Icma.az bildirir, 525.az saytına əsaslanaraq.
Şahanə MÜŞFİQ
Müasir insanın dünyaya açılan pəncərəsi çox vaxt telefon ekranıdır. Bir neçə toxunuşla informasiyaları qəbul edir, müxtəlif ölkələrdə baş verən hadisələrdən xəbər tutur, ünsiyyət qurur, işləyir, öyrənir, alış-veriş edirik. İnformasiya əldə etmək imkanlarının bu qədər genişləndiyi bir dövrdə sanki hər şey daha asan olmalı idi. Lakin informasiya bolluğu özlüyündə məlumatlı olmaq demək deyil. Qarşımıza çıxan məlumatların hansının doğru, hansının yanlış, hansının faydalı, hansının isə manipulyasiya məqsədi daşıdığını müəyyənləşdirmək getdikcə həm çətinləşir, həm də daha böyük əhəmiyyət qazanır.
Bu gün rəqəmsal mühitdə yaşamaq üçün təkcə texnologiyadan istifadə etməyi bacarmaq kifayət etmir. Məlumatı tapmaqla yanaşı, onu anlamaq, təhlil etmək, etibarlılığını yoxlamaq, şəxsi məlumatları qorumaq və onlayn davranışın nəticələrini dərk etmək də vacibdir. Bütün bunlar rəqəmsal savadlılığın əsasını təşkil edir.
Rəqəmsal savadlılıq artıq yalnız informasiya texnologiyaları sahəsinə aid anlayış deyil. O, müasir insanın gündəlik həyatına, təhsilinə, peşə fəaliyyətinə, sosial münasibətlərinə və ictimai məsuliyyətinə birbaşa təsir göstərən zəruri bacarıqlar toplusudur. Əslində, bu gün insanın rəqəmsal mühitdə nə qədər sərbəst hərəkət etməsi qədər, həmin mühitdə nə qədər düşünülmüş qərarlar verməsi də əhəmiyyətlidir.
Rəqəmsal savadlılıq anlayışını çox vaxt kompüterdən istifadə etmək, internetdə axtarış aparmaq, sosial şəbəkələrdə hesab yaratmaq və elektron xidmətlərdən yararlanmaqla məhdudlaşdırırıq. Halbuki bunlar rəqəmsal savadlılığın yalnız texniki tərəfidir. Texnologiyadan istifadə etməyi bacaran insanın internetdə rastlaşdığı hər məlumatı düzgün qiymətləndirdiyini, özünü dələduzluqdan qoruya bildiyini və rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli davrandığını söyləmək olmaz.
Təsəvvür edək ki, bir insan sosial şəbəkədə sağlamlıqla bağlı həyəcanlı xəbər oxuyur. Xəbərdə hansısa məhsulun insan həyatı üçün təhlükəli olduğu iddia edilir və hamı onun haqqında məlumatı yaxınlarına göndərməyə çağırılır. Oxucu xəbərin mənbəyini araşdırmadan onu ailə qrupunda paylaşır. Bir neçə saat sonra məlum olur ki, məlumat köhnə hadisəyə əsaslanır və ya ümumiyyətlə, həqiqəti əks etdirmir.
Bu vəziyyətdə insanın texniki bacarığına şübhə yoxdur: o, məlumatı oxuyub və paylaşmağı bacarıb. Ancaq informasiyanı qiymətləndirmək, mənbəni yoxlamaq və paylaşımın mümkün nəticələrini düşünmək mərhələsində rəqəmsal savadlılıq çatışmazlığı üzə çıxıb.
Deməli, rəqəmsal savadlılıq texnologiyanın imkanlarından istifadə etməklə yanaşı, onun yaratdığı riskləri anlamağı da nəzərdə tutur. Bu, insanın rəqəmsal mühitdə passiv istehlakçı deyil, düşünən, seçim edən və məsuliyyət daşıyan iştirakçı olmasıdır.
İnformasiya bolluğu və həqiqəti seçmək bacarığı
İnternetin yaratdığı ən böyük imkanlardan biri məlumatın əlçatanlığıdır. İstənilən mövzuda axtarış aparmaq, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək, elmi materiallara və təhsil resurslarına müraciət etmək mümkündür. Ancaq eyni imkanlar yanlış məlumatların, saxta xəbərlərin və məqsədli manipulyasiyanın yayılmasını da asanlaşdırır.
Sosial şəbəkələrdə bəzən bir məlumatın geniş yayılması onun doğru olduğuna inanmaq üçün kifayət edir. Halbuki eyni xəbərin yüzlərlə səhifədə paylaşılması onun yüzlərlə müstəqil mənbə tərəfindən təsdiqləndiyi demək deyil. Bəzən bütün paylaşımlar ilkin olaraq yoxlanılmamış bir iddiaya əsaslanır.
Yalan məlumatın sürətlə yayılmasının səbəblərindən biri də insan emosiyalarına təsir göstərməsidir. Qorxu, qəzəb və təəccüb yaradan xəbərlər diqqətimizi daha tez cəlb edir. Belə məqamda insan bəzən məlumatın doğruluğunu yoxlamaq əvəzinə, dərhal reaksiya verir. "Təcili paylaşın", "Bunu hamı bilməlidir", "Həqiqəti gizlədirlər" kimi ifadələr isə düşünmək üçün vaxt qoymadan hərəkətə keçməyə sövq edir.
Rəqəmsal savadlılıq məhz belə məqamlarda özünü göstərir. Məlumatı dərhal qəbul etmək əvəzinə onun mənbəyini araşdırmaq, başqa etibarlı mənbələrdə dərc olunub-olunmadığını yoxlamaq, dərc tarixini müəyyənləşdirmək və faktlarla emosional təqdimatı bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Şəkil və videolar da həmişə həqiqətin sübutu deyil. Köhnə görüntülər yeni hadisə kimi təqdim oluna, ayrı-ayrı kadrlar kontekstdən çıxarıla, süni intellekt vasitəsilə real təsiri bağışlayan saxta materiallar hazırlana bilər. "Google Lens" kimi vasitələr görüntülərin əvvəlki yayımını araşdırmağa kömək etsə də, heç bir yoxlama üsulunu təkbaşına mütləq sübut saymaq olmaz. Əsas məsələ müxtəlif dəlilləri bir araya gətirmək və məlumatı etibarlı mənbələrlə tutuşdurmaqdır.
Beləliklə, rəqəmsal savadlı insan yalnız informasiyaya çıxış əldə edən deyil, onun etibarlılığını qiymətləndirə bilən insandır. Bu bacarıq həm fərdi qərarların düzgünlüyü, həm də cəmiyyətdə sağlam informasiya mühitinin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Rəqəmsal təhlükəsizlik şəxsi məsuliyyətdən başlayır
Rəqəmsal savadlılığın digər mühüm istiqaməti şəxsi məlumatların qorunmasıdır. İnsanlar hər gün sosial şəbəkələrdə fotoşəkillər, şəxsi fikirlər, gündəlik fəaliyyətləri və müxtəlif məlumatlar paylaşırlar. Elektron xidmətlərdən istifadə edərkən ad, telefon nömrəsi, ünvan, bank məlumatları və digər şəxsi informasiyalarını sistemlərə daxil edirlər. Lakin bu məlumatların necə qorunmalı olduğunu hər kəs eyni dərəcədə bilmir.
Sadə görünən ehtiyatsızlıq bəzən ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Eyni şifrədən bir neçə hesabda istifadə etmək, şübhəli keçidlərə daxil olmaq, tanımadığımız şəxslərə təsdiq kodları göndərmək və ya şəxsi məlumatları açıq platformalarda paylaşmaq kibertəhlükəsizlik risklərini artırır.
Dələduzlar da məhz insanların diqqətsizliyindən və etibarından istifadə edirlər. Bankdan, dövlət qurumundan və ya tanınmış şirkətdən gəlmiş kimi görünən mesajlar, zənglər vasitəsilə istifadəçilər saxta saytlara yönləndirilə, onların hesab məlumatları ələ keçirilə bilər. Bəzən isə tanış şəxsin hesabından göndərilmiş mesaj da aldadıcı olur, çünki həmin hesab başqa birinin nəzarətinə keçmiş ola bilər.
Belə hallarda rəqəmsal savadlılıq insanın təhlükəni əvvəlcədən tanımasına kömək edir. Güclü və fərqli parollardan istifadə etmək, mümkün olduqda çoxmərhələli təsdiqi aktivləşdirmək, şübhəli keçidlərdən uzaq durmaq, şəxsi məlumatları paylaşmazdan əvvəl qarşı tərəfi yoxlamaq əsas təhlükəsizlik vərdişlərindəndir.
Şəxsi məlumatların qorunması yalnız texniki tədbirlərlə də məhdudlaşmır. Sosial şəbəkələrdə paylaşdığımız hər məlumatın gələcəkdə necə istifadə oluna biləcəyini düşünmək də vacibdir. Bu gün adi görünən bir paylaşım sonradan şəxsi və ya peşəkar həyatımıza təsir göstərə bilər. Rəqəmsal mühitdə hərəkətlərimizin iz buraxdığını anlamaq məsuliyyətli davranışın əsas şərtlərindəndir.
Süni intellekt dövründə yeni bacarıqlar
Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı rəqəmsal savadlılığın əhəmiyyətini daha da artırır. Bu gün mətnlər hazırlamaq, şəkillər yaratmaq, səsləri dəyişdirmək, məlumatları təhlil etmək və müxtəlif tapşırıqları avtomatlaşdırmaq mümkündür. Bu imkanlar təhsil, elm, jurnalistika və yaradıcılıq üçün yeni perspektivlər açır. Bununla yanaşı, yanlış məlumatların hazırlanması və yayılması üçün də yeni vasitələr meydana çıxır.
Real insana bənzəyən saxta görüntülər, tanış səsi təqlid edən audio yazılar və inandırıcı formada hazırlanmış mətnlər insanları aldada bilər. Belə materiallar şəxslərin nüfuzuna zərər vurmaq, ictimai rəyi manipulyasiya etmək və maliyyə dələduzluğu törətmək məqsədilə istifadə oluna bilər.
Bu şəraitdə insanın gördüyü və eşitdiyi hər şeyə avtomatik inanması təhlükəlidir. Ancaq bütün rəqəmsal məzmunu şübhə altına almaq da düzgün yanaşma deyil. Əsas məsələ texnologiyanın imkanlarını anlamaq, onun yaratdığı məzmunu tənqidi qiymətləndirmək və mühüm məlumatları müstəqil mənbələr vasitəsilə yoxlamaqdır.
Süni intellektdən istifadə zamanı da rəqəmsal savadlılıq vacibdir. Bu texnologiyalar faydalı cavablar versə də, bəzən yanlış və ya natamam məlumat təqdim edə bilər. Ona görə əldə olunan nəticəni, xüsusilə sağlamlıq, hüquq, maliyyə və ictimai əhəmiyyətli məsələlərlə bağlı məlumatları əlavə mənbələrlə yoxlamaq lazımdır. Süni intellektdən səmərəli istifadə etmək onun təqdim etdiyi hər cavabı şərtsiz qəbul etmək deyil, imkanlarını və məhdudiyyətlərini anlamaqdır.
Digər tərəfdən, rəqəmsal mühitdə etik davranış da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Başqasının şəklini və ya şəxsi məlumatını icazəsiz yaymaq, müəllif hüquqlarını pozmaq, təhqiredici şərhlər yazmaq və yoxlanılmamış iddialarla kiminsə nüfuzuna xələl gətirmək texnologiyadan məsuliyyətsiz istifadənin nümunələridir. Ekranın arxasında olmaq insanı davranışının nəticələrindən azad etmir.
Rəqəmsal savadlılıq ailədən və təhsildən başlayır
Rəqəmsal savadlılıq bacarıqları öz-özünə formalaşmır. Bunun üçün ailənin, təhsil müəssisələrinin, medianın və bütövlükdə cəmiyyətin birgə səyi vacibdir.
Ailədə uşaqlara internetdə gördükləri hər şeyə inanmamağı deməklə kifayətlənmək olmaz. Onlara məlumatın mənbəyini araşdırmağı, şübhəli mesajları tanımağı, şəxsi məlumatlarını qorumağı və onlayn ünsiyyətdə etik qaydalara əməl etməyi öyrətmək lazımdır. Valideynlərin özlərinin də bu vərdişlərə yiyələnməsi mühümdür. Çünki uşaq çox vaxt rəqəmsal mühitdə necə davranmağı böyüklərin nümunəsindən öyrənir.
Məktəb və universitetlərdə media və informasiya savadlılığına sistemli yanaşılmalıdır. Şagird və tələbələr yalnız texnoloji vasitələrdən istifadə etməyi deyil, məlumatı təhlil etməyi, faktla rəyi fərqləndirməyi, mənbələrin etibarlılığını qiymətləndirməyi də bacarmalıdırlar. Saxta xəbərlərin nümunələri üzərində işləmək, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək və rəqəmsal təhlükəsizlik qaydalarını öyrənmək bu prosesin praktik hissəsi ola bilər.
Medianın üzərinə də mühüm məsuliyyət düşür. İnformasiya bolluğunda peşəkar jurnalistikanın əsas vəzifələrindən biri etibarlı məlumatı yanlış və manipulyativ məzmundan fərqləndirərək auditoriyaya təqdim etməkdir. Xəbəri ilk yayımlamaq istəyi faktların yoxlanılmasını kölgədə qoymamalıdır. Mənbələrin şəffaf göstərilməsi, məlumatın dəqiqliyinə diqqət yetirilməsi və səhvlər olduqda düzəliş verilməsi ictimai etimadın qorunması üçün vacibdir.
Məlumatlı olmaqdan savadlı olmağa doğru
Texnologiyanın inkişafı davam etdikcə rəqəmsal mühitdə qarşılaşdığımız imkanlar və risklər də dəyişəcək. Yeni platformalar, süni intellekt alətləri və informasiya mübadiləsi üsulları gündəlik həyatımızın daha böyük hissəsinə çevriləcək. Bu dəyişikliklərə uyğunlaşmaq üçün yalnız texniki bacarıqlarımızı deyil, düşünmə və qərarvermə vərdişlərimizi də inkişaf etdirməliyik.
Rəqəmsal savadlılıq mürəkkəb anlayış kimi görünsə də, onun əsasında sadə davranışlar dayanır: məlumatı yoxlamaq, mənbəyə diqqət yetirmək, şəxsi informasiyanı qorumaq, başqalarının hüquqlarına hörmət etmək və paylaşımın nəticələrini düşünmək. Bu vərdişlər gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildikdə rəqəmsal mühitdə daha təhlükəsiz və şüurlu davranmaq mümkün olur.
Bəzən bir xəbəri paylaşmazdan əvvəl dayanmaq, şübhəli keçidə daxil olmamaq və ya şəxsi məlumatı qorumaq kiçik addım kimi görünür. Əslində isə rəqəmsal mədəniyyət məhz bu seçimlərdən formalaşır. Çünki texnologiyanın imkanları nə qədər geniş olsa da, onlardan necə istifadə edəcəyimizi müəyyənləşdirən yenə insanın düşüncəsi, biliyi və məsuliyyətidir.