Pyero və Arlekin ​​​​​​​ Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi Rəsmiyyə Mahmudovadır. Müsahibimlə məşhur fransız rəssam Pol Sezannın "Pyero və Arlekin" əsərindən danışmışıq.

Pol Sezann (1839-1906) fransız rəssamı və postimpressionizm cərəyanının ən parlaq nümayəndələrindəndir. O, əvvəlcə hüquq təhsili almağa çalışsa da, sonradan bütün diqqətini təsviri sənətə yönəldib. Sezann XIX əsr incəsənətində impressionizmdən modern sənətə keçidi təmin edən ən mühüm sənətkarlardan biri hesab olunur. O, rəng və formanı analitik şəkildə araşdıraraq təbiət formalarını sadə həndəsi strukturlarla ifadə etməyə çalışıb. Bu yanaşma sonradan kubizm kimi yeni bədii istiqamətlərin yaranmasına böyük təsir göstərir.

Rəssamın yaradıcılığında əsas mövzular natürmortlar, mənzərələr, portretlər və fiqurlu kompozisiyalar olub. Onun xüsusilə Sent-Viktuar dağını təsvir edən mənzərələri və müxtəlif natürmort kompozisiyaları incəsənət tarixində xüsusi yer tutur. Sezann sakit, düşüncəli və sistemli yaradıcılıq üsulu ilə rəng və forma arasında möhkəm struktur yaratmağa çalışıb. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini digər impressionist rəssamların yaradıcılığından fərqləndirir.

- "Pyero və Arlekin" Sezann yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- Tablo Sezannın yetkin yaradıcılıq dövrünə aid olan mühüm fiqurlu kompozisiyalardan biridir. Postimpressionist rəssam "Pyero və Arlekin" əsəri 1888-1890-cı illərdə yağlı boya ilə kətan üzərində işləyib. O, burada italyan teatrının personajlarını təsvir edib. Əsərdə iki obraz - Pyero və Arlekin - maskarad və karnaval motivləri ilə təqdim olunur. Tablonun əsas kompozisiya mərkəzində iki teatr obrazı dayanır. Pyero - ağ rəngli geniş və yumşaq kostyum geyinmiş fiqurdur. Onun geyimi geniş qollu və büzməli yaxalıqla təsvir olunub. Pyero obrazı adətən romantik, kədərli və düşüncəli xarakteri simvolizə edir. Rəssam bu obrazı sakit və bir qədər passiv vəziyyətdə göstərmişdir; onun duruşu və üz ifadəsi daxili sakitliyi və təmkinli emosiyanı əks etdirir. Arlekin isə daha parlaq və dinamik xarakterli fiqur kimi təqdim olunur. Onun kostyumu ənənəvi rombvari naxışlı qırmızı və mavi rənglərdən ibarətdir. Arlekin özünə inamlı və enerjili şəkildə dayanır, sanki səhnədə baş rol oynayan qəhrəmandır. Bu obraz teatrın komik və çevik qəhrəmanını simvolizə edir. Araşdırmalara görə, Arlekin obrazı üçün rəssamın oğlu Pol Sezann, Pyero obrazı üçün isə onun dostu Louis Quillaume model olub.

- "Pyero və Arlekin" əsərində təqdim olunan obrazların təsviri yalnız teatr personajlarının sadə təsviri deyil, həm də insan xarakterinin müxtəlif tərəflərini və emosional vəziyyətlərini ifadə edən simvolik məna daşıyır.

- Rəssam bu iki fərqli xarakteri eyni kompozisiyada birləşdirərək insan təbiətində mövcud olan ziddiyyətləri və müxtəlif psixoloji halları göstərməyə çalışıb. Əsərdə təsvir olunan Pyero obrazı sakit, düşüncəli və bir qədər melanxolik xarakteri simvolizə edir. Onun ağ və sadə kostyumu, sakit duruşu və emosional ifadəsi tamaşaçıya insanın daxili dünyasını, həssaslığını və bəzən tənhalıq hissini xatırladır. Rəssam bu obraz vasitəsilə insanın iç dünyasını, onun düşüncələrini və hisslərini göstərmək məqsədi güdür. Pyero obrazı sanki həyatın daha sakit və düşüncəli tərəfini təcəssüm etdirir və tamaşaçıya emosional dərinlik hissi ötürür.

Digər tərəfdən, Arlekin obrazı daha canlı, dinamik və enerjili xarakter kimi təqdim edilir. Onun rəngarəng, rombvari naxışlı kostyumu və özünə inamlı duruşu aktivlik, hərəkət və həyatsevərlik simvolu kimi qəbul olunur. Rəssam bu obraz vasitəsilə insan həyatında mövcud olan şənlik, dinamika və sosial aktivliyi ifadə etmək istəyir. Arlekin fiquru kompozisiyada daha diqqətçəkən və parlaq görünərək tamaşaçıda hərəkət və enerji hissi yaradır.

Bu iki obrazın birlikdə təqdim olunması rəssamın əsas ideyalarından birini - insan xarakterinin müxtəlif və bəzən bir-birinə zidd tərəflərini göstərmək məqsədini ortaya qoyur. Pyero və Arlekin obrazları vasitəsilə Sezann insanın həm düşüncəli və sakit, həm də enerjili və aktiv tərəflərini simvolik şəkildə qarşılaşdırır. Bu qarşılaşdırma əsərin emosional və fəlsəfi məzmununu daha da gücləndirir.

Bundan əlavə, bu personajların seçilməsi italyan teatr ənənəsi ilə əlaqəlidir. Bu teatr janrında Pyero və Arlekin kimi obrazlar insan xarakterinin müxtəlif xüsusiyyətlərini və sosial rollarını simvolizə edən tipik personajlar hesab olunur. Sezann bu ənənədən istifadə edərək klassik teatr obrazlarını rəng və forma vasitəsilə yeni bədii ifadə formasında təqdim edir. Əsərdəki obrazların təsvir edilməsində əsas məqsəd yalnız teatr səhnəsini göstərmək deyil, həm də insanın emosional dünyasını, müxtəlif psixoloji vəziyyətlərini və həyatdakı müxtəlif rollarını simvolik şəkildə ifadə etməkdir. Bu yanaşma rəssamın yaradıcılığında insan fiquruna fəlsəfi və psixoloji məna qazandırmaq istəyinin aydın nümunəsidir.

- Tablo harada saxlanılır?

- Əsərin ölçüsü təxminən 102?81 sm-dir və bu gün Moskva şəhərində yerləşən Puşkin Dövlət Təsviri İncəsənət Muzeyində qorunur.

- Əsərin kompozisiya və rəng həlli necədir?

- "Pyero və Arlekin" əsərində kompozisiya quruluşu olduqca düşünülmüş və balanslaşdırılmış şəkildə təşkil edilib. Rəssam kompozisiyanın mərkəzinə iki əsas fiquru - Pyero və Arlekin obrazlarını yerləşdirərək tamaşaçının diqqətini birbaşa bu personajlara yönəldir. Fiqurların şaquli vəziyyətdə təsvir olunması və onların kətanın ön planında yerləşdirilməsi kompozisiyaya monumental və sabit görünüş verir. Hər iki fiqurun bir-birinə yaxın, lakin müəyyən məsafədə yerləşdirilməsi isə kompozisiyada həm tarazlıq, həm də daxili gərginlik hissi yaradır. Kompozisiyanın arxa planında görünən səhnə pərdələri və dekorativ elementlər təsvir olunan hadisənin sanki teatr mühitində baş verdiyini xatırladır. Bu elementlər fiqurların səhnədə çıxış edən aktyorlar kimi qəbul edilməsinə səbəb olur və əsərin teatr estetikasını gücləndirir. Rəssam məkanın quruluşunu sadələşdirərək əsas diqqəti fiqurların formalarına və onların plastikasına yönəldib. Perspektiv müəyyən qədər dəyişdirilmiş və səthin bir qədər dik təsviri kompozisiyaya qeyri-adi vizual dinamika qazandırıb. Bu xüsusiyyət Sezannın forma və məkan üzərində apardığı eksperimental axtarışların nəticəsi kimi qiymətləndirilir.

Əsərdə rəng həlli də kompozisiya qədər mühüm rol oynayır. Rəssam fiqurların xarakterini və emosional təsirini gücləndirmək üçün rəng kontrastlarından məharətlə istifadə edib. Pyero obrazı əsasən ağ və açıq tonlarda təsvir olunub. Bu ağ rəng həm fiqurun sakit və təmkinli xarakterini vurğulayır, həm də kompozisiyada işıq effekti yaradır. Ağ tonlar fonun daha tünd rəngləri ilə qarşılaşdırılaraq Pyero fiqurunun vizual olaraq ön plana çıxmasına imkan verir.

Arlekin obrazında isə daha parlaq və kontrastlı rənglərdən istifadə olunub. Onun kostyumunda qırmızı, mavi və digər güclü tonların birləşməsi fiqura dinamika və enerji verir. Bu rənglər yalnız dekorativ element kimi deyil, həm də obrazın xarakterini ifadə edən mühüm bədii vasitə kimi çıxış edir. Arlekinin rəngarəng geyimi Pyero obrazının sadə və sakit rəng palitrası ilə ziddiyyət təşkil edir və beləliklə, kompozisiyada güclü vizual kontrast yaradır.

Rəssamın rəng tətbiqi üsulu səthlərin geniş rəng planları ilə qurulması ilə diqqət çəkir. Sezann rəngləri kiçik təsviri detallardan çox, böyük və sabit rəng sahələri şəklində istifadə edərək formaların konstruktiv quruluşunu ön plana çıxarmışdır. Bu yanaşma onun impressionizm ənənəsindən uzaqlaşaraq daha strukturlaşdırılmış və analitik rəng sistemi yaratmağa çalışdığını göstərir. "Pyero və Arlekin" əsərində kompozisiya və rəng həlli bir-birini tamamlayan əsas bədii vasitələr kimi çıxış edir. Fiqurların balanslı yerləşdirilməsi, teatr səhnəsini xatırladan məkan quruluşu və güclü rəng kontrastları əsərin ümumi estetik təsirini gücləndirir. Bu xüsusiyyətlər Postimpressionizm dövrünün əsas bədii prinsiplərini əks etdirərək Sezannın rəng və forma üzərində apardığı yenilikçi axtarışları aydın şəkildə nümayiş etdirir.

- Sizcə, bu rəsm bizə bə deyir?

- Fransız postimpressionist rəssamı Pol Sezannın "Pyero və Arlekin" əsəri mənə görə insan xarakterinin müxtəlif və bəzən bir-birinə zidd tərəflərini çox maraqlı və təsirli şəkildə əks etdirən bir sənət nümunəsidir. Əsərə baxarkən ilk növbədə diqqətimi iki fərqli obrazın - sakit və düşüncəli Pyero ilə enerjili və canlı Arlekinin qarşılaşdırılması cəlb edir. Bu qarşılaşdırma sanki insanın daxili dünyasında mövcud olan müxtəlif emosiyaların və həyatdakı fərqli rolların simvolik ifadəsi kimi görünür.

Rəssam bu iki obraz vasitəsilə insanın həm sakit və düşüncəli, həm də şən və aktiv tərəflərini göstərmək istəyib. Pyero obrazının sadə və açıq rəngli geyimi onun sakit və bir qədər tənhalıq hissi keçirən xarakterini ifadə edir. Arlekin obrazının rəngarəng və dinamik kostyumu isə həyatsevərlik, hərəkət və emosional canlılıq hissi yaradır. Bu iki obrazın eyni kompozisiyada təqdim olunması əsərin məzmununu daha da dərinləşdirir və tamaşaçını insan xarakterinin müxtəlif tərəfləri haqqında düşünməyə sövq edir. Əsərin ümumi atmosferi mənə görə həm sakit, həm də müəyyən dərəcədə sirli təsir bağışlayır. Fiqurların statik və sabit duruşu kompozisiyada sakitlik hissi yaratsa da, onların arasında görünməyən psixoloji münasibət tamaşaçıda maraq və düşüncə oyadır. Bu xüsusiyyət əsərin yalnız dekorativ bir səhnə təsviri olmadığını, eyni zamanda müəyyən fəlsəfi məna daşıdığını göstərir.

Əsərin ən təsirli cəhətlərindən biri də rənglərin və formaların sadə, lakin çox ifadəli şəkildə istifadə olunmasıdır. Rəssam fiqurları böyük rəng sahələri ilə təqdim edərək onların formasını və plastik quruluşunu daha aydın göstərir. Bu yanaşma əsərə həm monumental görünüş verir, həm də kompozisiyanın ümumi harmoniyasını gücləndirir.

Ümumiyyətlə, "Pyero və Arlekin" əsəri yalnız teatr personajlarının təsvirindən ibarət deyil, həm də insanın daxili aləmi, emosional vəziyyətləri və həyatdakı müxtəlif rolları haqqında düşünməyə imkan verən dərin məzmunlu bir sənət əsəridir. Bu baxımdan əsər mənə görə yalnız estetik baxımdan deyil, həm də ideya və məna baxımından olduqca təsirli və düşündürücü bir sənət nümunəsidir.

Aytac SAHƏD