imkanı qazanır — bu, yumşaq, lakin real təsir kanalıdır. Siyasi səviyyədə isə qurum Azərbaycanın regional qaydaların formalaşdırılmasında iştirakçı, sadəcə qəbul edən deyil, müəyyən edən tərəf olmasını təmin edir.
TÜRKPA-nın qarşısında maneələr də az deyil. Üzv ölkələrin parlament sistemləri və qanunvericilik ənənələri fərqlidir, model qanunların milli parlamentlərdə qəbul edilmə sürəti qeyri-bərabərdir, qurumun maliyyə və kadr resursları məhduddur, süni intellekt və rəqəmsal tənzimləmə kimi yeni sahələrdə ortaq yanaşmanın formalaşdırılması isə hələ başlanğıc mərhələsindədir. Lakin bu maneələrin xarakteri inkişaf mərhələsi ilə bağlıdır — yəni zamanla həll oluna bilən maneələrdir. 2027-ci ildə Türkiyədə keçiriləcək 16-cı plenar iclasa qədərki dövr bu baxımdan həlledici olacaq: model qanunların nə dərəcədə milli qanunvericiliyə çevriləcəyi, Özbəkistanın tam üzvlüyə keçib-keçməyəcəyi, rəqəmsal tənzimləmə sahəsində ortaq yanaşmanın formalaşıb-formalaşmayacağı qurumun növbəti mərhələsinin konturunu müəyyən edəcək. Görünən odur ki, türk dünyasında parlament diplomatiyası simvolik mərhələni artıq keçib və real hüquqi məzmun qazanmaqdadır. Tarix göstərir ki, səssiz və ardıcıl institusional quruculuğun yolları ən davamlı olanlardır.
Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent