Qubada Gümbəz piri Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı sənətşünas Anar İbrahimovdur. Müsahibimizlə rus rəssamı İvan Pavloviç Şeblıkinin "Qubada Gümbəz piri" əsərindən danışmışıq.

İvan Pavloviç Şeblıkin (1884-1947) rus arxeoloqu, tarixçisi və rəssamı olub. Voronejdə anadan olan Şeblıkin iki yaşında ailəsi ilə Tiflisə köçüb. Kazan məktəbinin memarlıq-bədii şöbəsini 1909-cu ildə bitirdikdən sonra Qroznıda müəllim işləyib, daha sonra Vladiqafqazda Müəllimlər İnstitutunda və kadet korpusunda dərs deyib. 1917-ci ildən sonra pedaqoji fəaliyyətini davam etdirib, bədii məktəbə rəhbərlik edib.

1921-ci ildə Şimali Qafqaz Diyarşünaslıq İnstitutunun muzeyində çalışmağa dəvət olunan alim sonrakı illərdə İnquş və Osetin diyarşünaslıq muzeylərində fəaliyyət göstərib, Dağıstanda təşkil olunan ekspedisiyalarda iştirak edib. 1928-ci ildə Azərbaycanda tarix və mədəniyyət abidələrinin tədqiqi və bərpası işlərinə cəlb edilərək Bakıya dəvət olunub. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda, Nizami adına Muzeydə və Azərbaycan abidələrinin mühafizəsi üzrə Mərkəzi İdarədə çalışıb, arxeoloji qazıntılarda və bərpa tədbirlərində iştirak edib.

Şeblıkinin fəaliyyətində memarlıq abidələrini təsvir etmək bacarığı xüsusi yer tuturdu. O, tarixi tikililəri araşdırmaqla yanaşı, onların görünüşünü rəsm vasitəsilə sənədləşdirirdi. Azərbaycan memarlığına, xüsusilə Nizami dövrünün memarlıq irsinə və Şirvanşahlar sarayına həsr olunmuş tədqiqatları sırasında "Bakıdakı Şirvanşahlar sarayının qısa tarixi oçerki" (1939), "Nizami dövrü Azərbaycan memarlığı abidələri: materiallar" (1943) və "Azərbaycan memarlığı: Nizami dövrü" (1947) kitabları xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

- Əsərin yaranma tarixçəsi haqqında hansı faktlar məlumdur?

- İvan Pavloviç Şeblıkinin memarlıq abidələrinə həsr etdiyi əsərlər Azərbaycanın tarixi-memarlıq irsinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Rəssam tikililərin görünüşünü və memarlıq xüsusiyyətlərini təsvir etməklə onların keçmişi haqqında təsəvvür yaradan vizual materiallar ərsəyə gətirib.

Qubanın Ağbil kəndində yerləşən, XVI əsrə aid edilən Gümbəz piri də Şeblıkinin təsvir etdiyi abidələrdəndir. "Qubada Gümbəz piri" əsəri kağız üzərində sulu boya ilə işlənib. Ölçüsü 32 ? 44 santimetr olan rəsm muzey inventarında TM 216 nömrəsi ilə qeydə alınıb. Əsərdə türbənin kərpicdən hörülmüş quruluşu, tağlı girişi və ətraf təbii mühitlə əlaqəsi əks olunub. Kərpic səthlərin qırmızımtıl çalarları ilə yaşıllıqlar və səma arasındakı rəng kontrastı təsvirin vizual təsirini artırır.

Türbə Azərbaycanın orta əsr memarlıq irsinin nümunələrindən biridir. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli qərarı ilə abidə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi kimi dövlət qeydiyyatına alınıb. Siyahıda 4621 inventar nömrəsi ilə "Düzbucaqlı türbə" adı altında göstərilib.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- İvan Pavloviç Şeblıkinin "Qubada Gümbəz piri" əsərinin rəng həlli təbii çalarların qarşılıqlı münasibəti ilə səciyyələnir. Kompozisiyada yaşıl, mavi, sarı, narıncı və qırmızımtıl-qəhvəyi rənglər üstünlük təşkil edir. Türbənin kərpic qırmızısı, narıncı və qəhvəyi çalarlarla təsviri tikilinin material xüsusiyyətlərini ön plana çıxarır, divar səthlərindəki rəng fərqləri isə hörgünün quruluşunu nəzərə çarpdırır.

Əsərin fonunda geniş yer tutan açıq mavi və firuzəyi çalarlar səmanı canlandırır. Onların sarımtıl və açıq narıncı tonlarla birləşməsi türbənin qırmızımtıl rəngləri ilə kontrast yaradaraq memarlıq nümunəsini daha aydın fərqləndirir.

Arxa plandakı ağac və kollar müxtəlif yaşıl çalarlarla işlənib. Tünd yaşıl, mavi-yaşıl və sarımtıl-yaşıl rənglərin yanaşı tətbiqi bitki örtüyünün zənginliyini ifadə edir. Rəssam ayrı-ayrı ağacların detallarından daha çox, ümumi rəng kütlələrinə üstünlük verib. Yaşıllıqların fonunda seçilən kərpic tikili təbiətlə memarlıq arasında vizual əlaqə yaradır.

Rənglərin qarşılıqlı əlaqəsi əsərdə yalnız ayrı-ayrı obyektləri fərqləndirmək məqsədi daşımır, həm də təsvirin ümumi ahəngini müəyyənləşdirir. İsti rənglərin türbənin səthində cəmlənməsi, soyuq çalarların isə əsasən səma təsvirində üstünlük təşkil etməsi kompozisiyanın rəng balansını yaradır. Bu qarşılaşdırma memarlıq obyektinin ətraf landşaft daxilində seçilməsinə kömək edir.

Ön plandakı torpaq sahəsi açıq sarı, oxra, yaşıl və qəhvəyi çalarlarla təsvir olunub. Rənglərin sərbəst, ləkəvari tətbiqi əraziyə təbii görünüş verir, açıq və tünd sahələrin növbələşməsi isə məkan dərinliyi yaradır. Ön plandakı kərpic parçalarının qırmızımtıl-qəhvəyi rəngləri tikilinin materialı ilə rəng əlaqəsi qurur.

İşıq-kölgə münasibətləri də rəng tonlarının fərqləndirilməsi ilə ifadə edilib. Divarlardakı narıncı və açıq qırmızı çalarlar səthlərin quruluşunu göstərir, tağlı girişlərin və daxili hissələrin tünd rənglərlə işlənməsi isə dərinlik təsiri yaradır. Sulu boyaya xas şəffaflıq və rəng keçidləri əsərin ümumi koloritinə yumşaqlıq verir.

- Bəs əsərin kompozisiyasını necə xarakterizə edərdiniz?

- İvan Pavloviç Şeblıkinin "Qubada Gümbəz piri" əsərinin kompozisiyası memarlıq abidəsinin ətraf təbii mühitlə əlaqəsi əsasında qurulub. Təsvirin mərkəzində yerləşən kərpic türbə əsas vizual elementi təşkil edir. Tikilinin yaşıllıqlar fonunda aydın seçilməsi tamaşaçının diqqətini ona yönəldir.

Abidənin memarlıq quruluşu sadə və lakonik cizgilərlə təqdim olunub. Kərpic hörgü, tağlı keçidlər və divar səthlərindəki rəng fərqləri tikilinin əsas xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Ön hissədəki açıq keçid və daxildə görünən boşluq kompozisiyaya dərinlik verir. Rəssam detalları xırdalıqlarına qədər işləməkdənsə, tikilinin ümumi görünüşünü rəng ləkələri ilə ifadə etməyə üstünlük verib.

Arxa plandakı ağac və kollar türbəni əhatə edən təbii mühiti formalaşdırır. Yaşıllıqların üfüqi istiqamətdə yayılması tikilinin həndəsi quruluşu ilə kontrast yaradır, qeyri-müəyyən konturlar isə memarlıq obyektinin sərhədlərini daha aydın göstərir.

Əsərdə məkanın qurulması zamanı ön, orta və arxa plan arasındakı əlaqə də mühüm rol oynayır. Ön plandakı torpaq sahəsi tamaşaçı ilə türbə arasında vizual keçid yaradır, bitki örtüyü isə tikilinin ətraf mühitlə əlaqəsini gücləndirir. Bu planların bir-birini tamamlaması abidənin həm bütöv kompozisiya daxilindəki mövqeyini, həm də ətraf məkanla münasibətini anlamağa imkan verir.

Əsərin yuxarı hissəsində geniş yer tutan səma təsvirə açıqlıq və məkan genişliyi verir. Səma, arxa plandakı yaşıllıqlar və ön plandakı torpaq sahəsi arasında yaranan münasibət kompozisiyanın məkan quruluşunu müəyyənləşdirir. Torpaq üzərindəki kərpic parçaları isə abidənin ətrafı haqqında təsəvvürü genişləndirir.

Kompozisiyanın əsas xüsusiyyəti türbənin ətraf mühitdən təcrid olunmadan təqdim edilməsidir. Memarlıq nümunəsi, bitki örtüyü və torpaq sahəsi vahid təsvir məkanında birləşir. Üfüqi landşaft elementləri ilə türbənin şaquli divarları arasındakı münasibət kompozisiyanın tarazlığını təmin edir. İnsan fiqurlarının və gündəlik həyat səhnələrinin olmaması diqqəti abidənin memarlıq xüsusiyyətlərinə və təbii mühitə yönəldir. Sulu boya texnikasının sərbəst imkanları əsərə etüd xarakteri verir.

- Tablo hazırda harada saxlanılır?

- Əsər Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində qorunur.

- Bu rəsm bizə nə deyir?

- Azərbaycan Respublikasında 2026-cı ilin "Şəhərsalma və Memarlıq İli" elan edilməsi tarixi-memarlıq irsinin öyrənilməsi, qorunması və təbliği baxımından əhəmiyyətlidir. Bu kontekstdə İvan Pavloviç Şeblıkinin "Qubada Gümbəz piri" əsəri memarlıq abidələrinin təsviri sənət vasitəsilə sənədləşdirilməsinin əhəmiyyətini göstərir. Qubanın Ağbil kəndində yerləşən XVI əsr türbəsinin rəsmdə əks olunması Azərbaycanın orta əsr memarlıq irsinin təsviri sənətdə də yaşadıldığını nümayiş etdirir.

Şeblıkinin əsəri memarlıq abidəsinə yalnız tikili kimi deyil, öz dövrünün inşaat təcrübəsini və memarlıq ənənələrini əks etdirən mədəni sərvət kimi yanaşmağa imkan verir. Rəssam türbənin kərpic hörgüsünü, tağlı keçidlərini və ətraf landşaftını təsvir etməklə həm tikilinin memarlıq görünüşünü, həm də yerləşdiyi mühiti qeydə alıb. Belə əsərlər tarixi tikililərin zamanla aşınması, ayrı-ayrı hissələrinin dağılması və ilkin görünüşünün dəyişməsi şəraitində əlavə təsviri mənbə kimi əhəmiyyət qazanır.

Tarixi tikililərin əvvəlki görünüşünü əks etdirən rəsmlər onların memarlıq elementlərinin, fasad quruluşunun və material xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə kömək edə bilər. Lakin bərpa işləri zamanı rəsm əsərləri yeganə mənbə kimi deyil, tarixi sənədlər, arxiv fotoşəkilləri, ölçmə materialları və memarlıq-arxeoloji tədqiqatlarla birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Bu baxımdan, tarixi abidələrin təsviri sənətdə əks olunması keçmişlə bu gün arasında əlaqənin qorunmasına da xidmət edir. Rəssamın baxışı vasitəsilə qeydə alınan memarlıq xüsusiyyətləri sonrakı dövrlərdə tədqiqatçılar üçün əlavə məlumat mənbəyinə çevrilə bilər. Eyni zamanda, belə əsərlər ictimaiyyətin diqqətini tarixi tikililərə yönəldərək onların qorunmasının mədəni yaddaşın yaşadılması baxımından əhəmiyyətini göstərir.

Azərbaycan təsviri sənətində memarlıq abidələrinə və tarixi məkanlara müraciət edən rəssamların yaradıcılığı da bu ənənənin davamlılığını göstərir. Qəzənfər Əlizadə, Maral Rəhmanzadə, Elturan Avalov, İsmayıl Məmmədov və Konstantin Yevseyev kimi sənətkarların əsərləri memarlıq mühitinin müxtəlif bədii yanaşmalarla təqdim olunmasını araşdırmaq baxımından maraq doğurur. Bu irsin öyrənilməsi zamanı hər bir əsərin mövzusu, yaradılma tarixi və təsvir etdiyi abidənin xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.

2026-cı ilin "Şəhərsalma və Memarlıq İli" elan edilməsi tarixi irsin qorunması məsələsini daha da aktuallaşdırır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 dekabr 2025-ci il tarixli Sərəncamında ölkənin çoxəsrlik şəhərsalma və memarlıq ənənələrinin yaşadılması, mütərəqqi yanaşmaların təşviqi və tətbiqinin genişləndirilməsi əsas məqsədlər sırasında müəyyən edilib. Bu məqsədlər yalnız abidələrin fiziki qorunmasını deyil, onların tarixi görünüşünün sənədləşdirilməsini, elmi cəhətdən öyrənilməsini və ictimaiyyətə tanıdılmasını da əhatə edir.

"Qubada Gümbəz piri" əsəri məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Şeblıkinin türbəni ətraf landşaftla birlikdə təsvir etməsi abidənin müəyyən dövrdəki görünüşünün sənət vasitəsilə qeydə alınmasına imkan verib. Əsər Azərbaycanın tarixi-memarlıq irsinin bədii təqdimatı və keçmişin vizual yaddaşının qorunması baxımından maraq doğurur. Belə nümunələrin araşdırılması sənətşünaslıqla abidələrin mühafizəsi və bərpası sahələri arasında əlaqələrin gücləndirilməsinə xidmət edir.

Aytac SAHƏD