Icma.az bildirir, Gununsesi portalına istinadən.
Son illərdə Yaxın Şərqdə baş verən geosiyasi proseslər fonunda region ölkələrinin İsraillə ticarət əlaqələri yenidən ən çox müzakirə edilən mövzulardan birinə çevrilib. Rəsmi bəyanatlar ilə praktiki iqtisadi reallıqlar arasındakı fərqləri UN COMTRADE və beynəlxalq statistika məlumatları əsasında qısa şəkildə nəzərdən keçirək:
1. Azərbaycan: Enerji təhlükəsizliyi və strateji tərəfdaşlıq
Azərbaycan regionda İsrailin iqtisadi və strateji baxımdan ən mühüm tərəfdaşlarından biri olaraq qalır. İkitərəfli ticarətin əsasını xam neft təşkil edir və Azərbaycan İsrailin neft idxalında aparıcı paya malikdir. Son illərdə (2023–2025) illik ticarət dövriyyəsi adətən 1 milyard dolları ötür (bunun əsas hissəsi Azərbaycanın ixrac payının payına düşür). Qarşılıqlı olaraq Azərbaycana yüksək texnologiyalar, kənd təsərrüfatı avadanlıqları və müxtəlif təyinatlı məhsullar idxal olunur.
2. Türkiyə: Rəsmi qadağalar və pərdəarxası tranzit sxemləri
Ankara rəsmi səviyyədə ticarəti tamamilə dayandırdığını bəyan etsə də, beynəlxalq dəniz nəqliyyatı və ticarət məlumatları fərqli mənzərə göstərir. Hökumət öz bayrağı altında üzən gəmilərin İsrailə getməsini qadağan etsə də, Türkiyə limanlarından idarə olunan gəmilər Marşal adaları, Panama, Malta və Liberiya bayraqları altında yükdaşımaları davam etdirir. UN COMTRADE məlumatlarına görə, Türkiyə mənşəli polad, sement və tikinti materialları Yunanıstan, Misir və Bolqarıstan kimi üçüncü ölkələrin limanları üzərindən sənədləri dəyişdirilərək İsrailə daxil olur. TÜİK isə bu rəqəmləri “gizli ölkə” və ya Fələstin adı altında pərdələməyə çalışır, lakin idxal həcmləri reallığı ortaya qoyur.
3. Rusiya: sabit və balanslı ticarət xətti
Rusiya ilə İsrail arasında ticarət əlaqələri geosiyasi gərginliklərə baxmayaraq müəyyən sabitliyi qoruyub saxlayır. Son illərdə ticarət dövriyyəsi orta hesabla 3–4 milyard dollar ətrafında dəyişir. İsrail Rusiyadan taxıl, metallar və sənaye xammalı idxal edir, qarşılıqlı olaraq isə kənd təsərrüfatı məhsulları, texnologiya və tibbi ləvazimatlar ixrac edir. Qlobal sanksiyalar fonunda logistik çətinliklər yaransa da, iqtisadi kanallar işləməkdə davam edir.
4. Gürcüstan: Logistika və kənd təsərrüfatı xətti
Gürcüstan həcm etibarən kiçik tərəfdaş olsa da, İsrail üçün Cənubi Qafqazda önəmli nöqtədir. İkitərəfli ticarət həcmi illik 50-100 milyon dollar ətrafındadır. Gürcüstandan İsrailə kənd təsərrüfatı məhsulları və şərab göndərilir, İsraildən isə texnoloji mallar və turizm/daşınmaz əmlak sektoruna investisiyalar gəlir.
5. Ermənistan: Məhdud iqtisadi əlaqələr
Ermənistanın İsraillə ticarət dövriyyəsi olduqca aşağı səviyyədədir və illik göstəricilər adətən bir neçə milyon dolları aşmır. Əlaqələr əsasən kiçik həcmli istehlak malları və İT xidmətləri ilə məhdudlaşır. Siyasi həssaslıqlar və Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşlarının digər ölkələr (Rusiya, Aİ, Çin) olması bu istiqamətin inkişafına imkan vermir.
Göründüyü kimi, hər bir ölkənin İsraillə iqtisadi münasibətləri öz milli maraqları, coğrafi mövqeyi və daxili-xarici siyasət prioritetləri üzərində qurulub. Siyasi ritorika ilə real iqtisadi statistika arasındakı fərqlər isə qlobal ticarətin dəyişməz reallığı olaraq qalmaqdadır.