Ses qazeti portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.
Azərbaycanın müasir siyasi tarixində elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız bir tarixi hadisə ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə dövlətçilik taleyinə, milli inkişaf strategiyasına və xalqın gələcək siyasi seçiminə istiqamət verir. 3 oktyabr 1993-cü il də məhz belə mühüm tarixlərdən biridir. Həmin gün Azərbaycan xalqı öz iradəsini ortaya qoyaraq Ümummilli Lider Ulu Öndər Heydər Əliyevi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçdi. Bu hadisə müstəqilliyinin ilk illərində ağır siyasi, sosial-iqtisadi və hərbi böhranlarla üzləşən Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu.
1993-cü ilin Azərbaycanı son dərəcə mürəkkəb siyasi mənzərə ilə üz-üzə idi. Müstəqilliyin bərpasından sonra ölkədə dövlət institutlarının tam formalaşmaması, siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi tənəzzül, sosial problemlər və Ermənistanın hərbi təcavüzü dövlət müstəqilliyinin gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar yaradırdı. Ölkədə idarəçilik böhranı dərinləşir, ictimai-siyasi sabitlik pozulur, dövlət hakimiyyəti ilə müxtəlif siyasi və hərbi qüvvələr arasında qarşıdurma təhlükəli həddə çatırdı. Belə bir mürəkkəb şəraitdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan tarixinin taleyüklü hadisəsinə çevrildi. 15 iyun 1993-cü ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkənin siyasi həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Bir neçə gün sonra prezident səlahiyyətlərinin Ulu Öndər Heydər Əliyevə həvalə edilməsi ilə dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin əsası qoyuldu. 15 iyun tarixinin Milli Qurtuluş Günü kimi tariximizə daxil olması da məhz həmin siyasi dönüşün əhəmiyyətini ifadə edir.
Lakin Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı yalnız həmin dövrün böhranından çıxış yolu tapmaqla məhdudlaşmırdı. Qarşıda daha böyük və strateji vəzifələr dayanırdı. Müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik əsaslarını möhkəmləndirmək, ölkənin ərazi bütövlüyünü və təhlükəsizliyini təmin etmək, cəmiyyətdə sabitlik yaratmaq, iqtisadiyyatı dirçəltmək, hüquqi dövlət quruculuğunu həyata keçirmək və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində layiqli mövqeyini formalaşdırmaq lazım idi. Bu baxımdan 3 oktyabr seçkiləri sadəcə hakimiyyət dəyişikliyi deyil, dövlətin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm siyasi hadisə idi.
3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində seçici fəallığı yüksək oldu. Rəsmi məlumatlara əsasən, seçicilərin 97,7 faizi səsvermədə iştirak etmiş, səslərin 98,8 faizi Ulu Öndər Heydər Əliyevin lehinə verilmişdi. Bununla da Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının üçüncü Prezidenti seçildi. Bu nəticə həmin dövrdə cəmiyyətin qarşısında dayanan əsas məsələlərin – dövlətçilik, sabitlik, milli təhlükəsizlik və müstəqilliyin qorunması kimi prioritetlərin ictimai-siyasi gündəmdə nə qədər mühüm yer tutduğunu göstərən tarixi fakt kimi qiymətləndirilə bilər. Ulu Öndər Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə Azərbaycanın qarşısında yeni siyasi inkişaf mərhələsi açıldı. Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin əsasını ilk növbədə güclü dövlət, milli maraqların qorunması, xalq-dövlət birliyi və milli həmrəylik təşkil edirdi. Onun siyasi baxışlarında dövlət müstəqilliyi yalnız hüquqi status deyil, milli iradənin, siyasi suverenliyin, iqtisadi imkanların və təhlükəsizlik potensialının vəhdəti kimi qəbul edilirdi. Buna görə də 1993-cü ildən etibarən həyata keçirilən siyasətin əsas məqsədlərindən biri müstəqil Azərbaycanın dövlət institutlarını möhkəmləndirmək və dövlətçiliyi dayanıqlı əsaslar üzərində qurmaq oldu.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri sabitliyin təmin edilməsi idi. Çünki siyasi sabitlik olmadan dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf və sosial tərəqqi üçün möhkəm zəmin yaratmaq mümkün deyildi. 1993-cü ildən sonra ölkədə idarəçilik sisteminin möhkəmləndirilməsi, qanunun aliliyinin təmin edilməsi və dövlət institutlarının fəaliyyət qabiliyyətinin artırılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirildi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsində hüquqi dövlət quruculuğu xüsusi yer tutur. 12 noyabr 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyasının ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilməsi bu istiqamətdə mühüm tarixi addım oldu. Konstitusiyanın qəbul edilməsi müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, Azərbaycan cəmiyyətinin gələcək siyasi, hüquqi və sosial inkişafının fundamental prinsiplərini müəyyənləşdirdi. Dövlətçilik düşüncəsinin hüquqi müstəvidə möhkəmləndirilməsi Ulu Öndər Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi siyasi kursun mühüm nəticələrindən biri idi. 3 oktyabr hadisəsinin siyasi mahiyyətini müəyyənləşdirən mühüm məsələlərdən biri də milli ideologiya və azərbaycançılıq məfkurəsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik modelinin milli-mənəvi dəyərlər, tarix, dil, mədəniyyət və milli həmrəylik üzərində qurulmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Azərbaycançılıq ideyası müxtəlif siyasi baxışlara, sosial mövqelərə və dünyagörüşlərinə malik insanların vahid milli dövlətçilik məkanı ətrafında birləşməsini nəzərdə tutan ideoloji əsas kimi formalaşdırıldı. Sonrakı illərdə bu məfkurə Azərbaycanın milli ideoloji əsaslarından birinə çevrildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri milli dövlətçiliklə milli-mənəvi dəyərlər arasında üzvi bağlılığın təmin edilməsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyev müasir dövlət quruculuğunu milli tarixi yaddaşdan ayrı təsəvvür etmirdi. Bu baxımdan Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi yalnız müəyyən bir dövrün idarəçilik təcrübəsi deyil, Azərbaycan dövlətçiliyinin milli məzmununu və strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirən siyasi məktəb kimi xarakterizə olunur. 1993-cü ildən sonra qarşıda duran ən mühüm məsələlərdən biri Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi idi. Ölkənin beynəlxalq aləmdə öz maraqlarını müdafiə etməsi, xarici dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı əlaqələr qurması və dünya birliyinə inteqrasiya etməsi Ulu Öndər Heydər Əliyevin xarici siyasət kursunun əsas istiqamətlərindən oldu. Ulu Öndər Heydər Əliyev xarici siyasətdə milli maraqların qorunmasını, dövlətlərin suverenliyinə hörməti və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığı əsas götürürdü. Bu yanaşma Azərbaycanın sonrakı illərdə regional və qlobal miqyasda fəal xarici siyasət yürütməsi üçün mühüm siyasi baza yaratdı.
İqtisadi müstəqillik də Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasının mühüm komponentlərindən biri idi. Ulu Öndər Heydər Əliyev yaxşı anlayırdı ki, siyasi müstəqilliyin uzunmüddətli və dayanıqlı olması üçün onun iqtisadi dayaqları möhkəm olmalıdır. Buna görə də 1990-cı illərin ortalarından başlayaraq Azərbaycanın iqtisadi inkişaf modelinin formalaşdırılması, xarici sərmayələrin cəlb olunması və ölkənin enerji potensialından milli inkişafın təmin edilməsi məqsədilə mühüm addımlar atıldı. 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanın müasir iqtisadi tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu.
Neft strategiyası Azərbaycanın yalnız iqtisadi imkanlarını artırmaqla kifayətlənmədi, eyni zamanda dövlətin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə də mühüm təsir göstərdi. Enerji resurslarının milli maraqlar əsasında idarə olunması, beynəlxalq enerji layihələrində iştirak və xarici sərmayələrin cəlb edilməsi Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafı üçün möhkəm baza yaratdı. Bu baxımdan Ulu Öndər Heydər Əliyevin neft strategiyası onun uzunmüddətli dövlətçilik düşüncəsinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi tarixə düşdü.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də ordu quruculuğu və milli təhlükəsizlik məsələləri idi. Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın üzləşdiyi hərbi və siyasi təhdidlər güclü, intizamlı və vahid komandanlığa tabe olan ordu yaradılmasını zəruri edirdi. Dövlət idarəçiliyində sabitliyin yaradılması ilə paralel olaraq ordu quruculuğuna diqqətin artırılması Azərbaycanın gələcək təhlükəsizlik siyasətinin əsasını formalaşdırdı. Sonrakı illərdə bu istiqamətdə həyata keçirilən siyasət Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətinin yüksəldilməsinə xidmət etdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun strateji xarakter daşımasıdır. Ulu Öndər Heydər Əliyev yalnız mövcud problemlərin həlli ilə kifayətlənmir, gələcək nəsillərin qarşısında dayanacaq vəzifələri də nəzərə alırdı. Dövlət quruculuğu, hüquqi islahatlar, iqtisadi inkişaf, milli ideologiya, ordu quruculuğu və xarici siyasət bir-birindən ayrı istiqamətlər deyil, vahid dövlətçilik strategiyasının tərkib hissələri kimi həyata keçirilirdi.
Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, milli dövlətçilik düşüncəsinin sistemli şəkildə formalaşmağa başladığı mərhələnin simvoluna çevrildi. Həmin gün xalqın iradəsi ilə Prezident seçilən Ulu Öndər Heydər Əliyev sonrakı onillik ərzində Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və ictimai həyatında fundamental dəyişikliklərə rəhbərlik etdi. Dövlətçiliyin hüquqi əsasları möhkəmləndirildi, Konstitusiya qəbul edildi, iqtisadi islahatlara başlanıldı, beynəlxalq əlaqələr genişləndirildi və milli ideologiyanın əsasları formalaşdırıldı.
3 oktyabr 1993-cü il həm də xalq-dövlət münasibətlərinin siyasi mahiyyətini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Dövlətin gücü yalnız onun institutları, iqtisadi imkanları və hərbi potensialı ilə ölçülmür. Dövlətin gücünü müəyyən edən əsas amillərdən biri də xalqın dövlətçilik ideyası ətrafında birliyi və milli maraqların qorunmasına olan inamıdır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində xalqla dövlət arasında etimad və həmrəylik mühüm yer tuturdu.
Bu gün 3 oktyabr tarixinin əhəmiyyətinə nəzər salarkən onu yalnız 1993-cü ildə keçirilmiş prezident seçkilərinin tarixi kimi xatırlamaq kifayət deyil. Bu tarix Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması və möhkəmləndirilməsi yolunda mühüm siyasi mərhələnin başlanğıcı kimi dəyərləndirilir. Çünki həmin dövrdə qəbul edilən strateji qərarlar sonrakı illərdə Azərbaycanın siyasi sabitliyinin, iqtisadi inkişafının, beynəlxalq mövqelərinin və dövlətçilik institutlarının formalaşmasına təsir göstərdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir inkişaf modelinin mühüm ideoloji dayaqlarından biri olaraq qalır. Bu irsin əsasını güclü və müstəqil dövlət, milli maraqların üstün tutulması, azərbaycançılıq məfkurəsi, milli birlik, hüquqi dövlət quruculuğu, iqtisadi müstəqillik və beynəlxalq aləmdə milli maraqlara əsaslanan fəal siyasət təşkil edir. Bu prinsiplər müstəqil Azərbaycanın keçdiyi tarixi yolun mühüm siyasi nəticələrinin anlaşılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
3 oktyabr 1993-cü ildə xalqın iradəsi ilə Prezident seçilən Ulu Öndər Heydər Əliyevin qarşısında ağır və məsuliyyətli vəzifələr dayanırdı. Ulu Öndər Heydər Əliyev bu vəzifələri dövlətçilik düşüncəsi, siyasi iradə və strateji baxışla həyata keçirməyə başladı. Azərbaycan dövlətinin qorunması, möhkəmləndirilməsi və inkişafı Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas məqsədinə çevrildi. Məhz buna görə 3 oktyabr Azərbaycan dövlətçilik tarixinin yaddaşında yalnız bir seçki günü deyil, müstəqil dövlətçilik yolunun möhkəmləndirilməsi ilə bağlı mühüm tarixi hadisə kimi yadda qalır.
Bu gün həmin tarixi hadisədən 33 il sonra 3 oktyabrın siyasi və ideoloji əhəmiyyəti daha aydın görünür. Azərbaycan müstəqil dövlət kimi öz milli maraqlarını qoruyur, beynəlxalq münasibətlər sistemində fəal iştirak edir və qarşısına yeni inkişaf hədəfləri qoyur. Bu reallıqların formalaşmasında 1993-cü ildən başlanan dövlətçilik siyasətinin mühüm rolu olmuşdur. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi isə Azərbaycan xalqının dövlətçilik yaddaşında müasir müstəqil Azərbaycanın formalaşması ilə sıx bağlı olan mühüm tarixi-siyasi irs kimi yaşayır. 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının öz siyasi iradəsini ortaya qoyduğu, dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi üçün yeni mərhələnin başlandığı və müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf strategiyasının əsas konturlarının müəyyənləşdiyi tarixdir. Bu tarixdən başlanan yol dövlət quruculuğunun möhkəmləndirilməsi, milli ideologiyanın formalaşdırılması, iqtisadi müstəqilliyin təmin edilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsi istiqamətində ardıcıl siyasətlə davam etdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin mahiyyəti isə bir fikirdə ifadə oluna bilər: müstəqilliyin qorunması, dövlətin gücləndirilməsi və milli maraqların təmin olunması daim əsas məqsəd olmalıdır.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin mühüm xüsusiyyəti onun zamanla məhdudlaşmamasıdır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dövlətçilik strategiyası sonrakı mərhələdə Prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirildi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev müxtəlif çıxışlarında Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunun müasir Azərbaycanın inkişafında əsas rolunu vurğulayıb. Bu baxımdan 1993-cü ildə əsası qoyulan dövlətçilik xətti sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın iqtisadi, siyasi, diplomatik və hərbi potensialının gücləndirilməsi istiqamətində davam etdirilən siyasətin əsas dayaqlarından biri kimi təqdim olunur.
Bu siyasi varislik xüsusilə Azərbaycanın sonrakı tarixində baş verən mühüm hadisələr fonunda özünü göstərdi. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi potensialın artırılması, ordu quruculuğu və beynəlxalq mövqelərin gücləndirilməsi Azərbaycanın milli maraqlarını daha qətiyyətlə müdafiə etməsinə imkan verən amillər sırasında oldu. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində əldə edilən Zəfər və 2023-cü ildə Azərbaycanın suverenliyinin bütün ərazisində tam bərpa olunması müasir Azərbaycan tarixinin mühüm hadisələridir. Bu proseslərin siyasi və dövlətçilik baxımından dəyərləndirilməsində 1993-cü ildən etibarən formalaşdırılan dövlətçilik strategiyasının rolunu ayrıca qeyd etmək mümkündür.
Məhz buna görə 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan dövlətçilik tarixinin yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu tarix Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi lider kimi xalqın etimadını qazanmasının və müstəqil Azərbaycanın qarşısında yeni inkişaf perspektivlərinin açılmasının rəmzlərindən biridir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi Azərbaycan siyasi tarixində dərin iz qoymuş, onun siyasi irsi isə ölkənin müasir inkişafının tarixi və ideoloji əsaslarından biri kimi formalaşmışdır.
Zahid Cəfərov
YAP Yasamal rayonu “Z.Xəlilov küç.33” (BDU) ünvanı üzrə ərazi partiya təşkilatının sədri, BDU-nun Hüquq fakültəsinin professoru, h.e.d, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü, Hüquq Komissiyasının və Böyük Qarakilsə rayon icmasının sədri