Icma.az, Ayna portalına istinadən məlumat verir.
Söhbət dövlətin sözündən, qanunun aliliyindən, tarixi sosial-iqtisadi ədalətdən və insanların dövlətə inamından gedir
Azərbaycanda dövlət özəlləşdirmə payları - çekləri ilə bağlı mübahisə artıq uzun illərdir davam edir. Bu məsələni yalnız köhnə qiymətli kağızların taleyi kimi təqdim etmək onun həqiqi mahiyyətini kiçiltmək olardı.
Burada daha böyük sual var:
Dövlət vətəndaşa qanunla əmlak payı veribsə, həmin hüququn sonrakı taleyi necə həll edilməlidir?
Və bundan da mühüm bir sual:
Heydər Əliyevin xalqın dövlət əmlakından pay alması barədə irəli sürdüyü tarixi sosial-iqtisadi ədalət prinsipi qanunvericilikdə konkret hüquqa çevrildikdən sonra, həmin hüququn taleyi qanunun özündə aydın şəkildə həll edilmədən onun faktiki istifadəsiz qalması mümkündürmü?
Bu sualların cavabı artıq yalnız çek sahiblərini deyil, dövlətlə vətəndaş arasındakı hüquqi etimadı maraqlandırır.
HEYDƏR ƏLİYEVİN TARİXİ PRİNSİPİ: DÖVLƏT ƏMLAKINDAN XALQ DA PAY ALMALIDIR
7 mart 1995-ci ildə özəlləşdirməyə həsr olunmuş müşavirədə Heydər Əliyev dövlət mülkiyyətinin xalqın zəhməti və vəsaiti ilə yaradıldığını, xalqa məxsus olduğunu bildirərək özəlləşdirmənin elə aparılmalı olduğunu vurğulayırdı ki, xalq bundan bəhrələnsin və hər bir vətəndaş öz payını ala bilsin.
Bu, sadəcə siyasi şüar deyildi. Sonrakı hüquqi mexanizmlərdə vətəndaşın dövlət əmlakındakı özəlləşdirmə payı və həmin payı ifadə edən özəlləşdirmə çekləri konkret hüquqi institut kimi təsbit edildi.
1993-cü il özəlləşdirmə qanununda özəlləşdirmə payı özəlləşdirilən dövlət əmlakının vətəndaşlara əvəzsiz verilən hissəsi kimi müəyyən edilirdi. 1995-ci il Dövlət Proqramında isə özəlləşdirmə çekləri adsız qiymətli kağız kimi nəzərdə tutulurdu.
Deməli, məsələ yalnız kağız parçasından ibarət deyildi. Çek vətəndaşa verilmiş özəlləşdirmə payının həyata keçirilməsinin hüquqi vasitəsi idi.
Heydər Əliyevin 1995-ci ildə səsləndirdiyi fikir bu baxımdan xüsusi məna daşıyırdı: dövlət əmlakı özəlləşdirilərkən vətəndaş bundan kənarda qalmamalı, öz payını ala bilməli idi.
Bu tarixi çıxış özlüyündə mülkiyyət hüququ yaradan hüquqi akt deyil. Lakin sonradan qəbul edilmiş qanunvericiliyin hansı sosial-iqtisadi məqsəd və dövlət siyasəti fonunda formalaşdığını anlamaq üçün son dərəcə mühüm tarixi mənbədir.
VƏTƏNDAŞ NƏYƏ İNANMIŞDI?
İnsanlar bu çekləri saxlayarkən sadəcə bir kağızı saxlamırdılar. Onlar dövlətin yaratdığı hüquqi mexanizmə inanırdılar. Onlara verilmiş özəlləşdirmə payının dövlət əmlakı ilə bağlı real iqtisadi məzmun daşıdığına inanırdılar.
Qanunvericilikdə çeklərin qiymətli kağız olması, onların özgəninkiləşdirilməsi, bağışlanması, girov qoyulması, vərəsəliklə keçməsi və özəlləşdirilən dövlət əmlakının alınmasında ödəniş vasitəsi kimi istifadə olunması nəzərdə tutulmuşdu.
450 nömrəli Fərmanla təsdiq edilmiş qaydalarda istifadə edilmiş çeklərin dövriyyədən çıxarılması və ləğv edilməsi ayrıca nəzərdə tutulurdu.
Buna görə də bu gün əsas hüquqi suallardan biri məhz budur:
İstifadə edilməmiş çeklərin hüquqi taleyi hansı konkret normativ aktla, hansı səlahiyyətli orqan tərəfindən, hansı prosedurla və hansı hüquqi nəticələrlə həll edilib?
Əgər belə hüquqi nəticə mövcuddursa, onun hüquqi əsası və Konstitusiyaya uyğunluğu göstərilməlidir. Əgər yoxdursa, vətəndaşın qanunla yaranmış əmlak marağının taleyi cavabsız qala bilməz.
2004-CÜ İLDƏN SONRA YARANAN ƏSAS KONSTİTUSİON SUAL
11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Prezident Fərmanının 1.1-ci bəndi dövlət özəlləşdirmə paylarının dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı ödəniş vasitəsi kimi istifadə müddətini 1 yanvar 2011-ci ilədək müəyyən etdi.
Lakin bununla məsələ bitmir. Əksinə, əsas hüquqi mübahisə məhz bundan sonra başlayır:
- Ödəniş vasitəsi kimi istifadə müddətinin müəyyən edilməsi vətəndaşa qanunla verilmiş özəlləşdirmə payının özünün hüquqi taleyini də həll edirdimi?
- İstifadə edilməmiş çeklər bununla avtomatik dövriyyədən çıxarılmış hesab edilə bilərdimi?
- Qanunla müəyyən edilmiş əmlak hüququnun hüquqi məzmununa aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla hansı həddə müdaxilə etmək olar?
Bunlar siyasi şüar deyil. Bunlar Konstitusiya, qanunların hüquqi qüvvəsi, mülkiyyət hüququ və normativ aktların iyerarxiyası ilə bağlı cavab tələb edən hüquqi suallardır.
CƏNAB PREZİDENT, BİZ İNANMAQ İSTƏYİRİK Kİ, BU MƏSƏLƏ SİZƏ BÜTÜN HÜQUQİ MAHİYYƏTİ İLƏ ÇATDIRILMAYIB
Burada çox mühüm bir məqamı açıq demək lazımdır. Çek sahibləri arasında belə bir fikir və ciddi narahatlıq mövcuddur ki, problemin bütün hüquqi mahiyyəti, qanunlarla fərmanlar arasında irəli sürülən ziddiyyətlər, istifadə edilməmiş çeklərin hüquqi taleyi və insanların illərdir cavabsız qalan sualları dövlət başçısına tam şəkildə çatdırılmaya bilər.
Biz bunu sübut olunmuş fakt kimi təqdim etmirik. Ancaq onilliklər boyu cavabını tapmayan belə böyük sosial və hüquqi məsələnin özü bu sualın verilməsinə əsas yaradır:
Cənab Prezident, Sizə bu məsələ barədə həqiqətən bütün sənədlər, bütün qanunlar, bütün ziddiyyətlər və çek sahiblərinin əsas hüquqi arqumentləri təqdim edilibmi?
Çünki məsələnin mahiyyəti tam təqdim edilərsə, ortaya çox sadə bir sual çıxır:
Nə üçün Prezident İlham Əliyev atasının müəyyən etdiyi sosial-iqtisadi ədalət prinsipinin, Azərbaycan qanunlarının və vətəndaşın mülkiyyət hüququnun pozulmasında maraqlı olsun?
Belə bir nəticəyə gəlmək üçün əsas görmürük. Əksinə, Prezident İlham Əliyev müxtəlif illərdə açıq şəkildə Heydər Əliyevin siyasi xəttini davam etdirdiyini bildirib.
Ona görə çek sahiblərinin gözləntisi budur ki, Heydər Əliyevin başladığı özəlləşdirmə siyasətinin sosial ədalət mahiyyəti də bütün hüquqi faktlarla birlikdə Prezidentin diqqətinə çatdırılsın.
BƏS VƏZİYYƏTİN DƏYİŞMƏMƏSİ KİMLƏRİN MARAĞINDA OLA BİLƏR?
Bu sualı vermək lazımdır. Amma cavabı sübutsuz ittiham şəklində vermək olmaz.
Çek sahiblərinin bir hissəsində belə bir fikir formalaşıb ki, problemin mövcud vəziyyətdə qalmasından müəyyən vəzifəli şəxslər və ya maraq qrupları faydalana bilər. Bu fikir araşdırılmalı suallar doğurur.
Birinci sual: əvvəlki qərarların hazırlanmasında və həyata keçirilməsində iştirak etmiş hansısa vəzifəli şəxslərin həmin qərarların yenidən hüquqi qiymətləndirilməsində institusional maraq toqquşması yarana bilərmi?
İkinci sual: istifadə edilməmiş özəlləşdirmə çeklərinin hüquqlarının bərpası və ya onların əvəzinin müəyyənləşdirilməsi gələcək özəlləşdirmə proseslərində hansı iqtisadi maraqlara təsir göstərə bilər?
Üçüncü sual: çek sahiblərinin yenidən özəlləşdirmə prosesinə buraxılması dövlət əmlakının əldə edilməsində mövcud iqtisadi maraqların strukturunu dəyişdirə bilərmi?
Dördüncü və ən mühüm sual: Əgər vəziyyətin dəyişməməsindən konkret şəxslər və ya iqtisadi qruplar faydalanırsa, onların kimliyi və bu proseslərə təsiri müstəqil şəkildə araşdırılmalıdırmı?
Bunların heç birini bu məqalədə sübut edilmiş fakt kimi irəli sürmürük. Biz deyirik ki, vətəndaşlarda belə şübhələr yaranıb və bu şübhələri aradan qaldırmağın ən düzgün yolu məsələnin açıq, hüquqi və obyektiv araşdırılmasıdır.
PREZİDENTƏ İNAM ÜÇÜN ƏSAS VAR
Bu məsələdə ümidin mühüm səbəblərindən biri Prezident İlham Əliyevin özünün dəfələrlə Heydər Əliyev siyasətinin davam etdirildiyini bildirməsidir.
Bu səbəbdən çek sahiblərinin gözləntisi siyasi simpatiyadan daha çox konkret məntiqə söykənir:
Əgər Heydər Əliyevin özəlləşdirmə siyasətinin əsas ideyalarından biri xalqın dövlət əmlakından pay alması idisə və bu prinsip sonradan qanunvericilikdə konkret hüquqi mexanizmə çevrilmişdisə, həmin mexanizmin taleyi də hüquq və ədalət əsasında aydınlaşdırılmalıdır.
Burada söhbət kiminsə dövlətə qarşı çıxmasından getmir. Əksinə. Söhbət dövlətin öz qanunlarına, özünün yaratdığı hüquqi mexanizmə və vətəndaşa verdiyi hüquqa hörmətdən gedir.
SÖZƏ SADİQLİK HƏM HÜQUQİ, HƏM DƏ MİLLİ-MƏNƏVİ MƏSƏLƏDİR
Azərbaycan cəmiyyətində verilən sözə sahib çıxmaq həmişə yüksək mənəvi dəyər hesab olunub. Dövlət münasibətlərində isə bunun daha güclü forması qanundur. Çünki dövlətin vətəndaşa verdiyi ən ciddi söz qanunla tanıdığı hüquqdur.
Bu məsələnin dini və mənəvi tərəfinə toxunan insanlar da haqlı olaraq əhdə sədaqət, əmanətin qorunması və başqasının əmlakına haqsız müdaxilə edilməməsi kimi prinsipləri xatırladırlar.
Lakin hüquqi tələbimizin əsası dini arqument deyil. Əsas Konstitusiyadır. Əsas qanundur. Əsas dövlətin özünün qəbul etdiyi normativ aktlardır. Mənəvi dəyərlər isə bu hüquqi məsuliyyətin insan ölçüsünü göstərir.
16 İL SADƏCƏ TƏQVİMDƏ 16 İL DEYİL — İNSAN ÖMRÜDÜR
2011-ci ildəki qərardan bəri təxminən 16 ilə yaxın vaxt keçir. Bu müddət statistika deyil. Bu, insan ömrüdür.
1996–1997-ci illərdə 30 yaşında olan çek sahibi bu gün təxminən 59–60 yaşındadır. O vaxt 50 yaşında olan insan bu gün təxminən 79–80 yaşındadır.
Bu illər ərzində çek sahiblərinin bir hissəsi dünyasını dəyişib. Bəzilərinin çekləri vərəsələrinə qalıb.
Bəziləri isə hələ də dövlətin bir gün bu məsələyə hüquqi və ədalətli cavab verəcəyini gözləyir.
Ona görə də artıq sual yalnız: “Bu məsələ necə həll olunacaq?” deyil.
Başqa bir sual da var: “NƏ VAXT?”
İnsan ömrü sonsuz deyil. Ədalətin də insan üçün mənası onun vaxtında təmin edilməsidir.
CƏNAB PREZİDENT, BU MƏSƏLƏYƏ ŞƏXSƏN BAXILMASINI İSTƏYİRİK
Çek sahiblərinin tələbi kiminsə sözünə kor-koranə inanmaq deyil. Sənədlərə baxılsın. 1993-cü il Qanununa baxılsın. 1995-ci il Dövlət Proqramına baxılsın. 450 nömrəli Fərmana baxılsın. 2000-ci il özəlləşdirmə Qanununa baxılsın. 75 nömrəli Fərmana baxılsın.
İstifadə edilməmiş çeklərin dövriyyədən çıxarılmasına dair konkret hüquqi əsas varsa, göstərilsin. Yoxdursa, onların hüquqi statusu müəyyən edilsin.
Qanunla verilmiş hüququn əvvəlki formada həyata keçirilməsi mümkün deyilsə, hüquqi dövlət çərçivəsində hansı bərpa, alternativ mexanizm və ya ədalətli əvəz məsələsinin ortaya çıxdığı obyektiv qiymətləndirilsin.
Bizim əsas istəyimiz budur: məsələni məmur arayışlarının arxasında qoymayın. Qanunların özünə baxın.
ÇEK SAHİBLƏRİNƏ VƏ ONLARIN AİLƏLƏRİNƏ MÜRACİƏT
Prezident İlham Əliyevə ünvanlanmış geniş şikayətdə bu məqalədə toxunulan məsələlərdən daha ətraflı hüquqi arqumentlər, suallar və sənədlər göstərilib.
Şikayəti buradan tam oxumaq olar: PREZİDENTƏ ÜNVANLANMIŞ TAM ŞİKAYƏT.
Biz çek sahibi olan vətəndaşlardan və ailələrdən xahiş edirik:
Əvvəlcə şikayəti özünüz tam oxuyun. Orada yazılan faktlar, hüquqi arqumentlər və tələblərlə razısınızsa, müraciəti öz adınızdan Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə göndərin.
Poçt vasitəsilə göndərirsinizsə, poçt qəbzini mütləq saxlayın. Çünki qəbz sizin müraciəti nə vaxt və hansı qaydada göndərdiyinizi təsdiq edən sənəddir.
“Facebook”da fəaliyyət göstərən, 42 mindən çox üzvü olan özəlləşdirmə çekləri icmasının mövcudluğu məsələnin geniş ictimai maraq doğurduğunu göstərir. Lakin sosial şəbəkədə yazmaqla dövlət orqanına rəsmi müraciət etmək eyni şey deyil.
Bir müraciət — bir vətəndaşın müraciətidir. Çoxsaylı fərdi müraciətlər isə problemin neçə insan üçün real və aktual olduğunu dövlət rəhbərliyinə daha aydın göstərə bilər.
Məqsəd təzyiq göstərmək deyil. Məqsəd hər bir vətəndaşın öz mövqeyini qanuni və sənədləşdirilə bilən qaydada dövlət başçısına çatdırmasıdır.
SON SÖZ
Cənab Prezident, bu məsələ artıq təkcə özəlləşdirmə çeklərinin məsələsi deyil.
Bu, dövlətin vətəndaşa qanunla verdiyi hüququn taleyi məsələsidir.
Bu, Heydər Əliyevin özəlləşdirmə siyasətində irəli sürdüyü sosial-iqtisadi ədalət prinsipinin hüquqi davamlılığı məsələsidir.
Bu, Konstitusiyanın aliliyi məsələsidir.
Bu, mülkiyyət hüququ məsələsidir.
Bu, dövlətlə vətəndaş arasındakı etimad məsələsidir.
Və nəhayət, bu, zaman məsələsidir.
Çünki insanlar yaşlanır. İnsanlar dünyasını dəyişir. Hüquqlar vərəsələrə keçir, amma cavabsız qalan suallar da nəsildən-nəslə keçməməlidir.
Bu mübahisənin hüquqi həlli gələcək nəsillərə saxlanılmamalıdır. Çek sahibləri dövlətə qarşı deyil. Onlar dövlətin öz qanunlarına söykənərək dövlətdən cavab istəyirlər.
Və ən əsas sual hələ də cavab gözləyir:
QANUNLA VƏTƏNDAŞA VERİLMİŞ ƏMLAK HÜQUQUNUN TALEYİ NƏDİR?
Bu suala hüquqi, aydın və qəti cavab verilməsi vaxtıdır.
Hörmətlə: Özəlləşdirmə Çekləri Qrupu