Icma.az, Bakivaxti portalına istinadən məlumat verir.
Tarixdə elə məqamlar var ki, onları uzun-uzadı izah etməyə ehtiyac qalmır. Bəzən bir fotoşəkil, bir görüş, bir ünvan və ya bir siyasi liderin atdığı addım bütöv bir dövrün mənasını ifadə edə bilir.
Noyabrın 8-də Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Azərbaycana səfəri də belə hadisələrdən biri idi. Ancaq bu səfərin əsl mənasını anlamaq üçün onun sadəcə Bakıya gəlişinə deyil, Qarabağa, Şuşaya üz tutmasına diqqət yetirmək lazımdır.
Ərdoğan Azərbaycanın Zəfər Günündə Qarabağda idi. Bir vaxtlar işğal altında olan, azadlığı uğrunda minlərlə insanın həyatını itirdiyi, adı onilliklər ərzində münaqişə ilə xatırlanan torpaqlarda. Bu gün isə həmin torpaqlarda Azərbaycan bayrağı dalğalanır, dövlət tədbirləri keçirilir, beynəlxalq qonaqlar qəbul olunur.
Bu mənzərənin özü böyük siyasi mesajdır.
Əgər 2020-ci ildə Azərbaycan hərbi gücü və siyasi iradəsi ilə regionun tarixini dəyişdisə, 2026-cı ildə Şuşada keçirilən görüş həmin qələbənin yaratdığı yeni siyasi reallıqların davam etdiyini göstərdi.
Ərdoğanın səfəri bir daha nümayiş etdirdi ki, Ankara Azərbaycanın qazandığı tarixi qələbəni yalnız keçmişin hadisəsi kimi qiymətləndirmir. Türkiyə bu qələbədən sonra formalaşan regional düzənin də mühüm siyasi tərəfdaşlarından biridir.
Bir səfər, üç ünvan, saysız-hesabsız mesaj
Ərdoğanın Qarabağ səfərində diqqət çəkən məqam yalnız Şuşada keçirilən görüş deyildi. Füzulidən başlayan səfər Xocalı və Xankəndini də əhatə etdi.
Bu üç ünvanın hər biri Azərbaycanın müasir tarixində fərqli, lakin bir-birini tamamlayan məna daşıyır.
Füzuli azad edilmiş ərazilərdə bərpanın, yenidənqurmanın və həyatın qayıdışının simvoludur.
Xocalı Azərbaycan xalqının yaddaşında sağalmayan yaranı, ədalət axtarışını təcəssüm etdirir.
Xankəndi isə dövlət suverenliyinin və ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasının rəmzlərindən biridir.
Ərdoğanın bu məkanlarda olması sıradan diplomatik marşrut deyildi. Bu, Azərbaycanın keçdiyi tarixi yolun müxtəlif mərhələlərinə verilən siyasi qiymət idi.
Xocalı Soyqırımı Memorialının ziyarəti, Xankəndidə Zəfər abidəsinin önünə əklil qoyulması və Şuşada dövlət başçıları arasında keçirilən görüş bir-birindən ayrı hadisələr deyil. Onlar vahid siyasi mənzərənin hissələridir.
Burada Türkiyənin mövqeyi də kifayət qədər aydın görünür: Ankara Azərbaycanın suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və Qarabağda formalaşmış yeni reallıqları dəstəkləyir.
Bir zamanlar Qarabağ məsələsi beynəlxalq diplomatiyanın uzun illər nəticəsiz müzakirə etdiyi mövzulardan biri idi. Bu gün isə həmin coğrafiya Azərbaycanın dövlət siyasətinin, iqtisadi inkişafının və regional strategiyasının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Ərdoğanın məhz burada qarşılanması və dövlət səviyyəsində qəbul edilməsi də həmin dəyişikliyin siyasi əhəmiyyətini artırır.
Şuşa Bəyannaməsindən altı il sonra: Müttəfiqlik söz olaraq qalmadı
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin mahiyyətini anlamaq üçün 2021-ci il iyunun 15-də imzalanmış Şuşa Bəyannaməsini xatırlamaq kifayətdir.
Bu sənəd iki ölkənin münasibətlərini tarixi qardaşlıq müstəvisindən strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi. Siyasi, iqtisadi, hərbi, təhlükəsizlik və digər sahələrdə əməkdaşlığın daha sistemli inkişafı üçün mühüm çərçivə yaratdı.
Bu gün həmin sənədin imzalandığı şəhərdə yenidən İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan bir araya gəlirlər.
Burada simvolizm aydındır: Şuşa Bəyannaməsi ilə təsbit olunan müttəfiqlik yalnız kağız üzərində qalan siyasi sənəd deyil. O, iki ölkənin münasibətlərində real siyasi məzmun qazanmış əməkdaşlıq modelidir.
Əlbəttə, Azərbaycan və Türkiyənin bütün məsələlərdə eyni mövqedə olması dövlətlərarası münasibətlərin təbiəti baxımından zəruri şərt deyil. Hər iki ölkənin öz maraqları, prioritetləri və müstəqil xarici siyasət xətti var. Lakin əsas məsələlərdə strateji koordinasiyanın qorunması münasibətlərin gücünü müəyyənləşdirir.
Ərdoğanın səfəri də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Türkiyə Prezidenti Şuşada açıq şəkildə bildirdi ki, Azərbaycanla qardaşlığı zəiflətməyə çalışanlar məqsədlərinə nail ola bilməyəcəklər. Bu, sadəcə emosional çıxış deyildi. Şuşa Bəyannaməsinə istinadla verilən siyasi mesaj idi.
İlham Əliyevin cavabı da eyni dərəcədə diqqətçəkən oldu: "Biz keçmişdə də bir yerdə olmuşuq, müharibə dövründə də bir yerdə idik, bu gün də bir yerdəyik və gələcəkdə də bir yerdə olacağıq".
Məncə, səfərin ən mühüm siyasi nəticəsi məhz bu qarşılıqlı bəyanatlarda ifadə olundu.
Bakı və Ankara: Bir-birinə ehtiyac duyan iki güc mərkəzi
Bəzən Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri yalnız qardaşlıq, ortaq dil və mədəniyyət kontekstində təqdim olunur. Bunlar, əlbəttə, münasibətlərin fundamental əsaslarıdır. Ancaq müasir dövrdə bu tərəfdaşlığın əhəmiyyətini yalnız tarixi və emosional yaxınlıqla izah etmək mümkün deyil.
Burada konkret geosiyasi maraqlar mövcuddur.
Türkiyə regional və qlobal miqyasda siyasi, iqtisadi və hərbi imkanlarını genişləndirən dövlətdir. Azərbaycan isə Cənubi Qafqazda mühüm siyasi və iqtisadi aktor olmaqla yanaşı, Şərqlə Qərb arasında strateji nəqliyyat və enerji bağlantılarının əsas iştirakçılarındandır.
Bu iki ölkənin maraqları bir sıra istiqamətlərdə üst-üstə düşür.
Türkiyə üçün Azərbaycan Cənubi Qafqazda etibarlı strateji tərəfdaşdır. Azərbaycan üçün Türkiyə isə beynəlxalq siyasətdə güclü müttəfiq, müdafiə sənayesində mühüm əməkdaş və geniş iqtisadi imkanlara çıxış nöqtəsidir.
İlham Əliyevin Şuşada Türkiyənin güclü iqtisadiyyatının, sənaye potensialının və siyasi çəkisinin Azərbaycanın gücünü də artırdığını vurğulaması təsadüfi deyildi.
Bu fikirdə mühüm bir strateji yanaşma var: güclü Türkiyə yalnız Türkiyənin deyil, Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyinin də güclənməsi deməkdir.
Eyni zamanda, güclü Azərbaycan Türkiyənin regiondakı mövqeyini möhkəmləndirir. Çünki Ankara üçün Bakı ilə əməkdaşlıq Cənubi Qafqazda siyasi proseslərə təsir göstərmək baxımından əvəzolunmaz əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, bu münasibətlər birtərəfli siyasi dəstək deyil, qarşılıqlı strateji maraqlara əsaslanan tərəfdaşlıqdır.
Qarabağdan Zəngəzura, Zəngəzurdan Orta Dəhlizə
Ərdoğanın səfərinin diqqətəlayiq tərəflərindən biri də iqtisadi və nəqliyyat məsələlərinin müzakirə olunması idi.
İlham Əliyev mətbuata bəyanatında siyasi və iqtisadi əlaqələrlə yanaşı, sərmayə qoyuluşu, enerji, nəqliyyat dəhlizləri və Zəngəzur dəhlizinin də müzakirə edildiyini bildirdi.
Bu istiqamətlərin hər biri Azərbaycanın və Türkiyənin gələcək regional strategiyasında mühüm yer tutur.
Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantılarının yaradılması yalnız iki ölkə arasında məsafəni qısaltmaq məsələsi deyil. Bu, Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz bağlantı perspektivi, Türkiyənin türk dünyası ilə quru əlaqələrinin genişlənməsi və Orta Dəhlizin imkanlarının artırılması deməkdir.
Dünya ticarət marşrutlarının, enerji təhlükəsizliyinin və logistika şəbəkələrinin yenidən nəzərdən keçirildiyi bir dövrdə bu layihələrin əhəmiyyəti daha da artır.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi Türkiyənin sənaye, istehsal və logistika imkanları ilə birləşdikdə ortaya daha geniş iqtisadi perspektiv çıxır.
Burada bir məsələni xüsusi vurğulamaq lazımdır: Qarabağın bərpası ilə regional nəqliyyat layihələri bir-birindən təcrid olunmuş proseslər deyil. Hər ikisi Azərbaycanın postmünaqişə dövründə iqtisadi gücünü artırmaq və regionda yeni əməkdaşlıq mühiti formalaşdırmaq strategiyasının tərkib hissəsidir.
Məhz buna görə Şuşada aparılan müzakirələr təkcə bugünkü münasibətləri deyil, gələcək onilliklərin iqtisadi xəritəsini də əhatə edir.
Ermənistanla sülh prosesi və Ankaranın mövqeyi
Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin olunması Azərbaycan və Türkiyənin ortaq maraqlarına cavab verir.
Azərbaycan uzun illər davam edən münaqişədən sonra regionda yeni münasibətlər sisteminin formalaşmasına çalışır. Ermənistanla normallaşma prosesi isə bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İlham Əliyev Şuşadakı bəyanatında Ermənistanla Azərbaycan arasında normallaşma prosesinin konkret nəticələrə gətirib çıxaracağına ümid etdiyini bildirdi.
Bu fikrin siyasi əhəmiyyəti böyükdür. Çünki Azərbaycanın mövqeyi aydındır: regionda davamlı sülh qarşılıqlı suverenliyin tanınması, ərazi bütövlüyünə hörmət və əldə olunmuş razılaşmaların yerinə yetirilməsi əsasında qurulmalıdır.
Türkiyə də Cənubi Qafqazda münasibətlərin normallaşmasında mühüm aktordur. Ankara ilə İrəvan arasında dialoq, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əldə olunacaq nəticələr və regional nəqliyyat əlaqələrinin açılması bir-biri ilə əlaqəli proseslərdir.
Lakin burada Azərbaycanın milli maraqları əsas götürülməlidir. Sülh yalnız sənədlərdə yazılan ifadələrdən ibarət olmamalıdır. O, real təhlükəsizlik təminatları, qarşılıqlı etimad və iqtisadi əməkdaşlıqla möhkəmlənməlidir.
Şuşadan verilən mesaj da məhz belə bir gələcək perspektivinin əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Türk dünyasının siyasi çəkisi: Bakı-Ankara tandeminin rolu
Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın genişlənməsi yeni imkanlar yaradır. Ancaq bu təşkilatın gələcək potensialı yalnız keçirilən sammitlərin və qəbul olunan bəyanatların sayı ilə ölçülməməlidir.
Əsas məsələ siyasi iradənin real layihələrə çevrilməsidir.
Ortaq nəqliyyat infrastrukturu, enerji təhlükəsizliyi, müdafiə sənayesi, rəqəmsal iqtisadiyyat, təhsil və texnoloji əməkdaşlıq türk dövlətlərinin beynəlxalq sistemdə mövqeyini gücləndirə bilər.
Bu prosesdə Azərbaycan və Türkiyənin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ankara beynəlxalq miqyasda siyasi və hərbi imkanlara malikdir. Bakı isə strateji coğrafi mövqeyi, enerji resursları, nəqliyyat bağlantıları və müstəqil xarici siyasəti ilə türk dünyasının mühüm dayaqlarından biridir.
Buna görə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri iki paytaxt arasındakı diplomatik əlaqələrdən daha böyük məna daşıyır.
Bakı və Ankara arasında güclü koordinasiya türk dövlətlərinin ortaq maraqlarının beynəlxalq platformalarda daha təsirli şəkildə müdafiəsinə imkan yarada bilər.
Bu, gələcəyin siyasi reallığına çevrilə biləcək mühüm istiqamətdir.
Əsl sınaq indi başlayır
Ərdoğanın səfəri başa çatdı. Rəsmi görüşlər keçirildi, bəyanatlar səsləndirildi, tarixi məkanlarda birgə görüntülər qeydə alındı.
Ancaq siyasi səfərlərin həqiqi dəyəri yalnız həmin gün çəkilən fotolarla müəyyən edilmir. Əsas məsələ səfərdən sonra hansı qərarların qəbul olunacağı, hansı layihələrin irəliləyəcəyi və hansı nəticələrin əldə ediləcəyidir.
Azərbaycan və Türkiyənin qarşısında kifayət qədər geniş gündəlik dayanır.
Qarabağda bərpa və quruculuq işlərinin sürətləndirilməsi, qarşılıqlı investisiyaların artırılması, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, Zəngəzur istiqamətində bağlantıların inkişafı və türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyası bu gündəliyin əsas istiqamətləridir.
Bütün bunlar göstərir ki, Bakı ilə Ankara üçün qardaşlıq yalnız keçmişə bağlılıq deyil, gələcəyə dair siyasi məsuliyyətdir.
Son söz: Şuşa artıq yalnız tarixdən danışmır
Ərdoğanın Qarabağ səfərinə yalnız diplomatik hadisə kimi yanaşmaq bu səfərin mahiyyətini kiçiltmək olardı.
Bu səfər Azərbaycanın Zəfər tarixinin, Türkiyənin strateji müttəfiqliyinin və Cənubi Qafqazda dəyişən siyasi reallıqların eyni məkanda birləşməsi idi.
Bir vaxtlar Şuşanın adını dünya mediasında işğal və münaqişə xəbərlərində görürdük. Bu gün isə Şuşa dövlət başçılarının qəbul edildiyi, strateji qərarların müzakirə olunduğu, gələcəyin siyasi və iqtisadi perspektivlərinin müəyyənləşdirildiyi məkandır.
Bu, Azərbaycanın qazandığı qələbənin ən mühüm nəticələrindən biridir.
Ərdoğanın Şuşada olması isə həmin reallığın beynəlxalq siyasi müstəvidə nümayişi idi.
Məncə, bu səfərin ən mühüm nəticəsini bir cümlə ilə ifadə etmək mümkündür: Azərbaycan və Türkiyə artıq yalnız ortaq keçmişin xatirələri ilə deyil, ortaq gələcəyin strateji hədəfləri ilə birləşirlər.
Şuşa Bəyannaməsi bu birliyin hüquqi-siyasi əsasını qoydu. 8 noyabr səfəri isə onun siyasi iradə ilə qorunduğunu bir daha göstərdi.
Tarix Azərbaycan xalqına Zəfəri bəxş etdi. İndi həmin Zəfəri güclü iqtisadiyyata, təhlükəsiz gələcəyə və daha böyük regional nüfuza çevirmək zamanıdır.
Və bu yolda Bakı ilə Ankaranın birliyi Azərbaycanın ən mühüm strateji üstünlüklərindən biri olaraq qalacaq.
Şuşadan dünyaya verilən mesaj da məhz budur: Azərbaycan öz gələcəyini özü müəyyənləşdirir, Türkiyə isə bu gələcəyin qurulmasında onun ən yaxın strateji müttəfiqlərindən biridir.
ƏIi Hüseynov