Kulis.az saytına istinadən Icma.az xəbər verir.
Bu gün tanınmış ingilis filosof, tarixçi, siyasi xadim və yazıçı Frensis Bekonun doğum günüdür.
Kulis.az onun həyatı və yaradıcılığı ilə bağlı materialı təqdim edir.
Frensis Bekon (1561–1626) adı eşidiləndə adətən iki böyük anlayış yada düşür: müasir elmi düşüncə və təcrübəyə əsaslanan bilik modeli.
Amma Bekon təkcə fəlsəfə tarixinin soyuq, akademik bir siması deyil.
O, öz dövrünün siyasi intriqalarının içində olmuş, sarayla universitet arasında həyat yaşamış, yazdıqları ilə sonrakı əsrlərin düşüncə tərzini dəyişmiş mürəkkəb və maraqlı bir fiqurdur.
Frensis Bekon həm hüquqşünas, həm esseist, həm də yüksək ranqlı dövlət adamı idi.
Gənc yaşlarından İngiltərə parlamentində çıxışlar edir, saray mühitində fəaliyyət göstərir, 1618-ci ildə isə ölkənin ən yüksək vəzifələrindən biri olan lord-kanslerliyə yüksəlir.
Onun həyatı “kitab ilə həyatın kəsişdiyi yer”i xatırladır: bir tərəfdə abstrakt ideyalar, digər tərəfdə isə real hakimiyyət, maraqlar və ziddiyyətlər.
Bekonun fəlsəfi düşüncəsinin mərkəzində sadə, amma inqilabi bir fikir dayanırdı: bilik insan həyatına xidmət etməlidir.
O, orta əsrlərdən qalan fəlsəfi avtoritetlərə – Aristotelə, qədim mətnlərə kor-koranə bağlı düşüncə tərzini sərt şəkildə tənqid edirdi.
Bekona görə, təbiət haqqında bilik mübahisələrdə qalib gəlmək üçün yox, müşahidə, təcrübə və sistemli analiz yolu ilə əldə olunmalıdır.
Bu ideyalar onun ən məşhur əsərlərindən biri olan "Novum Organum"da bütöv bir metod şəklində təqdim olunur.
Sonralar bu yanaşma “Bekonçu metod” kimi tanınır və müasir elmi metodologiyanın formalaşmasında həlledici rol oynayır.
Amma Bekonu bugünkü oxucu üçün xüsusilə aktual edən yalnız elmi metod deyil.
O, insan düşüncəsinin necə yanıla bildiyini də incəliklə analiz edirdi.
Bekon “idollar” adlandırdığı zehni illüziyalar anlayışını irəli sürərək göstərirdi ki, insan ağlı təbiətən qərəzlidir: biz bəzən öz xarakterimizə uyğun düşünürük, bəzən sözlərə aldanırıq, bəzən də cəmiyyətin diktə etdiyi stereotipləri həqiqət sanırıq.
Bu fikirlər bu gün media manipulyasiyası, sosial şəbəkə düşüncəsi və kütləvi yanlış inanclar fonunda oxunanda heyrətamiz dərəcədə müasir görünür.
Bekonun esse yaradıcılığı da ayrıca diqqətə layiqdir. Onun “Essays” mətnləri qısa, aydın və aforistik üslubuyla seçilir. Burada oxucu nə ağır terminologiya, nə də süni dərinliklə üzləşir.
Bekon fikri “təmiz” deməyi bacarır və elə bu səbəbdən onun esse ənənəsi sonradan Avropa nəsrinin inkişafına ciddi təsir göstərir.
O, filosofu qapalı akademik fiqurdan çıxarıb ictimai düşüncənin aktiv iştirakçısına çevirir.
Onun həyatı isə yalnız uğurlardan ibarət olmayıb. 1621-ci ildə Bekon rüşvət ittihamı ilə mühakimə olunur və siyasi karyerası faktiki olaraq sona çatır.
Bu hadisə uzun illər təkcə mənəvi süqut kimi təqdim edilsə də, müasir tarixçilər bunun dövrün siyasi mübarizələri və saray mexanizmləri ilə sıx bağlı olduğunu vurğulayırlar.
Hər halda nəticə dəyişmir: Bekon dövlət işlərindən uzaqlaşır və həyatının son illərini əsasən yazıya və düşüncəyə həsr edir.
Məhz burada, Bekonun adı ətrafında dolaşan ən məşhur və ən mübahisəli mövzulardan biri ortaya çıxır.
Bəzən iddia edilir ki, Uilyam Şekspir kimi tanıdığımız dahi dramaturqun əsərlərinin əsl müəllifi Frensis Bekondur.
Bu fikir “Bekonçu nəzəriyyə” adı ilə tanınır və əsasən XIX əsrdə yayılıb.
Nəzəriyyə tərəfdarları hesab edirdilər ki, Stratforddan olan bir aktyor bu qədər dərin fəlsəfi, hüquqi və saray biliklərinə malik ola bilməzdi; halbuki Bekon belə biliklərin hamısına sahib idi.
Lakin bu iddia akademik elm tərəfindən qəbul edilmir.
Tarixi sənədlər, müasirlərin yazıları, nəşr qeydləri və üslub analizi göstərir ki, Şekspir real və təsdiqlənmiş müəllifdir.
Bekonun rasional, sistemli və didaktik dili ilə Şekspirin poetik, dramatik, emosional dili arasında kəskin fərq var.
Üstəlik, Bekonun Şekspir əsərlərini yazdığına dair bir dənə də olsun etibarlı dövr sənədi mövcud deyil.
Bu nəzəriyyələr daha çox “dahilik mifləri” və sosial snobizmlə bağlı yaranmış alternativ oxunuşlar kimi qiymətləndirilir.
Bütün bunlara baxmayaraq, Bekonun mədəniyyət tarixində yeri son dərəcə möhkəmdir.
O, yalnız elmin deyil, düşünmə mədəniyyətinin necə qurulmalı olduğu sualını ortaya qoyan ilk böyük fiqurlardandır.
Bekon təbiət haqqında danışarkən əslində insanın öz ağlı ilə münasibətindən danışır: necə səhv edirik, necə öyrənirik və necə tərəqqi edə bilərik.
Məhz bu səbəbdən Frensis Bekon təkcə fəlsəfə dərsliklərinin deyil, modern dünyanın intellektual özünüdərkinin də əsas simalarından biri olaraq qalır.
Bizim borcumuz mürgülü xatirələri oyatmaqdır... - Nüsrət Kəsəmənli "Avara" filminə baxanda niyə ağlamışdı? Bakının qarsız qışı və cavabsız qalan ən ağır sual Azərbaycanlı xanəndə İrandan Bakıya gələrkən saxlanıldı