Konkret.az saytından alınan məlumata görə, Icma.az bildirir.
Adolf Saksın həyat hekayəsi macəra filminin ssenarisini xatırladır. Zərif və ecazkar səslənən saksofonun yaradıcısının ömrünü ölüm təhlükəsi altında keçirdiyini, şöhrətə gedən yolunun isə qanlı hadisələr, məhkəmə çəkişmələri və sui-qəsd cəhdləri ilə müşayiət olunduğunu təsəvvür etmək çətindir.
Saks sadəcə yeni musiqi aləti ixtira etməmişdi. O, XIX əsr Parisinin musiqi sənayesində formalaşmış qaydalara meydan oxumuş, köklü istehsalçıların maraqlarına toxunmuşdu. Rəqibləri isə bu çağırışa amansızlıqla cavab vermişdilər.
Antuan-Jozef (Adolf) Saks 1814-cü il noyabrın 6-da Belçikada, nəfəsli musiqi alətləri ustasının ailəsində dünyaya gəlib. Onun uşaqlığı bir-birindən qəribə və təhlükəli qəzalarla yadda qalıb. Hətta qonşular arasında uşağın lənətləndiyi barədə şayiələr dolaşırdı.
Hələ üç yaşında olarkən üçüncü mərtəbədən yıxılaraq başını daşa çırpmış, onu ölü hesab etsələr də, sağ qalmışdı. Bir dəfə atasının emalatxanasında istifadə etdiyi durulaşdırılmış sulfat turşusunu təsadüfən içmiş, başqa vaxt sancaq udaraq boğulmaq təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Barıt partlayışı nəticəsində ağır yanıqlar almış, sürətli axınlı çaya düşdüyü zaman isə son anda xilas edilmişdi.
Anası ümidsizlik içində deyirdi: «Bu oğlan bədbəxtliyə məhkumdur, sağ qalmayacaq». Lakin Adolf bütün bu təhlükələrdən sağ çıxdı, böyüdü və atasının musiqi alətləri hazırlamaq həvəsini özündə yaşatdı.
1840-cı illərin əvvəllərində Saks musiqi dünyasında inqilab edəcək bir ixtiraya imza atdı. O, konusvari metal boruya klarnetin dilçəyini və mürəkkəb klapan sistemini birləşdirdi. Beləliklə, mis nəfəsli alətlərin güclü səsini ağac nəfəsli alətlərin çevikliyi ilə bir araya gətirən yeni musiqi aləti yarandı.
1842-ci ildə Saks ixtirasının ilk nümunəsini özü ilə götürərək Parisə yollandı. Böyük bəstəkar Hektor Berlioz onun yaradıcılığına yüksək qiymət verdi və yeni alətin səsinə heyran qaldı. Lakin Parisin köklü musiqi aləti istehsalçıları gənc belçikalının ixtirasında öz biznesləri üçün ciddi təhlükə görürdülər. Beləliklə, Saksa qarşı rəqabət tədricən açıq düşmənçiliyə çevrildi.
Rəqibləri onu gözdən salmaq üçün müxtəlif vasitələrə əl atırdılar. Qəzetlərdə saksofonun musiqiçilərin ağciyərlərinə zərər vurduğu, insan sağlamlığı üçün təhlükəli olduğu, ümumiyyətlə, ciddi ixtira deyil, şarlatanlıq nümunəsi olduğu barədə yazılar dərc edilirdi.
Mübarizə məhkəmə salonlarına da daşındı. Rəqiblər Saksa qarşı çıxmaq üçün birliklər yaratdılar. Məhkəmələrdə onun ixtirasının mövcudluğunu belə şübhə altına alır, saksofonun guya başqa alətlərin uğursuz surəti olduğunu iddia edirdilər. Saks alətini nümayiş etdirəndə isə onu sadəcə “xarab klarnet” adlandırırdılar.
İxtiraçı hüquqlarını qorumaq üçün böyük vəsait xərcləyirdi. Məhkəmə çəkişmələri onu dəfələrlə maliyyə böhranına saldı, üç dəfə müflis oldu. Buna baxmayaraq, mübarizəsini dayandırmadı.
Məhkəmələrdə istədiklərinə nail ola bilməyən rəqiblər başqa üsullara əl atdılar. Saksın emalatxanasından texniki çertyojlar oğurlanır, istehsal sirlərini öyrənmək üçün təcrübəli işçiləri ələ almağa çalışırdılar. Hətta ona Fransanı tərk etməsi müqabilində böyük məbləğdə pul təklif edildiyi bildirilir. Lakin Saks bu təklifləri qəbul etmədi.
Təzyiqlər bununla da bitmədi. Bir gecə onun evinə muzdlu qatil daxil oldu. Qaranlıqda Saksın xidmətçisini sahibinin özü ilə səhv salan hücumçu ona bıçaqla zərbə endirdi. Xidmətçi sağ qaldı, amma hadisə ixtiraçıya ünvanlanmış açıq xəbərdarlıq kimi qəbul edildi.
Saksın Parisdəki emalatxanası da dəfələrlə yanğınlara məruz qaldı. Alov nadir nümunələri, musiqi alətlərini və istehsal üçün hazırlanmış materialları məhv etdi. Ancaq Saks hər dəfə yenidən ayağa qalxaraq işini bərpa etməyə çalışdı.
Nəhayət, o, Fransa ordusunun musiqi orkestrləri üçün sifariş almağa nail oldu. Ordunun ənənəvi nəfəsli alətləri Saksın ixtiraları ilə əvəz etmək qərarı rəqiblərini daha da qəzəbləndirdi. Onlar bu dəfə musiqiçiləri ələ almaqla onun nüfuzuna zərbə vurmağa çalışdılar.
Müdafiə nazirinin qarşısında keçirilən nümayiş zamanı Saksın alətlərində qəsdən yanlış ifa edildi, klapanların işinə müdaxilə olundu. Məqsəd ixtiraçını nüfuzlu şəxslərin qarşısında uğursuz göstərmək idi. Nəticədə Saks özü aləti əlinə almalı və onun üstünlüklərini birbaşa nümayiş etdirməli oldu.
Bütün maneələrə baxmayaraq, Adolf Saks mübarizəsini davam etdirdi. 1846-cı ildə saksofonu rəsmi olaraq patentləşdirdi və adını musiqi tarixinə yazdırdı. Lakin şöhrət və tanınma ona maddi rifah gətirmədi. Uzun illər davam edən məhkəmə çəkişmələri, rəqiblərin təzyiqləri və maliyyə itkiləri onu tükəndirmişdi. Sonsuz iddialar və borclar onun varlanmasına imkan vermədi.
Bir vaxtlar yüksəklikdən yıxılmaqdan, barıt partlayışından və zəhərli maddədən sağ çıxan bu istedadlı ixtiraçı həyatının son illərində yoxsulluq içində yaşadı. O, 1894-cü ilin fevralında Parisdə dünyasını dəyişdi. Son illərində dövlətin ayırdığı cüzi pensiya ilə dolanırdı. Bununla belə, emalatxanasında yanğınlardan xilas olmuş son nümunələrdən birini – mis nəfəsli alətini qoruyub saxlayır, ona xüsusi qayğı ilə yanaşırdı.
Saksın ixtirasının nə vaxtsa dünya musiqisinin ayrılmaz hissəsinə çevriləcəyini görmək ona qismət olmadı. O, saksofonun gələcəyinə inamını itirmiş halda həyatdan köçdü. Halbuki ölümündən cəmi bir neçə onillik sonra onun yaratdığı alət Atlantik okeanını aşaraq yeni musiqi mədəniyyətinin əsas simvollarından birinə çevriləcəkdi.
Saksofon hərbi marş orkestrlərinin sərt çərçivələrindən çıxaraq Yeni Orleanın və Çikaqonun caz klublarında özünə yer tapdı. O, caz musiqisinin ən xarakterik, ən ifadəli səslərindən birinə çevrildi. Saksın rəqiblərinin məhv etməyə çalışdığı metal alət sanki insan kimi ağlamağı, gülməyi, ah çəkməyi və danışmağı bacarırdı. Sözlərin ifadə edə bilmədiyi duyğuları musiqi ilə çatdırırdı.
Paris musiqi sənayesinin rəqibləri Adolf Saksı yoxsullaşdıra, onun həyatını çətinləşdirə bildilər. Ancaq ixtirasının gələcəyini əlindən ala bilmədilər.
Bu gün dünyanın istənilən nöqtəsində saksofonun caz melodiyalarını dinləyərkən onun yaradıcısının adını xatırlamaq yerinə düşər. Çünki Adolf Saksın taleyi bir daha sübut edir: əsl istedadı təqiblərlə susdurmaq, böyük ixtiranı isə zamanın yaddaşından silmək mümkün deyil. Onun yaratdığı alət bu gün də musiqi ilə danışır və öz yaradıcısının adını yaşadır.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az