Xalq qazeti saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.
İrəvanın sülhə yanaşması hüquqi və siyasi məsələləri gündəmə gətirir
Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyası, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, anklav və eksklavların gələcək taleyi İrəvanın siyasi gündəmində yenidən ön plana çıxıb. Baş nazir Nikol Paşinyanın son açıqlamaları göstərir ki, rəsmi İrəvan sülhün gələcək mənzərəsini yalnız sazişin imzalanması ilə məhdudlaşdırmır, ərazi məsələlərinin və kommunikasiyaların həllini də bu prosesin mühüm tərkib hissəsi sayır. Bununla belə, təklif olunan yanaşmanın hansı mexanizmlərlə həyata keçiriləcəyi hələ də müzakirə mövzusudur.
N.Paşinyan oktyabrın 14-də “Facebook” səhifəsində yaydığı videomüraciətdə və dünən jurnalistlər üçün keçirdiyi brifinqdə Azərbaycanla sülh sazişi imzalandıqdan və ratifikasiya olunduqdan sonra bölgədə vəziyyətin necə olacağına dair fikirlərini açıqlayıb. O, Ermənistanın ərazisinin 29 min 743 kvadratkilometr təşkil etməli olduğunu bildirib. Baş nazir sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyasının Alma-Ata Bəyannaməsi əsasında aparılmasını vacib sayıb.
Paşinyanın fikrincə, anklav və eksklav məsələsi sərhədin hər iki tərəfində belə ərazilərin qalmaması prinsipi ilə həll edilməlidir. Bunun üçün Azərbaycan və Ermənistan sahəcə dəqiq bərabər əraziləri bir-biri ilə dəyişməlidir.
Baş nazir kommunikasiyaların açılmasına da xüsusi diqqət yetirib. Onun sözlərinə görə, bütün yollar və kommunikasiya xətləri yalnız TRIPP layihəsi çərçivəsində deyil, daha geniş miqyasda fəaliyyət göstərməlidir. Paşinyan Azərbaycan ərazisindən keçməklə Ermənistanın bir hissəsindən digərinə, Ermənistan ərazisindən keçməklə isə Azərbaycanın bir hissəsindən digərinə əlaqənin təmin olunmasını təklif edib.
O, iki ölkənin bir-birinə qarşı ərazi iddiaları irəli sürməməli olduğunu da vurğulayıb. Baş nazirin sözlərinə görə, Türkmənistanda Azərbaycan Prezidenti ilə təmasları onda sülhün bu şəkildə qurulmasının mümkünlüyü barədə ilkin təəssürat yaradıb.
Paşinyan dünən hökumətin iclasında isə Azərbaycanla sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyasını qarşıdakı dövrün əsas vəzifəsi adlandırıb. O, bu məqsədə 2031-ci ilədək nail olmağı qarşısına qoyduğunu bildirib. Baş nazir məsələni hökumətin və siyasi komandasının məsuliyyəti saysa da, sülh sazişinin yekunlaşdırılmasını şəxsi siyasi gündəliyinin mühüm hissəsi kimi təqdim edib.
Ölkənin xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan da dünən Azərbaycanla anklav və eksklavların mübadiləsinin mümkünlüyündən danışıb. İsveçrənin xarici işlər üzrə federal departamentinin rəhbəri, ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri İqnazio Kassis ilə birgə keçirdiyi mətbuat konfransında bildirib ki, Ermənistanın tanınmış 29 min 740,3 kvadratkilometrlik ərazisindən hər hansı hissənin başqa dövlətə verilməsi və əvəzində ərazi alınması ölkənin ərazisinin dəyişməsi deməkdir. Mirzoyanın sözlərinə görə, belə bir qərar ümumxalq səsverməsini tələb edir və bundan yayınmaq mümkün deyil.
XİN rəhbəri mümkün variantlardan biri kimi anklavlardan birinin bir tərəfdə, digərinin isə qarşı tərəfdə qalmasını göstərib. O, ərazilərin mübadiləsini və ya sərhəd boyunca bir-birinə ekvivalent sahələrin verilməsini də nəzəri baxımdan mümkün hesab edib. Beləliklə, Mirzoyan bərabər ərazi mübadiləsini yeganə həll yolu kimi deyil, mümkün variantlardan biri kimi təqdim edib.
Bərabər sahə prinsipi problemi həll edəcəkmi?
Bu açıqlamalar göstərir ki, Ermənistan rəhbərliyi anklav və eksklav məsələsini sülh prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirir. Lakin Paşinyanın təklif etdiyi dəqiq bərabər ərazi mübadiləsi prinsipi ilk baxışdan sadə görünsə də, onun praktik tətbiqi bir sıra hüquqi və siyasi məsələlərin həllini tələb edir. Ərazinin sahəcə bərabər olması onun coğrafi mövqeyinin, strateji əhəmiyyətinin və digər xüsusiyyətlərinin də eyni olması demək deyil.
Anklav və eksklavların taleyini yalnız kvadratkilometrlərin hesablanmasına endirmək mümkün deyil. Ərazilərin hüquqi statusu, sərhədlərin hansı sənədlər və xəritələr əsasında müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat əlaqələri və idarəetmə imkanları da nəzərə alınmalıdır. Buna görə də mübadilə ideyasının reallaşması üçün tərəflərin konkret ərazilər, onların statusu və dəyişdirilmə şərtləri barədə razılığa gəlməsi vacibdir.
Bu arada, Paşinyanın Ermənistan ərazisinin 29 min 743 kvadratkilometr, Mirzoyanın isə 29 min 740,3 kvadratkilometr olduğunu bildirməsi də diqqət çəkir. Təxminən 2,7 kvadratkilometrlik fərqin səbəbi açıqlamalarda izah edilmir. Əsas məsələ isə İrəvanın sərhədlərin müəyyənləşdirilməsini ölkənin ərazisi ilə bağlı öz yanaşması əsasında aparmaq istəməsidir. Ərazi məsələlərində dəqiqlik prinsipial əhəmiyyət daşıdığından, bu göstəricilərin hansı hüquqi və kartoqrafik əsaslara söykəndiyi aydınlaşdırılmalıdır.
Paşinyanın Alma-Ata Bəyannaməsinə istinadı da bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Tarixi və hüquqi əsasların razılaşdırılması sərhədlərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər. Lakin bəyannaməyə istinad bütün mübahisəli məsələlərin avtomatik həlli demək deyil. Konkret sərhəd sahələrinin müəyyənləşdirilməsi, xəritələrin və sənədlərin tutuşdurulması, tərəflərin mövqelərinin uzlaşdırılması zəruridir. Başqa sözlə, ümumi siyasi prinsip real nəticəyə çevrilmək üçün detallı və qarşılıqlı razılaşdırılmış mexanizm tələb edir.
Referendum düyünü və siyasi məsuliyyət
Mirzoyanın ərazi mübadiləsini referendumla əlaqələndirməsi məsələyə əlavə siyasi ölçü gətirir. XİN rəhbərinin mövqeyinə görə, Ermənistanın tanınmış ərazisinin bir hissəsinin başqa dövlətə verilməsi və əvəzində başqa ərazi alınması ümumxalq səsverməsini tələb edir. Bu isə anklav və eksklavların taleyinin yalnız hökumətlərarası razılaşma ilə yekunlaşacaq məsələ kimi təqdim edilmədiyini göstərir.
Ərazi məsələləri ictimai həssaslıq daşıdığından, mümkün razılaşmanın cəmiyyətə necə təqdim olunacağı, hansı hüquqi prosedurlarla təsdiqlənəcəyi və siyasi qüvvələrin buna münasibəti də əhəmiyyət qazanır. Bu baxımdan, Paşinyanın 2031-ci ilədək sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyasına nail olmaq hədəfi ilə Mirzoyanın referendum barədə mövqeyi bir-biri ilə əlaqəlidir. Sazişin imzalanması mühüm mərhələ olsa da, onun ratifikasiyası və ərazi məsələləri üzrə razılaşmaların həyata keçirilməsi ayrıca siyasi iradə tələb edir.
Yeri gəlmişkən, Mirzoyanın anklavlardan birinin bir tərəfdə, digərinin isə qarşı tərəfdə qalması variantını da mümkün sayması Paşinyanın təklifinin hələ yekun qərar olmadığını göstərir. Baş nazir sərhədin hər iki tərəfində anklav və eksklavların qalmamasını, ərazilərin bərabər mübadiləsini təklif edir. XİN rəhbəri isə başqa variantların da mümkünlüyünü qəbul edir. Bu fərqi avtomatik olaraq hökumət daxilində fikir ayrılığı kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bununla belə, açıqlamalar konkret həll modelinin hələ tam müəyyənləşdirilmədiyini göstərir.
Yolların açılması sülhün sınağıdır
Paşinyanın bütün kommunikasiya xətlərinin açılmasını, bunun TRIPP layihəsi ilə məhdudlaşmamasını vurğulaması regional nəqliyyat əlaqələrinə daha geniş yanaşmaq niyyətini göstərir. Kommunikasiyaların bərpası iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə və bölgədə qarşılıqlı əməkdaşlığın güclənməsinə şərait yarada bilər. Lakin bunun üçün marşrutların hüquqi rejimi, keçid qaydaları, təhlükəsizlik və gömrük prosedurları üzrə razılaşdırılmış qərarlar qəbul edilməlidir.
Burada əsas məsələ nəqliyyat bağlantılarının siyasi bəyanat səviyyəsindən çıxarılaraq işlək mexanizmlərə çevrilməsidir. Tərəflərin suverenliyi, yurisdiksiyası və təhlükəsizlik maraqları nəzərə alınmadan kommunikasiyaların açılması ilə bağlı ümumi çağırışların praktik nəticə verməsi çətindir. Eyni zamanda, ərazi məsələləri üzrə irəli sürülən prinsiplər də konkret razılaşmalarla möhkəmləndirilməlidir.
Beləliklə, Paşinyanın ərazi mübadiləsi formulu Ermənistanın sülh gündəliyində anklav və eksklavların həllinə dair müəyyən yanaşmanın formalaşdığını göstərir. Mirzoyanın açıqlaması isə bir neçə variantın nəzərdən keçirildiyini və ərazi dəyişikliyinin Ermənistan daxilində əlavə hüquqi-siyasi prosedurlarla müşayiət oluna biləcəyini ortaya qoyur. Sülh sazişinin 2031-ci ilədək imzalanması və ratifikasiyası hədəfi qarşıdakı dövr üçün siyasi zaman çərçivəsi müəyyənləşdirsə də, əsas məsələ bəyanatların konkret razılaşmalara çevrilməsidir.
Bərabər sahəli ərazi mübadiləsi hüquqi əsaslar, sərhədlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və qarşılıqlı razılıq olmadan özlüyündə həll yolu sayıla bilməz. Kommunikasiyaların açılması da tərəflərin suveren hüquqlarını və təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə alan mexanizmlər tələb edir. Deməli, Paşinyanın təklifi sülh gündəliyində yeni müzakirə imkanları yaratsa da, onun real nəticəsi siyasi niyyətlərin konkret və qarşılıqlı qəbul edilən qərarlara çevrilməsindən asılı olacaq.
Səxavət HƏMİD
XQ